UzLocal

Morfologiya va grammatika

Özbek sözlari qanday tuzilgan: söz turkumlari, ularning şakllari va imlosi. Bölim söz turkumlari böyiça tuzilgan — otdan yordamçi sözlargaça — va imlo qoidalarini ham qamrab oladi.

Morfologiya — grammatikaning sözni grammatik jihatdan örganadigan bölimi: u sözning qaysi turkumga mansubligini, qanday grammatik maʼnolarga ega bölişini va bu maʼnolar qanday şakllar orqali ifodalanişini tekşiradi. Atama yunonça “şakl” va “taʼlimot” maʼnosidagi sözlardan tuzilgan. Grammatika ikki qismdan iborat: sintaksis sözlarning gapdagi aloqasini, morfologiya esa sözning özini va uning özgarişini örganadi.

Leksik va grammatik maʼno

Har bir mustaqil sözda ikki xil maʼno bor. Leksik maʼno — sözning nimani ataşi: “kitob” öqiş uçun möljallangan buyumni bildiradi. Grammatik maʼno — sözning boşqa sözlar bilan aloqaga kirişiş uçun oladigan umumiy maʼnosi: son, egalik, kelişik, zamon va hokazo. “Kitoblarimni” şaklida leksik maʼno bitta, grammatik maʼno esa uçta: köplik (-lar), birinçi şaxs egaligi (-im) va tuşum kelişigi (-ni). Morfologiyani asosan ikkinçisi qiziqtiradi.

kitob → kitoblar → kitoblarim → kitoblarimni (“Kitoblarimni oling”)

Grammatik şakl va grammatik kategoriya

Grammatik maʼno sözga qöşimça orqali beriladi va şu yöl bilan sözning grammatik şakli hosil böladi: “yozdi” — “yozmoq” feʼlining ötgan zamon şakli. Umumiy maʼnoga ega bölgan, bir-biriga qarama-qarşi turadigan şakllar tizimi grammatik kategoriya deyiladi. Masalan, son kategoriyasi birlik va köplik şakllarini, zamon kategoriyasi ötgan, hozirgi va kelasi zamon şakllarini birlaştiradi. Har bir turkumning öz kategoriyalari bor.

Özbek tilining asosiy grammatik kategoriyalari
KategoriyaSöz turkumiMisol
Sonotdaftar — daftarlar
Egalikotdaftarim, daftaring, daftari
Kelişikotdaftarning, daftarga, daftarda
Darajasifatbaland — balandroq
Zamonfeʼlyozdi, yozyapti, yozadi
Maylfeʼlyozdi, yozing, yozsa
Nisbatfeʼlyozdi — yozildi — yozdirdi

Özbek tili — agglyutinativ til

Özbek tilida qöşimçalar asosga birin-ketin ulanadi va ularning har biri, odatda, bitta grammatik maʼnoni bildiradi. Qöşimçalar orasidagi çegara aniq körinib turadi, asos esa deyarli özgarmaydi. Rus tilida bitta qöşimça bir neça maʼnoni birdaniga ifodalaşi mumkin: “knigami” sözidagi “-ami” ham sonni, ham kelişikni bildiradi. Özbek tilida esa har bir maʼnoga alohida qöşimça töğri keladi.

kitob-lar-imiz-da (asos + köplik + 1-şaxs köplik egaligi + örin-payt kelişigi); yoz-dir-ma-di-ngiz (asos + orttirma nisbat + bölişsizlik + ötgan zamon + 2-şaxs köplik)

Baʼzi qöşimçalar asosning oxirgi tovuşiga qarab şaklini özgartiradi: toğ + ga → toqqa, eşik + ga → eşikka, bola + im → bolam. Bunday özgarişlar ham morfologiyada örganiladi va yozuvda aks etadi.

Morfologiya va tilşunoslikning boşqa bölimlari

Bir söz — turli nuqtai nazar (“kitoblarimizda” misolida)
BölimNimani örganadiSözda nimani köradi
Fonetikatovuşlar, böğin, urğuki-tob-la-ri-miz-da böğinlari, oxirgi böğindagi urğu
Leksikologiyasöz maʼnosi va luğat tarkibi“kitob” sözining maʼnosi va kelib çiqişi (arabçadan özlaşgan)
Morfologiyasöz turkumlari va söz şakllariot; köplik, 1-şaxs köplik egaligi, örin-payt kelişigi
Sintaksissözlarning gapdagi aloqasigapning qaysi bölagi ekani: “Rasmlar kitoblarimizda”

Köp uçraydigan xatolar

1) Morfologik va sintaktik tahlilni aralaştiriş. “Ukam kitobni öqidi” gapidagi “kitobni” morfologik jihatdan tuşum kelişigidagi ot, sintaktik jihatdan esa töldiruvçidir — bular ikki xil savolga javob. 2) Söz yasalişi bilan söz şaklining hosil bölişini farqlamaslik: “işçi” — yangi söz, “işni” esa “iş” sözining şakli. 3) Yordamçi sözlardan son, kelişik yoki zamon qidiriş: kömakçi, boğlovçi va yuklamalar (“uçun”, “va”, “-mi”) özgarmaydi.

Özingizni tekşiring. Qisqa tahlil tartibi: söroq bering va turkumini aniqlang → asos va qöşimçalarni ajrating → har bir qöşimçaning maʼnosini ayting. Masalan, “döstlarimga”: ot (kimga?); döst + lar (köplik) + im (1-şaxs birlik egaligi) + ga (jönaliş kelişigi). Batafsil tartib “Morfologik tahlil tartibi” darsida berilgan.

Söz turkumlari — tildagi barça sözlarning umumiy maʼnosi, morfologik belgilari va gapdagi vazifasiga köra bölinadigan katta guruhlari. Özbek tilida sözlar uç guruhga ajratiladi: mustaqil sözlar, yordamçi sözlar va alohida olingan sözlar. Sözning turkumini aniqlaş har qanday grammatik tahlilning birinçi bosqiçidir.

Turkum qanday belgilarga qarab aniqlanadi

1) Umumiy maʼno: narsa, belgi, miqdor yoki harakat. 2) Morfologik belgilar: söz qanday qöşimçalar oladi — ot kelişik va egalik bilan, feʼl zamon va şaxs-son bilan özgaradi. 3) Sintaktik vazifa: ot köpinça ega yoki töldiruvçi, sifat aniqlovçi, feʼl kesim bölib keladi. Turkumni bitta maʼno emas, belgilarning majmui belgilaydi.

Mustaqil sözlar

Mustaqil sözlar leksik maʼnoga ega, söroqqa javob beradi va gap bölagi bölib kela oladi. Ular oltita: ot, sifat, son, raviş, olmoş va feʼl. Olmoş narsani özi atamaydi: u narsa, belgi yoki miqdorga işora qiladi va qaysi turkum örnida kelsa, öşa turkumning söroğiga javob beradi.

Mustaqil söz turkumlari
TurkumSöroqlariMisollarAsosiy vazifasi
Otkim? nima? qayer?öquvçi, daraxt, Samarqandega, töldiruvçi
Sifatqanday? qanaqa?qizil, aqlli, balandaniqlovçi
Sonqança? neçta? neçançi?uç, önta, beşinçianiqlovçi
Ravişqanday? qaçon? qayerda?sekin, hozir, piyodahol
Olmoşörnidagi turkumning söroğimen, bu, hamma, kimörnidagi sözning vazifasi
Feʼlnima qildi? nima qilyapti?keldi, öqiyapti, yozmoqkesim

Yordamçi sözlar

Yordamçi sözlar narsa yoki harakatni atamaydi, söroqqa javob bermaydi va gap bölagi bölmaydi. Ular mustaqil sözlarni bir-biriga boğlaydi yoki maʼnoga qöşimça tus beradi. Kömakçilar sözdan keyin kelib, munosabatni körsatadi: uçun, bilan, keyin. Boğlovçilar söz va gaplarni boğlaydi: va, lekin, yoki, çunki. Yuklamalar fikrni kuçaytiradi, çegaralaydi yoki söroqqa aylantiradi: faqat, hatto, -mi, -çi.

Darsdan keyin kutubxonaga boramiz (kömakçi). Opam va ukam keldi (boğlovçi). Faqat siz bildingizmi? (yuklamalar)

Alohida olingan sözlar

Uçinçi guruhni modal sözlar (albatta, ehtimol, şekilli), undov sözlar (oh, ey, ura, qani) va taqlid sözlar (taq-taq, yalt-yalt) taşkil etadi. Ular sözlovçining munosabatini, his-tuyğusini bildiradi yoki tovuş va holatga taqlid qiladi; odatda gap bölagi bölmaydi, lekin yordamçi söz ham hisoblanmaydi. Batafsil — undov, taqlid va modal sözlar haqidagi darsda.

Sözlarning bir turkumdan boşqasiga ötişi

Bir söz turli şaroitda turli turkum kabi iş körişi mumkin, şuning uçun uning aniq gapdagi vazifasiga qaraladi. Sifat şaxsni atab, ot qöşimçalarini olsa, otga ötadi: “Keksalarni hurmat qiling”, “Yaxşidan ot qoladi”. Ot kömakçi vazifasida kelişi mumkin: “uyning oldi” — ot, “darsdan oldin” esa kömakçi.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

Köp uçraydigan xato — turkumni faqat maʼnosiga qarab belgilaş. “Harakat” va “öqiş” sözlari harakatni bildirsa ham, ot kabi kelişik oladi: harakatni, öqişga. “Harakat” — ot, “öqiş” esa feʼlning harakat nomi şakli. Yana bir xato — sözni bir marta va butunlay bitta turkumga boğlab qöyiş: “tez poyezd”da “tez” sifat, “tez yurdi”da esa raviş söroğiga javob berib, hol vazifasida keladi. Özingizni şunday tekşiring: söroq bering, qöşimçalarga qarang, gapdagi vazifasini aniqlang. Masalan, “Boğda qizil olmalar pişdi” gapida “boğda” va “olmalar” — ot, “qizil” — sifat, “pişdi” — feʼl.

Ot — keng maʼnodagi narsani bildiradigan mustaqil söz turkumi: şaxs (öqituvçi), buyum (stol), joy (Farğona), hodisa (yomğir) yoki mavhum tuşunça (baxt). Ot “kim?”, “nima?”, “qayer?” söroqlariga javob beradi, son, egalik va kelişik bilan özgaradi, gapda köpinça ega yoki töldiruvçi bölib keladi. Özbek tilida otning grammatik jinsi yöq.

Otning söroqlari

“Kim?” söroği faqat kişilarni bildiradigan otlarga beriladi. Qolgan barça narsalarga, jumladan hayvonlarga ham “nima?” söroği beriladi — bu jihatdan özbek tili rus tilidan farq qiladi. “Qayer?” söroği joy nomlariga beriladi. Kelişiklarda söroq ham ot bilan birga şaklini özgartiradi: kimga? nimani? qayerda?

Kim keldi? — Hamşira keldi. Bu nima? — Bu muşuk. Qayerga bordingiz? — Buxoroga.

Otlarning maʼno turlari

Otlarning turlari
TuriNimani bildiradiMisollar
Atoqli otyakka şaxs, joy yoki narsaning maxsus nomiAlişer, Sirdaryo, Özbekiston
Turdoş otbir turdagi narsalarning umumiy nomişahar, daryo, talaba
Aniq otköriş, uşlaş mumkin bölgan narsadaftar, olma, toş
Mavhum ottuşunça, his-tuyğu, holataql, sevinç, döstlik
Jamlovçi otbir turdagi narsalar töpini bir butun holda ataydipoda, qöşin, xalq

Atoqli otlar boş harf bilan yoziladi: Nargiza, Amudaryo, Oybek. Gazeta, jurnal, korxona va asar nomlari qöştirnoq içida beriladi: “Xalq sözi” gazetasi.

Grammatik kategoriyalar va qöşimçalar tartibi

Otning uçta grammatik kategoriyasi bor: son (-lar), egalik va kelişik. Ularning qöşimçalari asosga qatʼiy tartibda qöşiladi: asos + son + egalik + kelişik. Qöşimçalarning har biri bölmasligi mumkin, lekin tartibi özgarmaydi. Bundan taşqari, otning kiçraytiriş-erkalaş şakllari bor: kitobça, qöziçoq, oyijon. Har bir kategoriya alohida darsda körib çiqilgan.

döst + lar + im + ga = döstlarimga; uy + imiz + da = uyimizda; şahar + lar + ning = şaharlarning

Otlarning tuzilişi va yasalişi

Tuzilişiga köra otlar sodda (toş), yasama (işçi), qöşma (toşbaqa, kungaboqar) va juft (ota-ona, aka-uka) böladi. Qöşma otlar qöşib, juft otlar çiziqça bilan yoziladi. Ot yasovçi asosiy qöşimçalar jadvalda berilgan, batafsil — söz yasalişi haqidagi darsda.

Ot yasovçi asosiy qöşimçalar
QöşimçaMaʼnosiMisollar
-çikasb, maşğulot egasiişçi, ovçi
-likmavhum tuşunça, holatdöstlik, bolalik
-çiliksoha, maşğulot turidehqonçilik, boğdorçilik
-zorbiror narsa köp ösadigan joygulzor, paxtazor
-xonaxona, binooşxona, dorixona
-doşumumiylik, şerikliksinfdoş, vatandoş
-şunossoha mutaxassisitilşunos, tarixşunos

Köp uçraydigan xatolar

1) Rus tilidagi jinsni köçiriş: “öqituvçi”, “şifokor”, “talaba” sözlari erkakka ham, ayolga ham birdek tegişli; zarur bölsa, aniqlaştiriladi: ayol şifokor. “Şoir — şoira” kabi juftlar arab tilidan özlaşgan sözlar bölib, grammatik jins emas. 2) Hayvonlarga “kim?” söroğini beriş: töğrisi — “Bu nima? — Qöy”. 3) Qöşma otlarni ajratib, juft otlarni çiziqçasiz yoziş: töğrisi — toşbaqa, ota-ona. 4) Atoqli otlarni kiçik harf bilan yoziş: töğrisi — Toşkent, Zarafşon.

Özingizni tekşiring — otning gapdagi vazifasi: Akam — şifokor (kesim). Onamning römoli yangi (“onamning” — aniqlovçi, “römoli” — ega). Maktabda uçraşdik (örin holi). Kitobni öqidim (töldiruvçi).

Son — otning narsa bitta yoki undan ortiq ekanini körsatadigan grammatik kategoriyasi. Birlik şaklining maxsus körsatkiçi yöq: kitob, uy. Köplik şakli -lar qöşimçasi bilan yasaladi: kitoblar, uylar. Bu kategoriyani “son” deb ataladigan söz turkumi (uç, beşinçi) bilan adaştirmang — u alohida darsda körib çiqilgan.

-lar qöşimçasining yozilişi va örni

-lar qöşimçasining bitta şakli bor: u asosdagi unlilarga ham, oxirgi tovuşga ham qarab özgarmaydi. Sözlaşuvda oxirgi “r” köpinça talaffuz qilinmaydi (bolala, kitobla), lekin yozuvda doimo -lar yoziladi. Qöşimça asosdan keyin darhol, egalik va kelişik qöşimçalaridan oldin keladi. Undan keyin otning istalgan boşqa qöşimçasi kelişi mumkin.

qalam → qalamlar; toğ → toğlar; talaba → talabalar; döst-lar-im-ga; uy-lar-imiz-da

-lar qöşimçasining maʼnolari

-lar qöşimçasi oddiy köplikdan taşqari yana bir neça maʼnoni ifodalaydi. Tarjimada ularni farqlaş muhim: rus va ingliz tillarida bu maʼnolar butunlay boşqa vositalar bilan beriladi.

-lar qöşimçasining maʼnolari
MaʼnosiMisolIzoh
KöplikDaraxtlar gulladi.narsa bittadan ortiq
HurmatDadamlar keldilar.gap bir kişi haqida; bu yerda -lar egalik qöşimçasidan keyin keladi
Taxmin, çamaSoat beşlarda kelaman. Yigirma yoşlarda.vaqt yoki yoş taxminan aytiladi
Tur, xilDökonda har xil çoylar bor.modda nomlarida
MöllikToğdagi qorlar eriy boşladi.sanalmaydigan narsaning köpligi
Oila, guruhAkmallarnikiga bordik.kişi va uning yaqinlari

-lar qaçon qöşilmaydi

Sonlardan hamda “bir neça”, “bir qança” sözlaridan keyin ot birlikda turadi, çunki miqdor allaqaçon ifodalangan. “Köp” sözidan keyin ikkala şakl ham işlatiladi: köp odam, köp odamlar. “Hamma”, “barça” sözlaridan keyin -lar odatda saqlanadi: barça öquvçilar. Jamlovçi otlar (poda, xalq) köpinça -larsiz qöllanadi; “xalqlar” şakli “turli xalqlar” maʼnosini beradi.

Sinfda yigirma beşta öquvçi bor. Bir neça kun ötdi. Barça öquvçilar yiğildi.

Köplikdagi ega kişilarni bildirsa, kesim -lar olişi ham, olmasligi ham mumkin: Mehmonlar keldi / kelişdi / keldilar. Narsa yoki hayvonlar haqida gap ketganda kesimga -lar odatda qöşilmaydi: Barglar sarğaydi. Batafsil — feʼlning şaxs-soni haqidagi darsda.

Köp uçraydigan xatolar

1) Sondan keyin -lar qöşiş: “beş kitoblar” emas, beş kitob. 2) Talaffuzga qarab yoziş: “bolala” emas, bolalar. 3) Qöşimçalar tartibini buziş: “kitobimlar” emas, kitoblarim; hurmat şakllari (dadamlar, buvimlar) bundan mustasno. 4) Rus tilidagi köplikni aynan köçiriş. Rus tilida faqat köplik şaklida işlatiladigan sözlar özbek tilida birlikda turadi: qayçi, şim, pul, soat. Şuning uçun töğrisi: “Qayçi qayerda?”, “Pulni oldingizmi?”

Özingizni tekşiring — -lar qanday maʼnoda? Buvimlar soat oltilarda keladilar. “Buvimlar” — hurmat (gap bitta buvi haqida); “oltilarda” — taxmin; “keladilar” — kesimdagi hurmat şakli.

Egalik affikslari — otga qöşilib, narsa, belgi yoki harakat qaysi şaxsga qaraşli ekanini körsatadigan qöşimçalar: kitobim, uying, maktabimiz. Affiks eganing şaxsi va soniga qarab özgaradi, şuning uçun bitta söz şaklining özi “kimniki?” degan savolga javob beradi. “Mening”, “sening”, “bizning” kabi olmoşlar odatda faqat taʼkid uçun qöşiladi.

Affikslar şakli

Egalik affikslari (kitob — undoş bilan, bola — unli bilan tugagan)
Şaxs-sonUndoşdan keyinUnlidan keyinMisol
birinçi şaxs birlik-im-mkitobim, bolam
ikkinçi şaxs birlik-ing-ngkitobing, bolang
uçinçi şaxs birlik-i-sikitobi, bolasi
birinçi şaxs köplik-imiz-mizkitobimiz, bolamiz
ikkinçi şaxs köplik-ingiz-ngizkitobingiz, bolangiz
uçinçi şaxs köplik-i, -lari-si, -lari(ularning) kitobi, kitoblari

Unli bilan boşlanuvçi töliq şakl (-im, -ing, -i, -imiz, -ingiz) undoş bilan tugagan asosga, qisqa şakl (-m, -ng, -si, -miz, -ngiz) esa unli bilan tugagan asosga qöşiladi. Egalar köp bölsa (uçinçi şaxs), -lari yoki olmoş bilan birga -i/-si işlatiladi: ularning uyi, ularning uylari. Şu sababli “kitoblari” sözi ikki xil tuşuniladi: “uning kitoblari” va “ularning kitobi (kitoblari)”; maʼnoni matn aniqlaydi. Ikkinçi şaxs köplik şakli bir kişiga hurmat bilan murojaat qilişda ham qöllanadi: Sizning fikringiz muhim.

Opam öqituvçi. Ukangning ismi nima? Döstimizning uyi şahar çetida. Yordamingiz uçun rahmat.

Asosdagi tovuş özgarişlari

Egalik affiksi qöşilganda ayrim sözlarning asosi özgaradi va bu yozuvda ham aks etadi. Oxiri k yoki q bilan tugagan köp böğinli sözlarda unli bilan boşlanuvçi affiks oldidan k — g ga, q — ğ ga aylanadi. Bir böğinli sözlarda va ayrim özlaşma sözlarda undoş özgarmaydi. Bundan taşqari, baʼzi ikki böğinli sözlarda ikkinçi böğindagi unli tuşib qoladi.

Egalik affiksi oldidan asos özgarişi
HodisaMisollar
k → gyurak → yuragim, köylak → köylagi
q → ğqişloq → qişloğimiz, tayoq → tayoği
özgarmaydiyuk → yuki, huquq → huquqi, iştirok → iştiroki
unli tuşişioğiz → oğzim, burun → burni, öğil → öğlim, şahar → şahrimiz
alohida holatsingil → singlim, lekin uçinçi şaxsda singlisi

Egalik, kelişik va affikslar tartibi

Ega alohida söz bilan aytilsa, u qaratqiç kelişigida (-ning) turadi, qaraşli narsa esa egalik affiksini oladi: mening ukam, akamning maşinasi. Qaratqiç affiksi tuşib qolişi mumkin — maktab hovlisi, Özbekiston poytaxti, — ammo ikkinçi sözdagi egalik affiksi saqlanadi; bunday birikmalar haqida aniqlovçi darsida batafsil aytilgan. Egalik affiksi -lar dan keyin, kelişikdan oldin keladi: uy + lar + imiz + da = uylarimizda. Uçinçi şaxs şakliga kelişik töğridan-töğri qöşiladi: uyiga, uyida, uyidan.

Köp uçraydigan xatolar

Eng köp xato tört holatda uçraydi: birikmadagi ikkinçi sözning affiksini tuşirib qoldiriş; olmoşni affikssiz işlatiş; asos oxiridagi k va q ni özgartirmaslik; egalikni kesimlik qöşimçasi bilan adaştiriş. Oxirgisi talaffuzda bir xil: “Talabamiz ğolib böldi” gapida -miz egalik affiksi, “Biz talabamiz” gapida esa kesimlik qöşimçasi. Ularni sözning gapdagi vazifasiga qarab ajrating.

Notöğri: “Özbekiston poytaxt”, “mening kitob”, “qişloqim”, “yurakim”. Töğri: Özbekiston poytaxti, mening kitobim, qişloğim, yuragim.

Özingizni tekşiring

Sözni tahlil qilganda avval asosni ajrating, söngra affikslarni doimiy tartibda izlang: son, egalik, kelişik. Qöşimça egalik ekaniga işonç hosil qiliş uçun söz oldiga qaratqiç kelişigidagi mos olmoşni qöyib köring: daftarimda → mening daftarimda (daftar + im + da). Birikma tabiiy eşitilsa, bu egalik affiksi; tabiiy eşitilmasa, qöşimça boşqa bölişi mumkin.

Kelişik — ot yoki otlaşgan sözning gapdagi boşqa sözlarga, avvalo feʼlga munosabatini körsatuvçi grammatik şakl. Özbek tilida oltita kelişik bor: boş, qaratqiç, tuşum, jönaliş, örin-payt va çiqiş kelişigi. Boş kelişikdan boşqa har birining öz qöşimçasi bor. Kelişik qöşimçasi sözning eng oxirida — son va egalik affikslaridan keyin turadi: uylarimizda. Kelişik qöşimçalari birlikda ham, köplikda ham bir xil.

Oltita kelişik

Kelişiklar, qöşimçalari va gapdagi vazifasi
KelişikQöşimçaSöroqlariMisolAsosiy vazifasi
Boşyöqkim? nima? qayer?Ukam keldiega, kesim
Qaratqiç-ningkimning? nimaning? qayerning?ukamning kitobiqaratqiç aniqlovçi
Tuşum-nikimni? nimani? qayerni?xatni öqidimvositasiz töldiruvçi
Jönaliş-ga, -ka, -qakimga? nimaga? qayerga?maktabga bordimvositali töldiruvçi, hol
Örin-payt-dakimda? nimada? qayerda? qaçon?uyda ötiribmizvositali töldiruvçi, hol
Çiqiş-dankimdan? nimadan? qayerdan?Samarqanddan keldimvositali töldiruvçi, hol

Boş kelişikdagi söz qöşimça olmaydi va köpinça ega, baʼzan kesim bölib keladi: Kitob — bilim manbai. Boş kelişik söroqlari qolgan kelişiklar söroği uçun asos böladi: kim? → kimning?, kimni?, kimga?, kimda?, kimdan? Kelişiklarning gapdagi vazifasi töldiruvçi va hol darslarida batafsil körib çiqilgan.

Belgili va belgisiz qaratqiç hamda tuşum

Qaratqiç va tuşum kelişiklari qöşimçasiz ham qöllanadi. Belgisiz şakl umumiy, noaniq maʼnoni, belgili şakl esa aniq, suhbatdoşlarga maʼlum narsani bildiradi. Belgisiz tuşumdagi söz feʼldan oldin bevosita turadi; oraga boşqa söz kirsa, -ni qöşimçasi kerak böladi.

Keçqurun kitob öqidim — Sen bergan kitobni öqidim. Maktab hovlisi — maktabimizning hovlisi. Kitobni tez öqib çiqdim.

Jönaliş, örin-payt va çiqiş kelişiklarining maʼnolari

Uç kelişikning asosiy maʼnolari
KelişikMaʼnosiMisol
jönalişyönalişBozorga bordik
jönalişmaqsadUkam nonga çiqdi
jönalişharakat qaratilgan şaxsOnamga gul sovğa qildim
örin-paytörinKitob stolda
örin-paytpaytDars soat sakkizda boşlanadi
örin-paytegalikMenda ikkita çipta bor
çiqişboşlaniş nuqtasiBuxorodan qaytdik
çiqişqiyosAkam mendan baland
çiqişmaterial, sababyoğoçdan quti; quvonçdan yiğladi

Yozilişdagi özgarişlar

-ga qöşimçasi k bilan tugagan sözga -ka, q yoki ğ bilan tugagan sözga -qa şaklida qöşiladi; bunda ğ ham q ga aylanadi: tilak → tilakka, qişloq → qişloqqa, toğ → toqqa. -da va -dan esa jarangsiz undoşdan keyin “t” eşitilsa ham, doim d bilan yoziladi: işda, kitobdan. Men, sen olmoşlari menga, senga şaklini, u, bu, şu olmoşlari esa n orttirib unga, bunga, şunga, uni, unda şaklini oladi (batafsil olmoş darsida).

Köp uçraydigan xatolar

Oğzaki nutq taʼsirida qaratqiç -ning va tuşum -ni adaştiriladi: “meni kitobim”, “uni uyi” emas, mening kitobim, uning uyi. Rus tilidan tarjima qilinganda feʼl boşqaruvi buziladi: har bir feʼl öz kelişigini talab qiladi va u rus tilidagiga köpinça mos kelmaydi. Şuningdek, bilan, uçun, haqida sözlari kelişik emas, kömakçidir; ular kömakçilar darsida körib çiqilgan.

Notöğri → töğri: “internetni foydalaning” → Internetdan foydalaning; “ustozni söradim” → Ustozdan söradim; “döstimni yordam berdim” → Döstimga yordam berdim; “işta”, “kitobtan” → işda, kitobdan.

Özingizni tekşiring

Kelişikni aniqlaş uçun sözning eng oxirgi qöşimçasiga qarang va feʼldan söroq bering: “Döstlarimizga xat yozdik” — kimga? — döst + lar + imiz + ga, jönaliş kelişigi. Qöşimça bölmasa, söz boş kelişikda yoki belgisiz qaratqiç yo tuşumda turadi; ularni vazifasiga qarab ajrating: ega, boşqa ot oldidagi aniqlovçi yoki feʼl oldidagi töldiruvçi.

Sifat — predmetning belgisini bildiruvçi mustaqil söz turkumi: oq, katta, şirin, mehribon, yozgi. U “qanday?”, “qanaqa?”, “qaysi?” söroqlariga javob beradi va odatda ot oldida kelib, uni aniqlaydi: şirin olma, baland bino. Sifat ot bilan sonda ham, kelişikda ham moslaşmaydi: katta uy, katta uylar, katta uyda — “katta” şakli özgarmaydi.

Maʼnosiga köra turlari

Sifatlarning maʼno guruhlari
BelgiMisollar
rang-tusoq, qizil, yaşil
şakl-körinişdumaloq, egri, yassi
hajm-ölçov, vaznkatta, uzun, oğir
maza-taʼmşirin, aççiq, nordon
hidxuşböy, qölansa
xususiyat-xislatmehribon, halol, yalqov
holatkasal, oç, xursand
payt, örinyozgi, keçki, toğli

Bundan taşqari, sifatlar asliy va nisbiy sifatlarga bölinadi. Asliy sifat belgini bevosita ifodalaydi va daraja hosil qiladi: oq → oqroq, şirin → eng şirin. Nisbiy sifat belgini boşqa narsaga, joyga yoki vaqtga munosabat orqali bildiradi va odatda otdan yasaladi: yozgi taʼtil, ilmiy maqola, toşkentlik yozuvçi. Nisbiy sifatlardan daraja şakli yasalmaydi (sifat darajalari darsiga qarang).

Tuzilişiga köra turlari

Tuzilişiga köra sifatlar tub (oq, katta, yaxşi), yasama (kuçli, tuzsiz, ilmiy), qöşma (şirinsöz, kamgap, xuşmuomala), juft (katta-kiçik, baland-past) va takroriy (katta-katta, mayda-mayda) böladi. Qöşma sifatlar qöşib, juft va takroriy sifatlar esa çiziqça bilan yoziladi.

Sifat yasovçi asosiy qöşimçalar
QöşimçaMaʼnosiMisollar
-libelgiga egalikkuçli, aqlli, tuzli
-sizbelgining yöqligituzsiz, uysiz, hidsiz
-gi, -ki, -qipayt, örinyozgi, keçki, taşqi
-likjoyga mansubliktoşkentlik, qişloqlik
-iy, -viytuşunçaga oidlikilmiy, tarixiy, kimyoviy
-çan, -çoqmoyillikişçan, uyatçan, maqtançoq
-simonöxşaşlikodamsimon, şarsimon
be-, no-yöqlik, inkorbemaza, betakror, notöğri
ser-köpliksergap, serhosil

Gapdagi vazifasi va otlaşiş

Sifat gapda köpinça aniqlovçi böladi: şirin olma. U kesim ham böla oladi: Bu olma juda şirin. Feʼlga boğlanganda esa hol vazifasida keladi: U çiroyli yozadi. Ot örnida qöllangan sifat otlaşadi va otning qöşimçalarini — köplik, egalik, kelişik qöşimçalarini oladi.

Yaxşidan ot qoladi, yomondan dod qoladi (maqol). Aka-ukalarning kattasi şifokor. Qizilini emas, kökini bering.

Köp uçraydigan xatolar

Sifatni rus tilidagidek moslaştirmang: “yaxşilar bolalar” emas, yaxşi bolalar. -iy qöşimçasini tuşirib qoldirmang va unlidan keyin -viy ekanini unutmang: “ilmi iş”, “kimyoiy” emas, ilmiy iş, kimyoviy. Be- va no- old qöşimçalari qöşib yoziladi: “no töğri”, “be maza” emas, notöğri, bemaza. -lik qöşimçali sifat köpinça kişiga nisbatan işlatiladi (toşkentlik yozuvçi); narsa va muassasalar uçun qaratqiçli birikma tabiiyroq: Toşkent metrosi.

Özingizni tekşiring

Sözga “qanday?” yoki “qaysi?” söroğini bering va oldiga “juda” sözini qöyib köring: “juda şirin” tabiiy eşitiladi — demak, asliy sifat; nisbiy sifat (yozgi, ilmiy) “juda” bilan birikmaydi. Söz ot örnida kelib, qöşimça olgan bölsa (kattasi = katta + si), bu otlaşgan sifat; feʼlga boğlangan bölsa (çiroyli yozadi), sifat hol vazifasida kelgan.

Sifat darajalari — belgining predmetda boşqa predmetlarga yoki odatdagi meyorga nisbatan qay darajada ekanini körsatuvçi şakllar. Maktab grammatikasida uçta daraja ajratiladi: oddiy (katta), qiyosiy (kattaroq) va orttirma (eng katta, juda katta, qip-qizil) daraja. Daraja faqat asliy sifatlardan hosil böladi: oq, baland, şirin. “Yozgi”, “ilmiy”, “toşkentlik” kabi nisbiy sifatlar daraja bilan özgarmaydi.

Darajalar va ularning yasalişi
DarajaIfodalanişiMisollar
oddiyqöşimçasizbaland, şirin
qiyosiy-roq; qiyos obyekti -dan, -dan köra, -ga qaraganda bilanbalandroq, undan balandroq
orttirmaeng, juda, ğoyat, nihoyatda, öta; böğin takrorieng baland, juda şirin, qip-qizil

Oddiy daraja

Oddiy daraja belgini boşqa narsa bilan soliştirmasdan, odatdagi meyorida bildiradi va heç qanday qöşimça olmaydi: baland toğ, şirin qovun, tinç köça. Luğatlarda sifat şu şaklda beriladi.

Qiyosiy daraja

Qiyosiy daraja -roq qöşimçasi bilan yasaladi: katta → kattaroq, yaxşi → yaxşiroq, kiçik → kiçikroq. Belgi nima bilan qiyoslansa, öşa söz çiqiş kelişigida (-dan) yoki -dan köra, -ga qaraganda birikmasi bilan keladi. Qiyos obyekti bölsa, -roq tuşib qolişi ham mumkin: Akam mendan katta. Qiyos obyekti bölmasa, -roq belgining bir oz ortiqligini bildiradi: Kattaroq köylak bormi? Farqni aniqlaştiriş uçun ança, bir oz, sal sözlari qöllanadi: ança arzonroq, sal uzunroq.

Bugun keçagidan sovuqroq. Toşkentga qaraganda Samarqand kiçikroq. Poyezd avtobusdan köra tezroq. Menga sal kengroq şim kerak.

Orttirma daraja

Orttirma daraja belgining eng yuqori darajada yoki meyordan ortiq ekanini bildiradi. U ikki yöl bilan hosil böladi. Leksik usulda sifat oldidan eng, juda, ğoyat, nihoyatda, öta sözlari keladi: eng yaxşi, juda çiroyli, ğoyat muhim, öta murakkab. “Eng” predmetni boşqa barça predmetlardan ustun qöyadi, “juda”, “ğoyat” esa belgini qiyossiz kuçaytiradi. Fonetik usulda sifatning birinçi böğini p yoki m tovuşi qöşilib takrorlanadi: qizil → qip-qizil.

Böğin takrori bilan yasalgan şakllar
SifatOrttirma şakl
qizilqip-qizil
sariqsap-sariq
qoraqop-qora
kökköm-kök
yaşilyam-yaşil
yangiyap-yangi
dumaloqdum-dumaloq
oqoppoq (qöşib yoziladi)

Bunday şakllar çiziqça bilan yoziladi, faqat “oppoq” qöşib yoziladi. Ular asosan rang va şakl bildiruvçi sifatlarda uçraydi va har bir sifatdan yasalavermaydi. Ayrim darsliklarda törtinçi — ozaytirma daraja ham ajratiladi: u belgining töliq emasligini bildiradi va -iş, -(i)mtir, -ğiş qöşimçalari bilan yasaladi: oqiş, kökimtir, qoramtir, qizğiş, sarğiş.

Köp uçraydigan xatolar

Daraja yasovçi ikki vositani birga işlatmang: “eng kattaroq” emas, eng katta yoki kattaroq. Böğin takrorini ajratib yozmang va “oppoq”ni çiziqça bilan yozmang: “qip qizil”, “op-poq” emas, qip-qizil, oppoq. Nisbiy sifatlardan daraja yasamang: “yozgiroq”, “toşkentlikroq” kabi şakllar yöq. Rus tilidagi “boleye udobniy” birikmasini sözma-söz “köproq qulay” deb emas, qöşimça bilan qulayroq deb bergan maʼqul.

Özingizni tekşiring

Darajani aniqlaş uçun avval sifatda -roq, -iş yoki -(i)mtir qöşimçasi bor-yöqligini, söngra uning oldida eng, juda kabi söz yoki böğin takrori bor-yöqligini tekşiring. Masalan, “Bu xona ança yoruğroq” gapida yoruğroq — qiyosiy daraja, “Osmon köm-kök” gapida köm-kök — orttirma daraja.

Son — narsalarning miqdori, sanoği yoki tartibini bildiruvçi mustaqil söz turkumi. U “qança?”, “neça?”, “neçta?” va “neçançi?” söroqlariga javob beradi: beş kitob, önta daftar, uçinçi qavat. Son odatda otdan oldin kelib, uning miqdorini körsatadi. Sonning öziga xos tuslaniş şakllari yöq, ot örnida qöllanganda esa u son, egalik va kelişik qöşimçalarini oladi: beşimiz, ikkinçisiga.

Sonni qanday taniş mumkin

Sonni söroq orqali tekşiriş oson: “qança?”, “neçta?” — miqdor haqida, “neçançi?” — tartib haqida, “neçtadan?” — taqsim haqida. Muhim qoida: sondan keyin ot birlikda qoladi, çunki miqdor allaqaçon aytilgan: beş kitob, “beş kitoblar” emas. Agar -lar qöşimçasi sonning öziga qöşilsa, çama maʼnosini beradi: soat beşlarda.

Maʼnosiga köra turlari

Son turlari va ularning qöşimçalari
TuriQöşimçaMisol
Sanoq sonyöqbeş, yuz, ming
Dona son-tabeşta, bitta
Jamlovçi son-ov, -alauçov, ikkala
Çama son-taça, -lab, -larça; juft sonöntaça, yuzlab, ikki-uç
Taqsim son-tadanbittadan, ikkitadan
Kasr son-dan + sonuçdan bir, yarim
Tartib son-inçi, -nçibirinçi, ikkinçi

Dastlabki olti tur sanoq sonning körinişlari, oxirgisi esa tartib sondir. -inçi qöşimçasi undoşdan keyin (beşinçi, öninçi), -nçi esa unlidan keyin (ikkinçi, yettinçi) qöşiladi. Bir söziga -ta qöşilganda r tovuşi t ga aylanadi: bitta. Har bir tur “Son turlari” darsida batafsil körib çiqilgan.

Tuzilişiga köra turlari

Sodda sonlar: birliklar va önliklar
BirliklarÖnliklar
1 — bir10 — ön
2 — ikki20 — yigirma
3 — uç30 — öttiz
4 — tört40 — qirq
5 — beş50 — ellik
6 — olti60 — oltmiş
7 — yetti70 — yetmiş
8 — sakkiz80 — sakson
9 — töqqiz90 — töqson

Nol, yuz, ming, million, milliard ham sodda sonlardir. Murakkab sonlar ikki va undan ortiq sözdan tuziladi: ön bir, ikki yuz ellik, bir ming töqqiz yuz töqson bir. Juft sonlar çiziqça bilan yozilib, çama maʼnosini beradi: beş-olti. Takroriy sonlar ketma-ketlikni bildiradi: bir-bir.

Yozilişi

Murakkab son qismlari ajratib yoziladi: ön beş, yigirma uç. -ta, -inçi, -taça, -tadan qöşimçalari qöşib yoziladi: önta, beşinçi. Tartib son arab raqami bilan yozilsa, -inçi örniga çiziqça qöyiladi: 5‑sinf, 3‑bet. Dona son raqam bilan yozilsa, -ta uzilmas böş joy bilan ajratiladi: 25 ta. Köp xonali sonlarda xonalar böş joy bilan (10 000), kasr qism vergul bilan ajratiladi: 2,5 “ikki butun öndan beş” deb öqiladi.

Gapdagi vazifasi

Sinfimizda yigirma beş öquvçi bor — aniqlovçi. Uçinçisi hali kelmadi — ega. Ikki karra ikki — tört — kesim. Önni ikkiga böling — töldiruvçi.

Köp uçraydigan xatolar

Notöğri: beş kitoblar → töğri: beş kitob. Notöğri: bir neça odamlar → töğri: bir neça odam. Notöğri: önbeş → töğri: ön beş. Notöğri: 5‑inçi sinf, 5-çi sinf → töğri: 5‑sinf yoki beşinçi sinf. Notöğri: birta → töğri: bitta.

Özingizni tekşiring: söroq bering, maʼno turini, tuzilişini va gapdagi vazifasini aniqlang. Masalan, Har bir öquvçiga ikkitadan kitob berildi gapida ikkitadan sözi “neçtadan?” söroğiga javob beradi, u taqsim son (ikki + -ta + -dan), tuzilişiga köra sodda, gapda aniqlovçi vazifasida kelgan.

Olmoş — ot, sifat yoki son örnida qöllanib, narsa, belgi yoki miqdorni töğridan-töğri nomlamasdan körsatadigan söz turkumi. Uning aniq maʼnosi faqat vaziyatdan yoki oldingi matndan anglaşiladi: U ertaga keladi gapidagi u sözi oldin tilga olingan har qanday kişini bildirişi mumkin. Olmoşlar nutqni takrordan xalos qiladi va gaplarni matnga boğlaydi.

Qaysi sözlar örnida keladi

Olmoşlar örnida keladigan söz turkumiga köra
Nima örnidaOlmoşlarMisol
ot (kim? nima?)men, siz, u, kim, nima, hammaHamma yiğildi.
sifat (qanday? qaysi?)bu, şu, öşa, bunday, şunday, qanday, qaysiMenga şunday kitob kerak.
son (qança? neça?)qança, neça, şunça, bunçaŞunça pul yetadi.

Olmoş turlari

Maʼnosiga köra olmoşning yetti turi farqlanadi: kişilik (men, sen, u, biz, siz, ular), özlik (öz), körsatiş (bu, şu, öşa, u), söroq (kim? nima? qanday? qaysi? qança?), belgilaş (har, hamma, barça, butun), bölişsizlik (heç kim, heç narsa) va gumon (kimdir, nimadir, allakim) olmoşlari. Har bir turning xususiyatlari “Olmoş turlari” darsida batafsil körib çiqilgan.

Kişilik olmoşlarining turlanişi

Kişilik olmoşlarining kelişik şakllari
BoşQaratqiçTuşumJönalişÖrin-paytÇiqiş
menmeningmenimengamendamendan
senseningsenisengasendasendan
uuninguniungaundaundan
bizbizningbiznibizgabizdabizdan
sizsizningsiznisizgasizdasizdan
ularularningularniulargaulardaulardan

Eʼtibor bering: u olmoşida, şuningdek, bu va şu körsatiş olmoşlarida kelişik qöşimçasidan oldin n tovuşi orttiriladi: uning, bunga, şundan. Meni, menga, seni örniga işlatiladigan mani, manga, sani kabi sözlaşuv şakllari yozma nutqda qöllanmaydi.

Şaxs, son va hurmat

Siz olmoşi bir neça suhbatdoşni ham, hurmat bilan murojaat qilinayotgan bir kişini ham bildiradi; köplikni alohida taʼkidlaş uçun sizlar şakli bor. Sen faqat yaqin kişilarga va bolalarga nisbatan işlatiladi, rasmiy matn, xat va interfeyslarda esa doim siz qöllanadi. Ilmiy matnda biz muallifning özini bildirişi mumkin: Biz bu maqolada… Kesim olmoş bilan moslaşadi: Siz keldingiz.

Özlik olmoşi va egalik

Özim kördim. Özingiz hal qiling. Har kim öz işini qilsin. Kitobim stolda — bu gapda mening olmoşi şart emas, çunki egalik -im qöşimçasi bilan ifodalangan.

Gapdagi vazifasi

Men ertaga kelaman — ega. Sizni kutyapmiz — töldiruvçi. Bu uy yangi — aniqlovçi. Ğolib — siz — kesim.

Yozilişi va köp uçraydigan xatolar

Heç va har sözlari bilan kelgan birikmalar ajratib yoziladi: heç kim, heç narsa, har kim, har bir. -dir qöşimçasi va alla- qismi qöşib yoziladi: kimdir, nimadir, allakim, allaqanday. Notöğri: heçkim, harbir, kim dir. Köp uçraydigan xatolar: bir matnda sen va siz aralaştirilişi, egalik ifodalangan bölsa ham olmoşning ortiqça takrorlanişi va qaratqiç kelişigining tuşirib qoldirilişi: notöğri Men kitobim, töğri Mening kitobim yoki Kitobim.

Feʼl — şaxs yoki narsaning iş-harakati yoxud holatini bildiruvçi va “nima qilmoq?”, “nima qildi?”, “nima qilyapti?” söroqlariga javob beruvçi mustaqil söz turkumi. U özbek tilida şakllarga eng boy turkumdir: birgina yoz- negizidan yozdim, yozaman, yozdirmadingiz kabi önlab şakl hosil böladi. Gapda feʼl köpinça kesim vazifasida keladi.

Noaniq şakl va negiz

Luğatda feʼl -moq qöşimçali şaklda beriladi: yozmoq, kelmoq, öqimoq, işlamoq. -moq taşlansa, negiz qoladi: yoz-, kel-, öqi-, işla-. Negiz buyruq maylining ikkinçi şaxs birlik şakliga teng: Yoz! Kel! Unli bilan tugagan negizlar -a/-y qöşimçasidan oldin y orttiradi: öqiydi, işlaydi.

Feʼlning grammatik kategoriyalari

Feʼl kategoriyalari va ularning körsatkiçlari
KategoriyaAsosiy körsatkiçlariMisol
Nisbat-dir, -tir, -t, -il, -in, -işyozdirdi, yozildi
Bölişli va bölişsizlik-mayozmadi
Zamon-di, -gan, -yap, -a/-y, -moqçiyozdi, yozyapti
Mayl-ay, -gin, -ing; -sayozing, yozsangiz
Şaxs-son-m, -ng, -k, -man, -miz, -sizyozdim, yozamiz

Qöşimçalar qatʼiy tartibda qöşiladi: negiz → nisbat → bölişsizlik → zamon yoki mayl → şaxs-son: yoz-dir-ma-di-m. Har bir kategoriyaga alohida dars bağişlangan: zamonlar, şaxs-son, nisbatlar, mayllar va bölişsiz şakl haqida.

Tuzilişiga köra turlari

Feʼllarning tuzilişiga köra turlari
TuriBelgisiMisol
Tub feʼlnegiz bölinmaydiyozmoq, kelmoq, olmoq
Yasama feʼl-la, -a, -ay, -ar kabi qöşimçalar bilan yasaladiişlamoq, tunamoq, köpaymoq, kökarmoq
Qöşma feʼlikki sözdan tuziladi, ajratib yoziladiyordam bermoq, sotib olmoq
Juft feʼlmaʼnodoş ikki feʼl, çiziqça bilanyeb-içmoq, öynab-kulmoq
Takroriy feʼlbir feʼlning takrori, çiziqça bilanöqib-öqib, kela-kela

Ötimli va ötimsiz feʼllar

Ötimli feʼllar tuşum kelişigidagi vositasiz töldiruvçini talab qiladi: xatni yozmoq, eşikni oçmoq. Ötimsiz feʼllar bunday töldiruvçisiz qöllanadi: kelmoq, uxlamoq, kulmoq. Orttirma nisbat ötimsiz feʼlni ötimliga aylantiradi: Onam bolani uxlatdi.

Tuslanuvçi va vazifadoş şakllar

Tuslanuvçi şakllar şaxs-son bilan özgarib, kesim böladi: yozdim, yozasiz. Ulardan taşqari feʼl va boşqa turkum belgilarini birlaştiruvçi şakllar bor: sifatdoş — yozilgan xat, ravişdoş — yozib böldi, harakat nomi — yoziş. Yozib qöydi kabi birikmalarda ikkinçi feʼl kömakçi feʼl vazifasida keladi. Bularning har biri alohida darsda körib çiqilgan.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

Öqiydi va öqidi, işlaydi va işladi şakllarini adaştirmang: hozirgi-kelasi zamonda unli bilan tugagan negizdan keyin y yoziladi. Qöşma feʼllar ajratib yoziladi (“sotibolmoq” emas, sotib olmoq), juft va takroriy feʼllar çiziqça bilan yoziladi. Ega vazifasida noaniq şakldan köra harakat nomi tabiiyroq: Çekiş zararli. Tahlil uçun negiz va qöşimçalarni ajrating: Biz bu kitobni hali öqimadik gapidagi öqimadik — tub, ötimli feʼl, bölişsiz şakl, ötgan zamon, birinçi şaxs köplik.

Bölişli şakl — iş-harakatning yuz berayotgani, yuz bergani yoki yuz berişini bildiruvçi feʼl şakli; uning maxsus körsatkiçi yöq: yozdi, keladi. Bölişsiz şakl iş-harakatning yuz bermasligini bildiradi va -ma qöşimçasi bilan yasaladi: yozmadi, kelmaydi. Bu ikki şakl har qanday feʼlda bor va barça zamon, mayl va şaxslar bilan qöllanadi.

-ma qöşimçasining örni

-ma qöşimçasi negiz va nisbat qöşimçasidan keyin, lekin zamon, mayl va şaxs-son körsatkiçlaridan oldin keladi: yoz-dir-ma-di-m. U doim urğusiz bölgani uçun urğu undan oldingi böğinga ötadi: Yozma! buyruğida urğu birinçi böğinga, yozma iş birikmasida esa oxirgi böğinga tuşadi.

Kel- feʼlining bölişli va bölişsiz şakllari
ŞaklBölişliBölişsiz
Ötgan zamonkeldikelmadi
-gan şaklli ötgan zamonkelganmankelmaganman
Hozirgi zamonkelyaptikelmayapti
Hozirgi-kelasi zamonkeladikelmaydi
Kelasi zamon gumon feʼlikelarkelmas
Maqsad feʼlikelmoqçikelmoqçi emas
Buyruq-istak maylikel, kelingkelma, kelmang
Şart maylikelsakelmasa
Sifatdoşkeladigankelmaydigan
Ravişdoşkelibkelmay, kelmasdan
Harakat nomikelişkelmaslik

Jadvalda uçta xususiyat körinadi. -a/-y qöşimçasidan oldin bölişsizlik -may şaklini oladi: kelmaydi, yozmayman. Gumon maʼnosidagi -ar bölişsiz şaklda -mas bilan almaşadi: borar → bormas. Maqsad feʼli va harakat nomi boşqaça inkor qilinadi: kelmoqçi emas, kelmaslik.

Inkorning boşqa vositalari

-ma qöşimçasisiz inkor
VositaQayerda qöllanadiMisol
emasot kesim, sifatdoş, -moqçi şakli bilanBu iş qiyin emas. U hali kelgan emas.
yöqbiror narsaning yöqligi; egalik olgan -gan şaklidan keyinVaqtim yöq. Hali öqiganim yöq.
na … nauyuşiq bölaklar bilan; feʼl bölişli qoladiNa xat yozdi, na qönğiroq qildi.
heç + bölişsiz feʼlkuçaytirilgan inkorHeç kim kelmadi.

Ikki inkor va söroq

Ikki inkor kuçaytirilgan tasdiqni anglatadi: Kelmay qolmaydi. Bormasam bölmaydi. Bilmagan emasman. Bölişsiz söroq xuşmuomala taklif bölib eşitiladi: Çoy içmaysizmi?

Köp uçraydigan xatolar

1) Heç sözi bilan feʼl albatta bölişsiz böladi: notöğri Heç kim keldi, töğri Heç kim kelmadi — ingliz tilidan tarjima qilganda bunga alohida eʼtibor bering, çunki u tilda bunday gapda bitta inkor böladi. 2) Emas ajratib yoziladi, sözlaşuvdagi qöşilgan şakllar yozma matnda işlatilmaydi: notöğri yaxşimas, kelmoqçimasman; töğri yaxşi emas, kelmoqçi emasman. 3) “-mey” emas, -may yoziladi: “kelmeydi” emas, kelmaydi. 4) Interfeysda “saqlamaslik” maʼnosidagi tugma harakat nomi bilan beriladi: Saqlamaslik.

Özingizni tekşiring: feʼldagi -ma qöşimçasini toping va uning oldida hamda keyinida nima turganini aniqlang. Masalan, öqitilmayapti = öqi (negiz) + -t (orttirma nisbat) + -il (majhul nisbat) + -ma (bölişsizlik) + -yap (hozirgi zamon) + -ti (uçinçi şaxs). Agar -ma bölmasa-yu, inkor maʼnosi bölsa, emas, yöq, na … na yoki heç sözini izlang.

Feʼl zamoni — harakatning nutq sözlanayotgan paytga munosabatini körsatuvçi grammatik kategoriya: harakat undan oldin yuz berganmi, ayni paytda yuz beryaptimi yoki keyin yuz beradimi. Özbek tilida uç zamon bor: ötgan, hozirgi va kelasi zamon. Zamon aniqlik maylidagi feʼllarda ifodalanadi. Zamon körsatkiçi negizdan (bölsa, bölişsizlik -ma qöşimçasidan) keyin, şaxs-son qöşimçasidan oldin turadi: yoz-ma-di-m.

Zamonni qanday aniqlaş mumkin

Zamon söroq va körsatkiç orqali aniqlanadi: nima qildi? nima qilgan? — ötgan zamon; nima qilyapti? — hozirgi zamon; nima qiladi? nima qilar? — kelasi zamon. Keça, hozir, ertaga kabi payt sözlari ham yordam beradi. Ammo bitta şakl turli paytni bildirişi mumkin: boraman sözi “har kuni boraman” maʼnosida ham, “ertaga boraman” maʼnosida ham qöllanadi.

Ötgan zamon şakllari

Ötgan zamon şakllari (yozmoq feʼli)
ŞaklKörsatkiçMisolMaʼnosi
Yaqin ötgan zamon-diyozdim, yozdisözlovçi guvoh bölgan yoki aniq bilgan harakat
Uzoq ötgan zamon-gan (-kan, -qan); -gan ediyozganman, yozgan edinatija, hayotiy tajriba; boşqa ötgan harakatdan oldingi harakat
Ötgan zamon hikoya feʼli-(i)byozibman, yozibdikeyin bilingan, natijasidan yoki birovdan eşitilgan harakat
Ötgan zamon davom feʼli-(a)r edi; -(a)yotgan ediyozar edim, yozayotgan ediötmişda takrorlangan yoki davom etgan harakat

Keça döstimga xat yozdim. Men Buxoroda ikki marta bölganman. Men kelganimda, poyezd ketgan edi. Qarasam, keçasi qor yoğibdi. Bobom har oqşom ertak aytib berar edi.

-di bilan -gan farqini eslab qoling: yozdim harakat haqida oddiy xabar beradi, yozganman esa natija yoki tajribani taʼkidlaydi. -ib şaklida sözlovçi harakatni özi körmagan: uning oqibatini körgan yoki birovdan eşitgan böladi. Edi töliqsiz feʼli qöşilib ham yoziladi: yozar edi — yozardi, yozgan edi — yozgandi.

Hozirgi zamon

Hozirgi zamon davom feʼli ayni paytda davom etayotgan harakatni bildiradi. Uning uç körsatkiçi bor: -yap — eng köp işlatiladigani (yozyapman, öqiyapti); -moqda — rasmiy, ilmiy va publitsistik matnlarda (Şaharda yangi maktab qurilmoqda); -(a)yotir — asosan badiiy nutqda (Şamol esayotir). -yap dan keyin uçinçi şaxsda -ti qöşiladi: kelyapti.

Hozirgi-kelasi va kelasi zamon

Hozirgi-kelasi va kelasi zamon şakllari
ŞaklKörsatkiçMisolMaʼnosi
Hozirgi-kelasi zamonundoşdan keyin -a, unlidan keyin -yyozaman, öqiydiodatiy yoki bölajak harakat, umumiy haqiqat
Kelasi zamon gumon feʼli-(a)r; bölişsizi -masyozarman, yozmasehtimol tutilgan harakat
Niyat-moqçiyozmoqçimanrejadagi harakat; maktab grammatikasida köpinça maqsad mayli hisoblanadi

Men har kuni işga piyoda boraman. Suv yuz darajada qaynaydi. Ertaga sizga qönğiroq qilaman. Balki keçqurun yomğir yoğar.

Köp uçraydigan xatolar

Yozuvda -di qöşimçasi -ti ga almaşmaydi: ketdi, aytdi (ketti, aytti — faqat talaffuz). -gan qöşimçasi k bilan tugagan negizga -kan, q bilan tugaganiga -qan şaklida qöşiladi: ekkan, çiqqan. -yap dan keyin uçinçi şaxsda -ti yoziladi: öqiyapdi emas, öqiyapti. Bir hikoya içida zamonlarni asossiz aralaştirmang. Rus tilidan tarjimada har bir hozirgi zamonni -yap bilan bermang: “On rabotayet v banke” — U bankda işlaydi (odatiy harakat), işlayapti emas.

Özingizni tekşiring

Feʼldan şaxs-son qöşimçasini ajrating va undan oldingi körsatkiçni toping: öqi-gan-miz → -gan, ötgan zamon; bor-yap-siz → -yap, hozirgi zamon; kel-a-di → -a, hozirgi-kelasi zamon. Söng gapdagi payt sözlarini tekşirib, maʼnoni aniqlang. Şaxs-son qöşimçalari feʼlning şaxs-soni haqidagi darsda körib çiqilgan.

Feʼlning şaxs-soni — harakatni kim bajarişini (sözlovçimi, tinglovçimi yoki söz yuritilayotgan şaxsmi) va bajaruvçi bir yoki bir neçta ekanini körsatuvçi grammatik kategoriya. U feʼlning eng oxirida turadigan şaxs-son qöşimçalari orqali ifodalanadi: yoz-di-m, yoz-a-miz. Bu qöşimçalar kesimni ega bilan boğlaydi, şuning uçun ega aytilmasa ham bajaruvçi maʼlum böladi: Ertaga boramiz.

Uç şaxs va ikki son

Birinçi şaxs — sözlovçi (men, biz), ikkinçi şaxs — tinglovçi (sen, siz), uçinçi şaxs — nutqda iştirok etmaydigan şaxs yoki narsa (u, ular). Har bir şaxs birlik va köplikda keladi, demak, feʼlning oltita şaxs-son şakli bor. Şaxs-son qöşimçasi hamişa zamon yoki mayl körsatkiçidan keyin turadi: kel-ma-di-ng, öqi-yap-miz.

Şaxs-son qöşimçalarining uç turi

Şaxs-son qöşimçalari (yozmoq feʼli)
Şaxs-sonBirinçi tur: -di, -sa dan keyinIkkinçi tur: boşqa şakllardan keyinUçinçi tur: buyruq-istak mayli
birinçi şaxs birlik-m: yozdim, yozsam-man: yozaman, yozganman-(a)y: yozay
ikkinçi şaxs birlik-ng: yozding, yozsang-san: yozasanqöşimçasiz, -gin: yoz, yozgin
uçinçi şaxs birlikqöşimçasiz: yozdi, yozsaqöşimçasiz, -di, -ti: yozgan, yozadi, yozyapti-sin: yozsin
birinçi şaxs köplik-k: yozdik, yozsak-miz: yozamiz-(a)ylik: yozaylik
ikkinçi şaxs köplik-ngiz: yozdingiz, yozsangiz-siz: yozasiz-(i)ng, -(i)nglar: yozing, yozinglar
uçinçi şaxs köplik-lar: yozdilar, yozsalar-(di)lar: yozadilar, yozganlar-sinlar: yozsinlar

Birinçi tur qöşimçalari egalik qöşimçalariga öxşaydi va faqat -di (ötgan zamon) hamda -sa (şart mayli) dan keyin keladi. Ikkinçi tur -a/-y, -gan, -(i)b, -yap, -moqda, -(a)r, -moqçi şakllaridan keyin, şuningdek ot, sifat yoki son kesim bölganda qöşiladi. Uçinçi tur faqat buyruq-istak maylida işlatiladi (batafsil — feʼl mayllari darsida).

Men bu kitobni öqiganman. Sen qayerga ketyapsan? Biz ertaga yölga çiqmoqçimiz. Siz haqsiz. Men talabaman, ukam esa öquvçi.

Uçinçi şaxs va köplik

Uçinçi şaxs birlikda köpinça maxsus qöşimça bölmaydi (yozdi, yozgan, yozar), hozirgi-kelasi zamonda -di (yozadi), -yap dan keyin -ti (yozyapti) qöşiladi. Uçinçi şaxs köpligi -lar bilan yasaladi: yozdilar, yozadilar. Oğzaki va badiiy nutqda uning örnida birgalik nisbatidagi şakl ham köp işlatiladi: Ular erta kelişdi. Ega jonsiz narsalarni bildirib, köplikda kelsa, kesim odatda birlikda böladi: Daraxtlar gulladi (gulladilar emas).

Hurmat şakllari

Bir kişiga hurmat bilan siz deb murojaat qilinadi va kesim ikkinçi şaxs köplikda böladi: Siz qaçon keldingiz? Bir neçta kişiga sizlar deb murojaat qilinganda -ngizlar, -sizlar işlatiladi: Sizlar qaçon keldingizlar? Yoşi uluğ yoki hurmatli kişi haqida uçinçi şaxsda gapirilganda ham -lar qöşiladi: Ustozimiz keldilar. Rasmiy va mahalliylaştirilgan matnlarda öquvçiga faqat siz deb murojaat qilinadi.

Köp uçraydigan xatolar

Xato va töğri şakllar
XatoTöğriIzoh
Men keça keldi.Men keça keldim.şaxs-son qöşimçasi tuşib qolgan
Siz qayerga ketyapsan?Siz qayerga ketyapsiz?siz bilan sen şakli aralaşgan
Biz bordimiz.Biz bordik.-di dan keyin birinçi tur: -k
Borsamiz, aytamiz.Borsak, aytamiz.-sa dan keyin ham -k
Xabarlar yuborildilar.Xabarlar yuborildi.jonsiz egada kesim birlikda

Özingizni tekşiring

Kesimning oxirgi qöşimçasini ajrating va undan oldingi körsatkiçga qarang: u -di yoki -sa bölsa, birinçi tur qöşimçasi kelişi kerak, boşqa şakllarda — ikkinçi tur. Söng olmoş qöyib tekşiring: men — -m/-man, biz — -k/-miz, siz — -ngiz/-siz. Ega va kesimning moslaşuvi kesim haqidagi darsda batafsil körib çiqilgan.

Feʼl nisbati — harakat, uning bajaruvçisi (subyekt) va obyekti örtasidagi munosabatni körsatuvçi grammatik kategoriya: harakatni bajaruvçining özi qiladimi, öziga qaratadimi, boşqa birovdan köradimi, boşqalar bilan birgalikda qiladimi yoki boşqaga qildiradimi. Özbek tilida beş nisbat bor: aniq, özlik, majhul, birgalik va orttirma nisbat. Nisbat qöşimçasi özakdan keyinoq, bölişsizlik, zamon va şaxs qöşimçalaridan oldin turadi: yoz-dir-ma-di.

Feʼlning beş nisbati
NisbatMaʼnosiQöşimçalariMisollar
Aniq nisbatbajaruvçi ega vazifasida, harakatni özi bajaradimaxsus qöşimçasi yöqyozdi, yuvdi
Özlik nisbatiharakat bajaruvçining öziga qaratiladi-(i)n, -(i)lyuvindi, kiyindi, maqtandi
Majhul nisbatega harakatni boşqadan köradi, bajaruvçi odatda aytilmaydi-(i)l, -(i)nyozildi, olindi, öqildi
Birgalik nisbatiharakat birgalikda, özaro yoki yordamlaşib bajariladi-(i)şyozişdi, uçraşdi
Orttirma nisbatbajaruvçi harakatni boşqaga qildiradi-dir, -tir, -t, -ir, -ar, -iz va boşqalaryozdirdi, öqitdi

Özlik va majhul nisbat

Ikkala nisbat öxşaş qöşimçalar bilan yasalgani uçun ular maʼnosiga köra farqlanadi. Özlik nisbatida ega harakatni özi bajaradi va özi uning taʼsirini oladi: Bola yuvindi. Majhul nisbatda ega boşqa birovning harakatini özida köradi: Idişlar yuvildi. Majhul nisbat qöşimçasi negiz oxiriga qarab tanlanadi: undoşdan keyin -il (yozildi, qurildi), l dan keyin -in (olindi, bölindi, çalindi), unlidan keyin -l yoki -n (öqildi, işlandi). Majhul nisbat asosan ötimli feʼllardan yasaladi.

Qiz kiyindi. — Bu köylak bir marta kiyildi. Öquvçi xatni yozdi. — Xat yozildi. Dars tugagani haqida qönğiroq çalindi.

Birgalik nisbati

-(i)ş qöşimçasi (unlidan keyin -ş) bir neça maʼnoni ifodalaydi: birgalikdagi harakat — Bolalar hovlida öynaşdi; özaro harakat — Döstlar quçoqlaşdi; yordamlaşiş — Onasiga kir yuvişdi. Köpinça u bajaruvçilar köpligini körsatadi, xolos: Mehmonlar kelişdi. Bu şaklni -iş bilan yasalgan harakat nomi bilan adaştirmang: yoziş (harakat nomi darsiga qarang).

Orttirma nisbat

Orttirma nisbat qöşimçalari
QöşimçaMisollar
-dir, -tiryoz — yozdir, kul — kuldir, kes — kestir
-t (köpinça unlidan keyin)öqi — öqit, işla — işlat
-ir, -arbit — bitir, tuş — tuşir, çiq — çiqar, qayt — qaytar
-iz, -giz, -qiz, -ğiz, -kazoq — oqiz, yur — yurgiz, yot — yotqiz, tur — turğiz, öt — ötkaz

Orttirma nisbatda harakatda yana bir iştirokçi paydo böladi: bajaruvçi harakatni boşqaga topşiradi, u esa töldiruvçiga aylanadi: Öqituvçi bolalarga inşo yozdirdi. Bunda ötimsiz feʼl ötimli bölib qoladi: kulmoq — bolani kuldirmoq. Köpgina orttirma nisbatdagi feʼllar mustaqil maʼno kasb etgan va luğatda alohida beriladi: öqitmoq, ötkazmoq.

Nisbatlarning birikişi va xatolar

Nisbat qöşimçalari ketma-ket kelişi mumkin: yoz-dir-il-di, uçra-ş-tir-di, öqi-t-il-di. Köp uçraydigan xatolar: olindi örniga olildi deb yoziş — l dan keyin -in qöşiladi; özlik va majhul nisbatni adaştiriş (yuvindi va yuvildi); rus tilidan tarjimada tomonidan kömakçisini ortiqça işlatiş: Qaror direktor tomonidan qabul qilindi jumlasi oğir eşitiladi, Direktor qaror qabul qildi degan maʼqul.

Özingizni tekşiring

Özakni toping va undan keyin nima turganiga qarang. Nisbat qöşimçasi bölmasa — aniq nisbat. -ş bölsa, harakat birgalikda bajarilyaptimi, tekşiring. -n/-l bölsa, harakat kimga qaratilganini sörang: bajaruvçining özigami (özlik) yoki egaga boşqa tomondan (majhul). -dir, -t, -ir kabi qöşimçalar bölsa, kimdir boşqaga harakat qildiryapti (orttirma).

Feʼl mayli — harakatning voqelikka munosabatini sözlovçi nuqtai nazaridan körsatuvçi grammatik kategoriya: harakat amalda yuz beradimi, buyuriladimi yoki istaladimi, şartga boğliqmi yoxud faqat rejalaştirilganmi. Maktab grammatikasida tört mayl ajratiladi: aniqlik (xabar) mayli, buyruq-istak mayli, şart mayli va maqsad mayli. Mayl körsatkiçi negiz va bölişsizlik -ma qöşimçasidan keyin, şaxs-son qöşimçasidan oldin turadi: yoz-ma-sa-m.

Tört mayl (yozmoq feʼli)
MaylMaʼnosiKörsatkiçiMisol
Aniqlik maylimaʼlum zamonda yuz bergan, berayotgan yoki beradigan harakatzamon körsatkiçlari: -di, -gan, -yap, -a/-y va boşqalaryozdi, yozyapti
Buyruq-istak maylibuyruq, iltimos, maslahat, istakmaxsus şaxs-son qöşimçalari: -(a)y, -gin, -sin, -(i)ng…yozing, yozsin
Şart maylişart, tösiqsizlik, istak-sayozsam
Maqsad mayliniyat, rejalaştirilgan harakat-moqçiyozmoqçiman

Aniqlik mayli harakatni haqiqiy fakt sifatida körsatadi, şuning uçun hamişa zamonni ifodalaydi: Yomğir yoğdi. Yomğir yoğyapti. Yomğir yoğadi. Uning barça şakllari feʼl zamonlari darsida körib çiqilgan; quyida qolgan uç mayl haqida batafsilroq söz yuritiladi.

Buyruq-istak mayli

Buyruq-istak mayli şakllari (yozmoq, öqimoq)
ŞaxsBirlikKöplik
birinçi şaxsyozay, öqiyyozaylik, öqiylik
ikkinçi şaxsyoz, yozgin; öqi, öqiginyozing, yozinglar; öqing, öqinglar
uçinçi şaxsyozsin, öqisinyozsinlar, öqisinlar

Bu mayl buyruq, iltimos, maslahat, taklif yoki istakni ifodalaydi. Yoz va yozgin şakllari senlab murojaat qilişda işlatiladi; yozing — bir kişiga hurmat bilan yoki köpçilikka; yozinglar — bir neça kişiga. Bölişsiz şakli -ma bilan yasaladi: yozma, yozmang, yozmasin. k va q bilan tugagan negizlarda -gin qöşimçasi -kin va -qin tarzida yoziladi: ekkin, çiqqin. -çi yuklamasi iltimosni yumşatadi: Aytingçi, bekat qayerda?

Eşikni yoping. Bu haqda heç kimga aytma. Ertaga vaqtliroq kelsin. Keling, birga işlaylik. Doimo soğ böling!

Şart mayli

Şart mayli -sa va birinçi tur şaxs-son qöşimçalari bilan yasaladi: yozsam, yozsang, yozsa, yozsak, yozsangiz, yozsalar. Asosiy maʼnosi — boşqa harakat boğliq bölgan şart; agar boğlovçisi qöllanişi ham, tuşib qolişi ham mumkin, lekin -sa şart. Ham yuklamasi bilan tösiqsizlik, edi bilan istak yoki afsus ifodalanadi (borsak edi, qisqa şakli borsaydik). Baʼzan -sa biror narsa sezilib qolgan paytni bildiradi.

Vaqtim bölsa, sizga qönğiroq qilaman. Agar yomğir yoğsa, uyda qolamiz. Keç bölsa ham, işni tugatdik. Yozda dengizga borsak edi! Eşikni oçsam, ostonada ukam turibdi.

Maqsad mayli

Maqsad mayli -moqçi va ikkinçi tur şaxs-son qöşimçalari bilan yasaladi: yozmoqçiman, yozmoqçisan, yozmoqçi, yozmoqçimiz, yozmoqçisiz, yozmoqçilar. U sözlovçi yoki boşqa şaxsning niyatini bildiradi: Kelasi yil universitetga hujjat topşirmoqçiman. Edi bilan ötmişdagi niyat ifodalanadi: Sizga aytmoqçi edim. Bölişsizi emas bilan yasaladi: bormoqçi emasman. Baʼzi qöllanmalarda bu şakl kelasi zamon şakllari qatorida beriladi.

Köp uçraydigan xatolar

Agar dan keyin -sa ni tuşirib qoldirmang: Agar vaqting bor, kel — xato, töğrisi: Agar vaqting bölsa, kel. -sa dan keyin birinçi tur qöşimçalari keladi: borsaman, borsamiz emas, borsam, borsak. Siz olmoşi bilan senlaş şaklini aralaştirmang: Siz yoz — xato, Siz yozing — töğri. Ekgin va çiqgin emas, ekkin va çiqqin deb yozing. Foydalanuvçiga yöriqnomalarda hurmat şakli işlatiladi: Parolni kiriting.

Özingizni tekşiring

Feʼldan negiz (va -ma) dan keyingi körsatkiçni toping. -sa bölsa — şart mayli; -moqçi — maqsad mayli; -sin, -(a)ylik, -(i)ng yoki yalonğoç negiz (yoz!) — buyruq-istak mayli; zamon körsatkiçi (-di, -gan, -yap, -a/-y) — aniqlik mayli. Söng maʼnosini tekşiring: fakt, buyruq, şart yoki niyatmi.

Sifatdoş — feʼlning harakatni predmet belgisi sifatida ifodalaydigan şakli. U feʼl va sifat xususiyatlarini birlaştiradi: sifat kabi otni aniqlab, “qanday?”, “qaysi?” söroqlariga javob beradi, feʼl kabi esa zamon, nisbat va bölişli-bölişsiz şaklni saqlaydi: yozilgan xat, keladigan poyezd, uxlamagan bola.

Sifatdoşni qanday taniş mumkin

Sifatdoş feʼl özagidan hosil böladi, köpinça ot oldida turadi va gapda aniqlovçi vazifasini bajaradi. Aniqlanmiş otdan söroq bering: “qanday xat?” — yozilgan xat. Uning feʼllik belgisi şundaki, sifatdoş öziga töldiruvçi va hol biriktira oladi: kitobni tez öqigan bola.

oqar suv, kulayotgan qiz, öqilmagan maktub, bölajak öqituvçi, zavodda işlovçi muhandis

Sifatdoş yasovçi qöşimçalar

Sifatdoş qöşimçalari va ularning maʼnosi
QöşimçaZamoni / maʼnosiMisollar
-gan (-kan, -qan)ötgan zamonkelgan mehmon, ekkan daraxt, çiqqan quyoş
-ayotgan / -yotganhozirgi zamon, davom etayotgan harakatkelayotgan avtobus, öqiyotgan talaba
-adigan / -ydiganhozirgi-kelasi zamonkeladigan poyezd, işlaydigan qurilma
-(a)r / -mashozirgi-kelasi zamon, doimiy belgiuçar likopça, sönmas olov
-(u)vçiharakat bajaruvçisi, hozirgi-kelasi zamonkuzatuvçi guruh, işlovçi xodim
-ajakkelasi zamon, kitobiybölajak şifokor

K bilan tugagan özakdan keyin -gan qöşimçasi -kan, q bilan tugaganidan keyin -qan şaklida yoziladi: ekkan, tikkan; çiqqan, oqqan. -ayotgan, -adigan, -uvçi qöşimçalari undoşdan keyin unli bilan boşlanadi, unlidan keyin qisqa şaklda qöşiladi: kel-ayotgan — öqi-yotgan, kel-adigan — işla-ydigan. A bilan tugagan feʼlga -vçi qöşilganda a tovuşi o ga ötadi: işlovçi, tinglovçi. -(u)vçi qöşimçali köp sifatdoşlar otga aylangan: öquvçi, yozuvçi.

Sifatdoşli birikma

Sifatdoş öziga boğlangan sözlar bilan sifatdoşli birikma hosil qiladi va bu birikma butuniça bitta aniqlovçi böladi. Birikma içida harakatning öz bajaruvçisi ham bölişi mumkin: akam olgan maşina, men öqigan kitob. Birikma aniqlanmiş otdan oldin turadi va vergul bilan ajratilmaydi.

Keça Samarqanddan kelgan mehmonlar ertaga ketadi. Ustozimiz tavsiya qilgan kitobni topdim.

Otlaşgan sifatdoş

Aniqlanmiş ot tuşib qolsa, sifatdoş ot örnida keladi va uning qöşimçalarini — köplik, egalik, kelişikni oladi. Şunda u gapda ega yoki töldiruvçi böladi: Kelganlar zalga kirdi. Aytganingizni bajardim. Kesim vazifasidagi -gan şakli (“Mehmon kelgan”) feʼlning ötgan zamon şakli sifatida örganiladi: kelgan mehmon — aniqlovçi, mehmon kelgan — kesim.

Köp uçraydigan xatolar

1. Birikmani rus tilidagi kabi vergul bilan ajratiş: “Mehmonlar, keça kelgan, ketdi” emas, Keça kelgan mehmonlar ketdi. 2. Özak oxiridagi undoşni hisobga olmaslik: “çiqgan”, “ekgan” emas, çiqqan, ekkan. 3. Oğzaki talaffuzni yozuvga köçiriş: “kelyotgan” emas, kelayotgan. 4. Gapni bir neçta uzun birikma bilan ortiqça yuklaş: aniqlovçi juda uzaysa, gapni ikkiga böling.

Özingizni tekşiring

Söz sifatdoş böladi, agar: 1) feʼldan hosil bölgan bölsa; 2) -gan, -ayotgan, -adigan, -(a)r/-mas, -(u)vçi, -ajak qöşimçalaridan birini olgan bölsa; 3) otni aniqlab, “qanday?” yoki “qaysi?” söroğiga javob bersa yoki aniqlanmiş tuşib qolganda ot qöşimçalarini olsa. Feʼlni izohlovçi şakllar (-ib, -gaç) haqida ravişdoş darsida öqing.

Ravişdoş — asosiy harakatga boğlanib, uning qanday, qaçon yoki nima maqsadda bajarilişini körsatadigan feʼl şakli. U raviş kabi feʼlni izohlaydi, feʼl kabi esa töldiruvçi va hol biriktiradi, nisbat va bölişsiz şaklga ega böladi: kulib gapirdi, uyga kelgaç, dars qilmay çiqdi. Gapda ravişdoş köpinça hol vazifasini bajaradi.

Ravişdoş söroqlari va belgilari

Ravişdoşga söroq asosiy feʼldan beriladi: “qanday?”, “qay tarzda?”, “qaçon?”, “nima maqsadda?”. Ravişdoş şaxs-sonda tuslanmaydi va odatda kelişik qöşimçasini olmaydi; faqat -gunça şakli egalik qöşimçasini olişi mumkin: men kelgunimça, siz qaytguningizça.

Qöşimçalari va maʼno turlari

Ravişdoş qöşimçalari
QöşimçaMaʼnosiSöroğiMisollar
-(i)btarz; oldin bajarilgan harakatqanday?kulib gapirdi; eşikni oçib kirdi
-a / -y (köpinça takror)davomli, takroriy harakatqanday?kula-kula, işlay-işlay örgandi
-may, -masdanbölişsiz tarzqanday?töxtamay işladi, öylamasdan javob berdi
-gaç (-kaç, -qaç)payt: …gandan keyinqaçon?dars tugagaç, çiqqaç
-gunça (-kunça, -qunça)payt: …gunga qadarqaçongaça?sen kelgunça, quyoş çiqqunça
-ar … -maspayt: harakat boşlanişi bilanoqqaçon?uyga kirar-kirmas
-gani (-kani, -qani)maqsadnima maqsadda?non olgani çiqdi, buvisini körgani keldi

-ib undoşdan, -b unlidan keyin qöşiladi: yoz-ib, öqi-b, işla-b. Xuddi şunday -a undoşdan, -y unlidan keyin keladi: kul-a, işla-y. K va q bilan tugagan özakdan keyin qöşimça undoşi moslaşadi: ekkaç, çiqqaç, çiqqunça, çiqqani.

Ravişdoşli birikma va vergul

Ravişdoş öziga boğlangan sözlar bilan ravişdoşli birikma hosil qiladi va bu birikma butuniça bitta hol böladi. Birikmaning öz bajaruvçisi ham bölişi mumkin: Quyoş botgaç, salqin tuşdi. Asosiy harakatdan oldin bajarilgan alohida harakatni bildiruvçi birikma odatda vergul bilan ajratiladi. Tarzni körsatuvçi yolğiz ravişdoş esa feʼlga ziç boğlanadi va vergulsiz yoziladi: Bola kulib javob berdi.

Uyga kelib, darsga tayyorlandim. Eşikni oçib, içkariga kirib, çiroqni yoqdi.

Ravişdoş va kömakçi feʼl

-ib va -a/-y şakllari köpinça kömakçi feʼllar bilan birikib, harakatning tugallanişi, boşlanişi yoki davomiyligini bildiradi: yozib böldi, öqiy boşladi, uxlab qoldi. Bunday birikmada ravişdoş hol emas, kesimning asosiy qismi böladi (kömakçi feʼllar darsiga qarang).

Köp uçraydigan xatolar

1. Maqsad ravişdoşi -gani şaklini -gan sifatdoşi va egalik qöşimçasi bilan aralaştiriş: Kitob olgani kutubxonaga bordi — “nima maqsadda?”, asosiy feʼl odatda harakat-yönaliş feʼli; Kitobni öqiganini aytdi — sifatdoş “nimani?” söroğiga javob beradi. 2. Undoş moslaşuvini unutiş: “çiqgaç” emas, çiqqaç. 3. Tarz ravişdoşi bilan feʼl orasiga vergul qöyiş: “kulib, gapirdi” emas, kulib gapirdi. 4. Bir gapga juda köp -ib şaklini tiziş: matn oğirlaşsa, gapni böling.

Özingizni tekşiring

Şakl ravişdoş böladi, agar: 1) otni emas, asosiy feʼlni izohlasa; 2) “qanday?”, “qaçon?” yoki “nima maqsadda?” söroğiga javob bersa; 3) -ib, -a/-y, -may/-masdan, -gaç, -gunça, -ar…-mas yoki -gani qöşimçasi bilan tugasa. Agar şakl otni aniqlasa, bu sifatdoş (sifatdoş darsiga qarang).

Raviş — harakatning yoki belgining belgisini, yaʼni iş-harakat qanday, qaçon, qayerda, qay darajada, nima sababdan yoki nima maqsadda bajarilişini bildiradigan mustaqil söz turkumi: tez yurdi, ertaga keladi, juda çiroyli. Raviş odatda özgarmaydi: köplik va egalik qöşimçalarini olmaydi. Gapda u asosan hol bölib keladi.

Ravişni qanday taniş mumkin

Raviş köpinça feʼlga, baʼzan sifat yoki boşqa ravişga boğlanadi: sekin gapirdi, juda baland, ança erta. Unga “qanday?”, “qaçon?”, “qayerga?”, “qança?”, “nega?”, “nima maqsadda?” söroqlari beriladi. Sifatdan farqi şuki, raviş otni aniqlamaydi. Ayrim sözlar ikki turkumga ham mansub: “tez yurdi” da tez feʼlni izohlaydi, “tez poyezd” da esa otni aniqlaydi.

Maʼnosiga köra turlari

Ravişning maʼno turlari
TuriSöroğiMisollar
tarz ravişiqanday? qay tarzda?tez, sekin, piyoda, birdan, özbekça, döstona
payt ravişiqaçon? qaçondan beri?bugun, ertaga, hozir, keçqurun, hamişa
örin ravişiqayerga? qayerda? qayerdan?içkari, taşqari, yuqori, olğa, nari
miqdor-daraja ravişiqança? qay darajada?köp, oz, juda, ança, biroz, ğoyat
sabab ravişinega? nima sababdan?noiloj, ilojsiz
maqsad ravişinima maqsadda?ataylab, jörttaga, qasddan

Ravişlarning yasalişi

Raviş yasaş usullari
UsulMisollar
-ça qöşimçasiözbekça, yangiça, boşqaça
-larça qöşimçasiqahramonlarça, döstlarça
-ona qöşimçasidöstona, mardona
-an qöşimçasi (arabça sözlarda)tasodifan, qisman, majburan
-lab qöşimçasiyillab, soatlab, köplab
juft va takroriy sözlarasta-sekin, tez-tez, ora-sira
söz qöşilişibugun (bu + kun), birpas, birdan

Grammatik xususiyatlari

Raviş odatda son, egalik va kelişik qöşimçalarini olmaydi, lekin istisnolar bor. Ayrim tarz va payt ravişlari -roq qöşimçasi bilan daraja hosil qiladi: tezroq, ertaroq, köproq. Örin ravişlari jönaliş, örin-payt va çiqiş kelişigi qöşimçalarini oladi: içkariga kirdi, yuqorida turdi, naridan keldi. Raviş holdan taşqari kesim ham bölişi mumkin: Majlis ertaga.

Ravişlar imlosi

Juft va takroriy ravişlar çiziqça bilan yoziladi: asta-sekin, tez-tez, ora-sira. Biroz, birpas, birdan, bugun, ertaga, şuningdek, kelişik qöşimçasi qotib qolgan birga, tösatdan kabi ravişlar qöşib yoziladi. Har va heç sözlari bilan kelgan birikmalar ajratib yoziladi: har doim, har kuni, heç qaçon.

Köp uçraydigan xatolar

1. Notöğri yoziş: “bir oz”, “hardoim”, “asta sekin” emas, biroz, har doim, asta-sekin. 2. Darajani ikki marta ifodalaş: “juda tezroq”, “eng köproq” örniga ança tezroq, eng köp degan maʼqul. 3. Tahlilda raviş va sifatni aralaştiriş: söz otni aniqlasa (yaxşi bola), u sifat; feʼlni izohlasa (yaxşi öqiydi), uning tarz holi vazifasini körsating.

Özingizni tekşiring

Söz raviş böladi, agar: 1) özgarmasa yoki faqat yuqorida körsatilgan qöşimçalarni olsa; 2) feʼl, sifat yoki ravişga boğlanib, “qanday?”, “qaçon?”, “qayerda?”, “qança?” söroqlaridan biriga javob bersa; 3) feʼl şakli bölmasa. -ib, -gaç, -gunça qöşimçali şakllar ravişdoş hisoblanadi (ravişdoş darsiga qarang).

Kömakçi — ot yoki ot örnidagi sözdan keyin kelib, uni gapdagi boşqa sözga boğlaydigan va payt, sabab, maqsad, vosita, öxşatiş kabi munosabatlarni ifodalaydigan yordamçi söz: döstim bilan, siz uçun, darsdan keyin, qoidaga köra. Kömakçi mustaqil gap bölagi bölmaydi: u özidan oldingi söz bilan birga bitta bölak hosil qiladi.

Kömakçi va kelişik qöşimçasi

Vazifasiga köra kömakçi kelişik qöşimçasiga yaqin: ikkalasi ham otning boşqa sözlar bilan aloqasini körsatadi. Farqi şuki, qöşimça sözga qöşib yoziladi, kömakçi esa alohida söz. Qiyoslang: quş kabi va quşdek — bu yerda -dek qöşimça. Predlogdan farqli ravişda kömakçi doimo sözdan keyin turadi. Har bir kömakçi oldingi sözning maʼlum kelişikda bölişini talab qiladi.

Kömakçilarning kelişikka munosabati

Kelişikka köra kömakçilar
KelişikKömakçilarMisollar
boş kelişikbilan, uçun, kabi, singari, orqali, haqida, töğrisida, böylab, böyiça, tufayli, tomon, sariinternet orqali, kitob haqida, daryo böylab, şamol tufayli
jönaliş kelişigi (-ga)köra, qarab, qadar, qaramay, yaraşa, binoan, muvofiqyoşiga qarab, yomğirga qaramay, mehnatiga yaraşa, keçga qadar
çiqiş kelişigi (-dan)keyin, söng, oldin, avval, beri, buyon, boşlab, taşqari, boşqaovqatdan oldin, ertalabdan beri, duşanbadan boşlab, sizdan boşqa

Bu, şu körsatiş olmoşlari bilan uçun, bilan kömakçilari odatda qaratqiç kelişigi şakliga qöşiladi: buning uçun, şuning uçun. Köra kömakçisi çiqiş kelişigi bilan kelganda qiyoslaşni bildiradi: Avtobusdan köra metro tezroq.

Kelib çiqişiga köra turlari

Maktab grammatikasida ikki guruh ajratiladi. Sof kömakçilar faqat yordamçi söz sifatida işlatiladi: bilan, uçun, kabi, singari, sari. Vazifadoş kömakçilar mustaqil sözlardan kelib çiqqan va boşqa örinlarda öz maʼnosini saqlaydi: keyin, oldin (ravişdan), qarab, köra, boşlab (feʼldan), tomon (otdan). Bundan taşqari, ust, ost, old, orqa, iç, yon, tag sözlari egalik va kelişik qöşimçasi bilan kömakçi ot vazifasida keladi: stol ustida, uy oldida, daraxt tagida, maktab yonida.

Kömakçimi yoki mustaqil sözmi

Bir xil şakl goh kömakçi, goh mustaqil söz böladi. Tekşiriş usuli: kömakçi oldingi sözsiz işlatilmaydi va unga alohida söroq berilmaydi.

Darsdan keyin uçraşamiz — kömakçi; Keyin uçraşamiz — payt ravişi. Yoşiga qarab iş berişdi — kömakçi; Derazaga qarab turdi — feʼl. Uy tomon yurdik — kömakçi; Ikki tomon kelişdi — ot.

Kömakçili qurilma gapda

Tahlilda kömakçi va unga boğlangan söz bitta gap bölagi sifatida belgilanadi: “Döstim bilan kinoga bordim” gapida döstim bilan — töldiruvçi; “Darsdan keyin uyga qaytdim” gapida darsdan keyin — payt holi; “Şamol tufayli reys keçikdi” gapida şamol tufayli — sabab holi.

Köp uçraydigan xatolar

1. Kelişikni notöğri tanlaş: “darsni keyin” emas, darsdan keyin; “muvofiq” maʼnosida “qoidadan köra” emas, qoidaga köra. 2. Qöşib yoziş: “menuçun”, “şuninguçun” emas, men uçun, şuning uçun. 3. Tarjimada kalka. Böyiça va tomonidan ortiqça işlatilsa, matn sunʼiy eşitiladi: “matematika böyiça öqituvçi” örniga matematika öqituvçisi, “maktab tomonidan taşkil etilgan tadbir” örniga köpinça maktab taşkil etgan tadbir tabiiyroq.

Boğlovçi — uyuşiq bölaklarni, qöşma gap qismlarini va alohida gaplarni özaro boğlaş uçun xizmat qiladigan yordamçi söz: va, ammo, yoki, çunki, agar. Yuklama — sözga yoki butun gapga söroq, taajjub, kuçaytiriş, çegaralaş kabi qöşimça maʼno yuklaydigan yordamçi söz yoki qöşimça: -mi, -çi, -ku, faqat, hatto. Ikkalasi ham yordamçi sözlar turkumiga kiradi: ular mustaqil leksik maʼnoga ega emas, söroq olmaydi, gap bölagi bölmaydi va özgarmaydi.

Boğlovçi va yuklamani qanday taniysiz

Boğlovçi doim ikki yoki undan ortiq qism orasida turadi va ular örtasidagi munosabatni körsatadi: Akam va singlim keldi. Uni olib taşlasangiz, qismlar orasidagi aloqa yöqoladi yoki tiniş belgisi kerak böladi. Yuklama esa bitta sözga yoki butun gapga tegişli böladi: uni olib taşlasangiz, gapning asosiy mazmuni saqlanadi, faqat ohangi özgaradi: Men ham boraman → Men boraman.

Boğlovçilarning turlari

Vazifasiga köra boğlovçilar ikki guruhga bölinadi. Teng boğlovçilar grammatik jihatdan teng huquqli qismlarni — uyuşiq bölaklarni yoki boğlangan qöşma gap qismlarini — boğlaydi. Ergaştiruvçi boğlovçilar esa bir qismni ikkinçisiga tobe qiladi va ergaş gapni boş gapga boğlaydi. Tuzilişiga köra boğlovçilar yakka (va, ammo, çunki) va takroriy (ham…ham, yo…yo, na…na) böladi.

Boğlovçilarning turlari
TuriBoğlovçilarMaʼnosi
Biriktiruvçi (teng)va, hamda, ham…hamqismlarni qöşib sanaydi
Zidlovçi (teng)ammo, lekin, biroq, balkiqismlarni bir-biriga qarama-qarşi qöyadi
Ayiruvçi (teng)yoki, yo…yo, goh…goh, dam…damtanlov yoki navbatlaşuvni bildiradi
Inkor (teng)na…nahar ikkala qismni inkor etadi
Ergaştiruvçiçunki, agar, garçi, toki, -kisabab, şart, tösiqsizlik, maqsad

Bozordan olma va uzum oldik. Ham öqiydi, ham işlaydi. Yomğir yoğdi, ammo havo salqin tortmadi. Çoy içasizmi yoki qahva? Na xat keldi, na xabar. Bugun kelolmayman, çunki işim köp. Agar vaqtingiz bölsa, qönğiroq qiling.

Yuklamalarning turlari

Yuklamalar gapga qanday maʼno qöşişiga köra guruhlanadi. Ayrim sözlar vaziyatga qarab ham boğlovçi, ham yuklama böladi: takrorlangan “ham…ham” — boğlovçi, yakka “ham” esa “şuningdek” maʼnosidagi yuklama (Men ham boraman).

Yuklamalarning turlari
TuriYuklamalarMisol
Söroq va taajjub-mi, -çi, nahotkiKeldingizmi? Sizçi? Nahotki rost bölsa?
Kuçaytiruv va taʼkidhatto, axir, -ku, hamHatto bolalar ham biladi. Axir aytdim-ku!
Ayiruv va çegaralovfaqat, yolğiz, -gina (-kina, -qina)Faqat siz qoldingiz. Bir pasgina kuting. kiçikkina, oqqina
Öxşatişxuddi, göyoXuddi bolalikdagidek quvondim.

Yozilişi va tiniş belgilari

Qöşimça şaklidagi -mi, -çi, -gina yuklamalari sözga qöşib yoziladi: keldingizmi, sizçi, ozgina. Söroq yuklamasi -mi qaysi sözga qöşilsa, söroq öşa sözga qaratiladi: Ertaga siz borasizmi? (harakatning özi haqida) — Ertaga sizmi borasiz? (aynan kim borişi haqida). Zidlovçi ammo, lekin, biroq boğlovçilari oldidan vergul qöyiladi. Takroriy boğlovçilar bilan kelgan uyuşiq bölaklar orasiga ham vergul qöyiladi: ham kitob, ham daftar. Yakka “va” bilan boğlangan uyuşiq bölaklar orasiga vergul qöyilmaydi: olma va uzum.

Köp uçraydigan xatolar

1) “Va” ni ortiqça takrorlaş: “Men va ukam va singlim bordik” emas, Men, ukam va singlim bordik — uyuşiq bölaklar köp bölsa, “va” faqat oxirgisi oldidan keladi. 2) Rus tilidagi “i” ni feʼllar orasida har doim “va” bilan beriş: “Keldi va ötirdi” xato emas, lekin tabiiyroği ravişdoş bilan — Kelib ötirdi. 3) -mi yuklamasini söroq olmoşi bor gapga qöşiş: “Qayerga bordingizmi?” notöğri, Qayerga bordingiz? töğri. 4) Boğlovçini kömakçi bilan aralaştiriş: “bilan” boğlovçi (Akam bilan ukam keldi) ham, kömakçi (Qalam bilan yozdi) ham böladi.

Özingizni tekşiring. Sözni olib taşlang yoki “va” bilan almaştiring. “Va” mos kelsa va u teng qismlarni boğlasa — boğlovçi (Akam bilan ukam → akam va ukam). Olib taşlaganda faqat ohang özgarsa — yuklama (Hatto u ham keldi → U keldi). Sözga söroq beriş mumkin bölsa, u yordamçi söz emas.

Söz yasalişi — tilda mavjud sözlar va qöşimçalar asosida yangi leksik maʼnoli söz hosil qiliş, şuningdek tilşunoslikning şu jarayonni örganadigan bölimi. Hosil bölgan söz yasama söz, u yasalgan söz esa yasaliş asosi deyiladi: iş → işçi, gul → gulzor. Yasama söz luğatda alohida söz sifatida beriladi va köpinça boşqa söz turkumiga ötadi: tuz (ot) → tuzlamoq (feʼl), kuç (ot) → kuçli (sifat). Özbek tilida söz yasaşning törtta asosiy usuli bor: affiksatsiya, söz qöşiş, juftlaş va qisqartiriş.

Yasama sözni qanday ajratasiz

Yasama söz maʼnoli qismlarga bölinadi va uning maʼnosi şu qismlar orqali izohlanadi: işçi — “iş bajaradigan odam”, tuzsiz — “tuzi yöq”. Tub sözni esa bunday bölib bölmaydi: toş, qizil, kel. Söz yasovçi qöşimçani söz özgartuvçi qöşimçadan farqlang: işçi — yangi söz, işni, işda esa bitta “iş” sözining şakllari. Sözning tarkibi va qöşimça turlari “Özak, negiz va qöşimçalar” darsida batafsil körilgan.

1. Affiksatsiya — qöşimça qöşiş

Eng sermahsul usul: asosga söz yasovçi qöşimça qöşiladi. Qöşimça asos oldidan (be-, no-, ser- old qöşimçalari) yoki undan keyin (-çi, -li, -la kabi qöşimçalar) keladi; özbek tilida söz yasovçilarning asosiy qismi asosdan keyin qöşiladi. Har bir qöşimça maʼlum turkumdagi sözni hosil qiladi.

Söz turkumlari böyiça asosiy söz yasovçi qöşimçalar
TurkumQöşimçalarMisollar
Ot-çi, -kor, -doş, -lik, -zor, -xonaişçi, paxtakor, sinfdoş, döstlik, gulzor, darsxona
Sifat-li, -siz, -iy (-viy), -gi, be-, no-, ser-kuçli, tuzsiz, ilmiy, kuzgi, betartib, noaniq, serhosil
Feʼl-la, -ay, -ar, -saişlamoq, köpaymoq, oqarmoq, suvsamoq
Raviş-ça, -an, -labözbekça, tasodifan, oylab

Bir asos — bir neça söz: kuç → kuçli, kuçsiz, kuçaymoq; iş → işçi, işçan, işsiz, işlamoq.

2. Söz qöşiş — qöşma sözlar

Ikki (baʼzan undan ortiq) asos birlaşib, bitta tuşunçani ataydigan söz hosil qiladi. Qöşma sözning maʼnosi köpinça qismlar maʼnosining oddiy yiğindisi emas: belboğ, közoynak. Qöşma ot va sifatlar, odatda, qöşib yoziladi. Qöşma feʼllar va tarkibli sonlar esa ajratib yoziladi: yordam bermoq, ön beş; bunday feʼllar haqida “Kömakçi feʼllar” darsiga qarang.

oş + xona → oşxona; toş + baqa → toşbaqa; köz + oynak → közoynak; hozir + javob → hozirjavob; lekin: qabul qilmoq — ajratib yoziladi.

3. Juftlaş va 4. qisqartiriş

Juftlaşda maʼnosi yaqin, qarama-qarşi yoki özaro boğliq ikki söz birikib, umumlaştirilgan maʼnoni bildiradi: ota-ona, aka-uka, kiyim-keçak, katta-kiçik. Juft sözlar çiziqça bilan yoziladi. Juft sözning bir qismi alohida işlatilmasligi mumkin: “kiyim-keçak” dagi “keçak” mustaqil qöllanmaydi. Qisqartirişda söz birikmasining boş harflari yoki böğinlaridan yangi söz hosil böladi: BMT (Birlaşgan Millatlar Taşkiloti), ÖzMU (Özbekiston Milliy universiteti). Harflardan tuzilgan qisqartmalar boş harflar bilan yoziladi.

Köp uçraydigan xatolar

1) Söz şaklini yangi söz deb hisoblaş: kitoblar — “kitob” sözining köplik şakli, kitobçi esa yangi söz. 2) Qöşma sözni ajratib, juft sözni qöşib yoziş: “oş xona”, “otaona” emas — oşxona, ota-ona. 3) be- va -siz ni birga qöşiş: “bemaʼnosiz” emas — bemaʼni yoki maʼnosiz. 4) katta-katta, sekin-sekin kabi takrorlarni yangi söz deb biliş: ular belgining kuçliligi yoki takrorlanişini bildiradi.

Özingizni tekşiring. Sözni asos va qöşimçaga ajrating va maʼnosini asos orqali izohlab köring: gulzor = gul + -zor (“gul köp ösadigan joy”) — yasama ot; serhosil = ser- + hosil — yasama sifat; toşbaqa = toş + baqa — qöşma söz; ota-ona — juft söz; BMT — qisqartma.

Özak — sözning boşqa maʼnoli qismlarga bölinmaydigan va asosiy leksik maʼnoni taşiydigan qismi: işçilarimizga sözida özak — iş. Negiz — sözning navbatdagi qöşimça qöşiladigan qismi; u özakning özi yoki özak bilan söz yasovçi qöşimçadan iborat bölişi mumkin (iş, işçi). Qöşimça (affiks) — mustaqil işlatilmaydigan, özakka yoki negizga qöşilib, yangi söz yoki sözning yangi şaklini hosil qiladigan maʼnoli qism. Sözning eng kiçik maʼnoli qismi morfema deyiladi; özak ham, qöşimça ham morfemadir.

Özak va negiz: farqi nimada

Özak — sözning eng “içki” qismi: u boşqa qismlarga bölinmaydi va köpinça özi alohida söz bölib işlatiladi: gul, yoz, oq. Negiz esa qöşimçalar birin-ketin ulanadigan har qanday poğona. Tub negiz faqat özakdan iborat (gul), yasama negiz esa özak va söz yasovçi qöşimçadan (gulzor, gulçi). Şakl yasovçi va söz özgartuvçi qöşimçalar negizga qöşiladi. Feʼllarda -moq harakat nomi şaklining qöşimçasi bölib, özakka kirmaydi: yozmoq sözida özak — yoz.

gul → gulzor → gulzorlar → gulzorlarimiz → gulzorlarimizda (özak — gul, yasama negiz — gulzor).

Qöşimçalarning turlari

Özbek tilida qöşimçalar deyarli har doim özak yoki negizdan keyin keladi. Asos oldidan keladigan qöşimçalar (be-, no-, ser-, ba-) kam va ular asosan sifat yasaydi: betartib, baquvvat. Vazifasiga köra qöşimçalar uç guruhga bölinadi.

Qöşimçalarning uç guruhi
GuruhVazifasiMisollar
Söz yasovçiyangi leksik maʼnoli söz hosil qiladi, köpinça sözni boşqa turkumga ötkazadiiş → işçi, tuz → tuzli, tartib → betartib
Şakl yasovçileksik maʼnoni saqlab, grammatik maʼno qöşadi: daraja, kiçraytiriş, bölişsizlik, nisbat, zamonoqroq, uyça, yozdirmoq, kelma
Söz özgartuvçisözni gapdagi boşqa sözlar bilan boğlaydi: kelişik, egalik, şaxs-sonkitobim, kitobni, bordim

Köplik qöşimçasi -lar odatda şakl yasovçi hisoblanadi (kitoblar), lekin kesimda egaga moslaşiş uçun kelganda (Ular keldilar) söz özgartuvçi vazifasini bajaradi. Şakli bir xil qöşimçalar turliça bölişi mumkin: “işçi” dagi -çi söz yasaydi, “sizçi?” dagi -çi esa yuklama. Bunday qöşimçalar şakldoş (omonim) qöşimçalar deyiladi.

Qöşimçalarning tartibi

Qöşimçalar sözga qatʼiy tartibda ulanadi: özak → söz yasovçi → şakl yasovçi → söz özgartuvçi. Söz yasovçi qöşimça doim özakka eng yaqin turadi, kelişik qöşimçasi esa otning eng oxirida keladi. Bu tartibni buzib bölmaydi: “kitobimlar”, “uydaim” şakllari notöğri, töğrisi — kitoblarim, uyimda.

Sözlarning tarkibi
SözÖzakSöz yasovçiŞakl yasovçiSöz özgartuvçi
işçilarimizgaiş-çi-lar-imiz, -ga
paxtakorlarningpaxta-kor-lar-ning
kuçliroqkuç-li-roq—
işlamadingiziş-la-ma, -di-ngiz

Qöşimça qöşilganda yuz beradigan tovuş özgarişlari

Özak va qöşimça çegarasida ayrim tovuşlar özgaradi va bu yozuvda aks etadi. 1) Ikkinçi böğindagi unli tuşadi: öğil + i → öğli, burun + i → burni, örin + i → örni, şahar + i → şahri. 2) Köp böğinli söz oxiridagi q va k unli bilan boşlanadigan qöşimçadan oldin odatda ğ va g ga aylanadi: qişloq + i → qişloği, yurak + im → yuragim; bir böğinli va köplab özlaşma sözlarda saqlanadi: xalq + i → xalqi. 3) Qöşimçaning boş undoşi asosga moslaşadi: toğ + ga → toqqa, eşik + ga → eşikka. 4) Unli bilan tugagan asosga qöşimça unlisiz ulanadi, baʼzan asos oxiridagi unli özgaradi: bola + im → bolam, söra + v → sörov, öqi + v → öquv.

Köp uçraydigan xatolar

1) Negizni özak deb ataş: “işçilar” sözida özak “işçi” emas, iş; işçi — yasama negiz. 2) -moq ni özakka qöşiş: “öqimoq” sözida özak — öqi. 3) Özgargan özakni tanimaslik: “öğli”, “burni” sözlarida özak — öğil, burun. 4) Hozirgi tilda bölinmaydigan sözlardan “qöşimça” ajratiş: quloq, barmoq — tub sözlar.

Özingizni tekşiring. Tahlilni söz oxiridan boşlang: avval kelişik va egalikni, keyin köplik va boşqa şakl yasovçilarni, söngra söz yasovçini ajrating — qolgan qism özak böladi. Masalan: döstlarimdan → döst (özak) + lar (köplik) + im (1-şaxs egaligi) + dan (çiqiş kelişigi).

Son turlari — sonlarning maʼnosi va yasalişiga köra guruhlari. Maʼnosiga köra sonlar ikki katta guruhga bölinadi: miqdor sonlar narsaning miqdorini bildiradi va “qança?”, “neçta?” söroqlariga javob beradi (beş, beşta, beştaça), tartib sonlar esa narsaning sanoqdagi örnini körsatadi va “neçançi?” söroğiga javob beradi (beşinçi). Miqdor sonlar öz içida sanoq, dona, çama, jamlovçi, taqsim va kasr sonlarga ajraladi. Sonning umumiy xususiyatlari “Son” darsida berilgan.

Sanoq sonlar va ularning tuzilişi

Sanoq son miqdorni sof holda, qöşimçasiz bildiradi: bir, ikki, uç, ön, yuz, ming. Tuzilişiga köra sanoq sonlar sodda (bitta sözdan: yetti, qirq, million) va tarkibli (bir neça sözdan: ön bir, ikki yuz ellik) böladi. Tarkibli sonlar ajratib yoziladi. Özbek tilida önliklarning har biri alohida söz: ön, yigirma, öttiz, qirq, ellik, oltmiş, yetmiş, sakson, töqson. Sanoq sondan keyin ot birlik şaklida keladi: uç kitob, ön kişi.

Miqdor sonlarning turlari
TuriYasalişiMisollar
Sanoqqöşimçasizbeş olma, yuz yil
Dona-tabeşta olma, bitta savol
Çama-taça, -lab, -larça; juft sonlaröntaça odam, yuzlab kitob, beş-olti kişi
Jamlovçi-ov, -ala, -ovlon, köpinça egalik bilanikkovi, uçalamiz, beşovlon
Taqsim-tadan, -danikkitadan olma, beşdan
Kasrmaxraj çiqiş kelişigida + surat; yarim, çorakuçdan bir, bir yarim, çorak

Dona, çama va taqsim sonlar

Dona son -ta qöşimçasi bilan yasaladi va narsalarni donasiga sanaydi: uçta kitob, önta savol; bir + ta birikmasidan bitta hosil böladi. Donani bildiriş uçun hisob sözlari ham işlatiladi: beş nafar talaba, ön boş qöy, ikki dona non, uç tup olma. Çama son taxminiy miqdorni bildiradi: -taça (öntaça), -lab (yuzlab, minglab), -larça (önlarça) yoki ikki sonning çiziqça bilan juftlanişi (uç-tört kun). Taqsim son miqdorning teng taqsimlanişini bildiradi: har biriga ikkitadan.

Sinfda yigirma beşta öquvçi bor. Majlisga yuzlab kişi keldi. Uç-tört kundan keyin qaytaman. Har bir guruhga beştadan savol berildi. Beş nafar talaba tanlovda ğolib böldi.

Jamlovçi va kasr sonlar

Jamlovçi son bir neça narsani bir butun guruh sifatida körsatadi. U -ov (ikkovi), -ala (ikkala) va -ovlon (uçovlon) qöşimçalari bilan yasaladi va köpinça egalik qöşimçasini oladi: ikkalamiz, uçovingiz. -ov qöşimçasi asosan ikkidan yettigaça bölgan sonlarga qöşiladi. Kasr son butunning qismini bildiradi: avval maxraj çiqiş kelişigida, keyin surat aytiladi: uçdan bir (1/3), törtdan uç (3/4). Önli kasr “butun” sözi bilan öqiladi: 2,5 — ikki butun öndan beş.

Tartib sonlar

Tartib son sanoq songa -inçi (undoşdan keyin) yoki -nçi (unlidan keyin) qöşimçasini qöşiş bilan yasaladi: bir → birinçi, beş → beşinçi, ikki → ikkinçi, olti → oltinçi. Tarkibli sonda qöşimça faqat oxirgi sözga qöşiladi: yigirma beşinçi. Arab raqami bilan yozilganda -inçi örniga çiziqça qöyiladi: 5‑sinf, 21‑uy; rim raqamidan keyin esa çiziqça ham, qöşimça ham yozilmaydi. Raqam oldidan № belgisi qöyilmaydi: 5‑maktab. Kirill yozuvida sanalar çiziqçasiz yoziladi (2025‑yil 1‑yanvar), lotin yozuvida esa yil va kun raqamidan keyin çiziqça qöyiladi.

Tartib sonning yasalişi
Sanoq sonTartib sonSöz va raqam bilan
birbirinçibirinçi sinf; 1‑sinf
ikkiikkinçiikkinçi bölim; 2‑bölim
töqqiztöqqizinçitöqqizinçi uy; 9‑uy
yigirmayigirmançiyigirmançi xona; 20‑xona
ellikellikinçiellikinçi maktab; 50‑maktab

Köp uçraydigan xatolar

1) Sondan keyin otni köplik şaklida işlatiş: “beş kitoblar” emas — beş kitob. 2) Yozilişida adaşiş: töqqiz, sakkiz sözlari qöş q va k bilan yoziladi; “töqiz”, “sakiz” notöğri. 3) Unli bilan tugagan songa -inçi qöşiş: “ikkiinçi”, “yigirmainçi” emas — ikkinçi, yigirmançi. 4) Raqamdan keyin qöşimça yoziş: “5‑nçi sinf”, “5‑inçi sinf” emas — 5‑sinf. 5) Rus tilidan kalka: “uy 5” emas — 5‑uy.

Söroq berib tekşiring: neçta? — dona son (uçta); qança çamasi? — çama son (öntaça); neçtadan? — taqsim son (ikkitadan); neçovlon? — jamlovçi son (uçovlon); neçançi? — tartib son (uçinçi).

Olmoş turlari — olmoşlarning maʼnosi va nutqdagi vazifasiga köra ajratiladigan guruhlari. Özbek tilida yetti tur farqlanadi: kişilik, özlik, körsatiş, söroq, belgilaş, bölişsizlik va gumon olmoşlari. Olmoşning umumiy belgilari va kişilik olmoşlarining turlanişi “Olmoş” darsida berilgan.

Olmoşning yetti turi
TuriOlmoşlarMisol
Kişilikmen, sen, u, biz, siz, ularBiz ertaga yölga çiqamiz.
Özliköz: özim, özing, özi…Özim tekşirib köraman.
Körsatişbu, şu, u, öşa, uşbu; bunday, şunçaÖşa kunni unutmayman.
Söroqkim, nima, qanday, qaysi, qança, neça, qayerQaysi avtobus markazga boradi?
Belgilaşhamma, barça, butun, har, har bir, har kimHar bir öquvçi javob berdi.
Bölişsizlikheç kim, heç narsa, heç qanday, heç qaysiHeç kim keçikmadi.
Gumonkimdir, nimadir, qandaydir, allakim, birov, birorKimdir eşikni taqillatdi.

Kişilik va özlik olmoşlari

Kişilik olmoşlari sözlovçini (men, biz), tinglovçini (sen, siz) va uçinçi şaxsni (u, ular) bildiradi. U sözi ot örnida kelsa kişilik olmoşi, ot oldida turib işora qilsa körsatiş olmoşi böladi: U keça keldi — U tomonga qarang. Özlik olmoşi öz doim egalik qöşimçasi orqali şaxsga moslaşadi (jadvalga qarang). U taʼkid uçun işlatiladi: Özim aytaman; harakat bajaruvçining öziga qaratilganini körsatadi: U özini közguda kördi; qöşimçasiz holda esa egalik qöşimçali ot oldida keladi: öz uyimiz, öz fikringiz.

Özlik olmoşining şaxs-son şakllari
ŞaxsBirlikKöplik
birinçi şaxsözimözimiz
ikkinçi şaxsözingözingiz, özlaringiz
uçinçi şaxsöziözlari

Körsatiş olmoşlari

Bu yaqindagi, u uzoqdagi narsaga işora qiladi; şu yonimizdagi yoki hozirgina tilga olingan, öşa ilgaridan maʼlum narsani körsatadi; uşbu esa rasmiy va yozma uslubga xos: Uşbu şartnoma ikki nusxada tuzildi. Ulardan belgini körsatuvçi bunday, şunday, unday va miqdorni körsatuvçi bunça, şunça şakllari hosil böladi. Bu yer, şu yer, u yer birikmalari ajratib yoziladi: bu yerda, u yerga.

Söroq olmoşlari

Söroq olmoşi javob kutilayotgan söz örnida turadi: kim? — faqat odam haqida, nima? — narsa, hodisa va hayvon haqida: Derazada nima ötiribdi? — Muşuk. Qanday? va qaysi? belgini, qança? va neça? miqdorni, neçançi? tartibni, qayer? örinni söraydi. Söroq olmoşi bor gapda -mi yuklamasi qöllanmaydi: Kim keldi? Söroqsiz gapda esa u ikki qismni boğlaydi: Kim köp öqisa, öşa köp biladi.

Belgilaş, bölişsizlik va gumon olmoşlari

Belgilaş (ayrim darsliklarda jamlaş) olmoşlari narsalarni butuniça yoki har birini alohida qamraydi. Hamma va barça egalik olib ot örnida kela oladi: hammamiz, barçangiz, hammasi; butun va har esa faqat ot oldida turadi: butun şahar, har kuni. Bölişsizlik olmoşlari heç sözi bilan tuziladi, kesim esa bölişsiz şaklda böladi: Heç narsa eşitmadim. Gumon olmoşlari -dir qöşimçasi, alla- qismi yoki bir sözi asosida hosil böladi: kimdir, nimadir, allaqanday, birov, biror. Kelişik qöşimçasi -dir dan oldin qöşiladi: kimgadir, nimadandir.

Barçangizga rahmat. Butun oila yiğildi. Bu haqda heç kimga aytmang. Biror savolingiz bölsa, yozing. Allaqayerdan musiqa eşitilardi.

Köp uçraydigan xatolar

1. Söroq olmoşi bilan -mi ni birga işlatiş: “Nima böldimi?” emas, Nima böldi? 2. Bölişsizlik olmoşi bilan bölişli kesim: “Heç kim keldi” emas, Heç kim kelmadi. 3. Har bir dan keyin köplik qöşimçasi: “har bir öquvçilar” emas, har bir öquvçi. 4. Hayvon haqida “Bu kim?” emas, Bu nima? deb söraladi. 5. Qöşib yoziş va qöşimça örnini almaştiriş: “buyer”, “kimdirga” emas, bu yer, kimgadir.

Özingizni tekşiring

Olmoş turini aniqlaş uçun ketma-ket sörang: şaxsni körsatadimi (kişilik, özlik), narsaga işora qiladimi (körsatiş), söraydimi (söroq), butunni yoki har birini qamraydimi (belgilaş), inkor etadimi (bölişsizlik), nomaʼlum narsani bildiradimi (gumon). Masalan, Bu haqda heç kimga aytmang gapida bu — körsatiş olmoşi, heç kimga — jönaliş kelişigidagi bölişsizlik olmoşi.

Kömakçi feʼl — öz luğaviy maʼnosini qisman yoki töla yöqotib, yetakçi feʼlga qöşimça maʼno beradigan feʼl. U yetakçi feʼlning -(i)b yoki -a/-y ravişdoş şaklidan keyin keladi va harakatning qanday keçişini körsatadi: boşlanişini, tugallanişini, davom etişini, kimdir uçun bajarilişini: yozib böldi, öqiy boşladi, aytib berdi. Ikkala feʼl birgalikda bitta kesim yoki bitta gap bölagi hisoblanadi.

Yetakçi va kömakçi feʼl

Birikmada asosiy maʼno yetakçi feʼlda, grammatik körsatkiçlar esa kömakçi feʼlda böladi: zamon, şaxs-son va bölişsizlik qöşimçalari kömakçi feʼlga qöşiladi: öqib çiqdim, yoza olmadi, uxlab qolibsiz. Bitta birikmada ikki kömakçi feʼl ham kelişi mumkin: Menga xat yozib bera olasizmi?

Eng köp işlatiladigan kömakçi feʼllar
BirikmaMaʼnosiMisol
-a/-y boşlamoqboşlanişYomğir yoğa boşladi.
-(i)b bölmoqtugallanişVazifani qilib böldim.
-(i)b çiqmoqboşidan oxirigaça bajarişHisobotni öqib çiqdim.
-(i)b olmoqözi uçun bajarişManzilni yozib oldim.
-(i)b bermoqboşqa kişi uçun bajarişUkamga masalani tuşuntirib berdim.
-(i)b qöymoqnatija saqlanişi; öylamay bajarişEşikni oçib qöydi. Sirni aytib qöydim.
-(i)b qolmoqkutilmaganda, bexosdan yuz berişUxlab qolibman.
-(i)b ketmoq, -(i)b yubormoqbirdaniga yoki kuçli yuz bergan harakatQörqib ketdi. Kulib yubordi.
-(i)b turmoqvaqti-vaqti bilan takrorlanişXabar berib turing.
-(i)b ötirmoq, -(i)b yotmoq, -(i)b yurmoqdavomiylikBobom gazeta öqib ötiribdi.
-(i)b körmoqsinab körişBu taomni totib köring.
-(i)b bormoqasta-sekin kuçayişNarxlar oşib bormoqda.
-a/-y olmoqimkoniyat, qobiliyatU uç tilda gapira oladi.
-a/-y bermoq (-aver/-yver)harakatning tösiqsiz davomiGapiravering.

Mustaqil va kömakçi maʼno

Kömakçi feʼl vazifasidagi sözlarning deyarli barçasi mustaqil feʼl sifatida ham qöllanadi. Farq maʼnoda körinadi: mustaqil feʼl öz harakatini ataydi, kömakçi feʼl esa yetakçi feʼl ifodalagan harakatning keçişini aniqlaştiradi, xolos.

Bitta feʼlning ikki xil qöllanişi
FeʼlMustaqil feʼlKömakçi feʼl
ol-Dökondan non oldim.Raqamni yozib oldim.
qol-Men uyda qoldim.Men keçikib qoldim.
ötir-Bobom kursiga ötirdi.Bobom öylab ötiribdi.
bor-Biz muzeyga bordik.Aholi soni oşib bormoqda.

Qöşma feʼldan farqi

Sotib olmoq, olib kelmoq kabi birikmalarda ikki feʼl birlaşib, yangi luğaviy maʼno hosil qilgan: bular qöşma feʼl bölib, luğatda alohida beriladi (feʼl darsiga qarang). Kömakçi feʼl esa yangi söz yasamaydi: u har qanday mos feʼlga qöşilib, faqat harakatning keçişini özgartiradi: yozib böldi, işlab böldi, öqib böldi. Kömakçi feʼlni uçun, bilan, haqida kabi kömakçilar bilan ham adaştirmang: ular otga boğlanadi (kömakçilar darsiga qarang).

Yozilişi va köp uçraydigan xatolar

1. Yetakçi va kömakçi feʼl ajratib va vergulsiz yoziladi: “öqib, çiqdi” emas, öqib çiqdi; “yozaoladi” emas, yoza oladi. 2. Faqat -a/-y va ber- birikmasi qöşilib, -aver/-yver şaklida yoziladi: kiravering, öqiyverdi; “kira bering” şaklida ajratib yoziş xato. 3. Sözlaşuvdagi qisqargan şakllar yozma nutqda işlatilmaydi: “yozvoldim” emas, yozib oldim; “aytvordi” emas, aytib yubordi. 4. Rus tilidan tarjimada tugallangan harakatni har doim kömakçi feʼl bilan beriş şart emas: Kitobni öqidim ham töğri, Kitobni öqib çiqdim esa kitob oxirigaça öqilganini taʼkidlaydi.

Özingizni tekşiring

Feʼl kömakçi böladi, agar: 1) undan oldin -(i)b yoki -a/-y şaklidagi feʼl tursa; 2) uni taşlab yuborganda asosiy maʼno saqlansa (uxlab qoldim → uxladim); 3) özi töğri maʼnosini bildirmasa. Masalan, Ukam işini tugatib, uxlab qoldi gapida tugatib — vergul bilan ajratilgan alohida harakat, uxlab qoldi esa yetakçi va kömakçi feʼldan iborat bitta kesim.

Harakat nomi — iş-harakatni ot kabi nomlaydigan, lekin feʼllik xususiyatlarini saqlagan feʼl şakli. U harakatni şaxs, son va zamonga boğlamay, umumiy tarzda bildiradi va “nima qiliş?” söroğiga javob beradi: öqiş, yoziş, suziş, kutiş. Şu sababli gapda harakat nomi otga xos vazifalarni bajaradi: Kitob öqiş xotirani mustahkamlaydi.

Harakat nomi qöşimçalari

Harakat nomining yasalişi
QöşimçaQöşilişi va qöllanişiMisollar
-iş / -şundoşdan keyin -iş, unlidan keyin -ş; eng faol qöşimçayoz-iş, kel-iş, öqi-ş, işla-ş
-uv / -vundoşdan keyin -uv, unlidan keyin -v; negiz oxiridagi a tovuşi o ga ötadiboşqar-uv, tekşir-uv, sayla → saylov, söra → sörov
-moqluğat şakli, kitobiy uslub, maqollaryozmoq, öqimoq, yaşamoq
-maslikbölişsiz şaklkelmaslik, keçikmaslik, unutmaslik

-(u)v bilan yasalgan köp sözlar vaqt ötişi bilan oddiy otga aylangan: yozuv, saylov, tölov, öquv (öquv yili). -moq şakli bugun asosan luğatda, maqollarda va kitobiy nutqda uçraydi: Yaşamoq — kuraşmoq.

Feʼllik va otlik belgilari

Harakat nomining ikki tomonlama tabiati
BelgiMisol
feʼl kabi: nisbat oladiyoziliş, yozdiriş
feʼl kabi: bölişsiz şaklga egauxlamaslik
feʼl kabi: töldiruvçi va hol biriktiradixatni tez yoziş
ot kabi: egalik qöşimçasini oladiöqişim, kelişingiz
ot kabi: kelişikda turlanadisuzişga, öqişni, ketişdan

Şaxs-son va zamon qöşimçalarini harakat nomi olmaydi. Harakat bajaruvçisi egalik qöşimçasi va qaratqiç kelişigidagi söz orqali körsatiladi: Sizning vaqtida kelişingiz muhim.

Gapdagi vazifasi

Ega: Erta turiş soğliqqa foydali. Töldiruvçi: U suzişni yoqtiradi. Kesim: Asosiy maqsadimiz — sifatni oşiriş. Aniqlovçi: öqiş zali, suziş havzasi. Kömakçili hol: Uxlaşdan oldin xonani şamollating. Öqiş uçun Toşkentga keldi.

Kerak, lozim, zarur, mumkin sözlari bilan harakat nomi kesim tarkibiga kiradi va majburiyat yoki imkoniyatni bildiradi: Ertaga ertalab kelişingiz kerak. Bu yerda çekiş mumkin emas. Ega ham, kesim ham harakat nomi bilan ifodalansa, ular orasiga tire qöyiladi: Öqiş — örganiş.

Boşqa şakllardan farqlaş

-(i)ş qöşimçasi hamkorlik nisbati va uçinçi şaxs köplik körsatkiçi bilan şakldoş. Agar -(i)ş dan keyin feʼl qöşimçasi kelsa, bu harakat nomi emas: yozişdi, körişamiz. Harakat nomi söz oxirida turadi yoki ot qöşimçalarini oladi: yoziş, yozişni, yozişimiz. Ayrim harakat nomlari töla otga aylangan: kiriş, çiqiş, “tahsil” maʼnosidagi öqiş: Öqişga kirdi. Söz sifat bilan aniqlansa yoki bemalol köplik olsa (katta tölovlar), u ot; tuşum kelişigidagi töldiruvçini boşqarsa (soliqni tölaş), harakat nomi.

Köp uçraydigan xatolar

1. Bajaruvçini qaratqiç örniga tuşum kelişigida yoziş: “sizni kelişingiz” emas, sizning kelişingiz. 2. Rus yoki ingliz tilidagi infinitivni -moq bilan beriş: “öqimoqni yaxşi köraman” emas, öqişni yaxşi köraman. 3. Oddiy körsatmada kitobiy -moq şaklini işlatiş: “Hujjatni topşirmoq kerak” emas, Hujjatni topşiriş kerak tabiiyroq. 4. Egalik qöşimçasini moslaştirmaslik: “Biz borişingiz kerak” emas, Biz borişimiz kerak.

Özingizni tekşiring

Söz harakat nomi böladi, agar: 1) feʼl negizidan -(i)ş, -(u)v, -moq yoki -maslik bilan yasalgan bölsa; 2) “nima qiliş?” söroğiga javob bersa; 3) şaxs-son va zamon körsatkiçini olmagan bölsa. Tahlil: Vaqtida kelişingiz muhim gapida kelişingiz — ikkinçi şaxs egalik qöşimçali, boş kelişikdagi harakat nomi, gapda ega.

Undov, taqlid va modal sözlar — mustaqil va yordamçi söz turkumlaridan taşqari alohida guruhni taşkil etuvçi sözlar. Ular mustaqil sözlar kabi narsa yoki harakatni nomlamaydi, yordamçi sözlar kabi sözlarni boğlamaydi ham. Undov his-hayajon yoki buyruqni, taqlid söz tovuş yoxud köriniş taassurotini, modal söz esa sözlovçining aytilayotgan fikrga munosabatini ifodalaydi: Oh, qanday gözal! Eşik taq-taq qildi. Albatta, kelaman.

Alohida guruh sözlar
GuruhNimani ifodalaydiMisollarGapdagi örni
Undovhis-tuyğu, çaqiriş, haydaşoh, voy, ofarin, ey, hoy, piştgap bölagi bölmaydi; vergul yoki undov belgisi bilan ajratiladi
Taqlid söztovuş yoki köriniştaq-taq, şaqir-şuqur, yalt-yalt, lip-lipköpinça hol yoki kesim tarkibida
Modal sözişonç, gumon, zaruratalbatta, balki, şekilli, kerak, mumkinkiriş söz yoki kesim

Undovlar

Undovlar maʼnosiga köra ikki guruhga bölinadi. His-hayajon undovlari quvonç, hayrat, afsus, qörquvni bildiradi: oh, eh, voy, ofarin, balli, ura. Buyruq-xitob undovlari kişini çaqiriş yoki hayvonni çaqiriş va haydaş uçun işlatiladi: ey, hoy, qani (Qani, boşladik!), pişt (muşukka), kişt (tovuqqa), çu (otga). Bitta undov ohangga qarab turli hisni bildirişi mumkin: voy! — ham qörquv, ham hayrat.

Ofarin, juda yaxşi işlabsiz! Eh, vaqtida kelganimizda edi… Hoy, eşikni yoping! Voy-böy, qança odam!

Gap boşidagi undovdan keyin vergul, his kuçli bölsa, undov belgisi qöyiladi: Oh, qanday tong! Eh! Hammasi boşqaça bölişi mumkin edi. Takrorlangan undovlar çiziqça bilan yoziladi: voy-voy, ha-ha. Otlaşgan undov ot qöşimçalarini olib, gap bölagiga aylanadi: Bemorning oh-vohi tinmadi.

Taqlid sözlar

Taqlid sözlar ikki turli böladi. Tovuşga taqlid sözlar odam, hayvon, tabiat va narsalar çiqargan ovozni ifodalaydi: taq-taq, gumbur, şildir-şildir, miyov, qars. Holatga taqlid sözlar köriniş yoki harakat taassurotini beradi: yalt-yalt, lip-lip, ğij-ğij, lang: Eşik lang oçiq. Ular odatda takrorlanib yoki unli özgarişi bilan juftlaşib keladi va çiziqça bilan yoziladi: taraq-turuq, şaqir-şuqur.

Taqlid sözlar etmoq, demoq, qilmoq feʼllari bilan birikadi yoki -illa, -ira, -la qöşimçalari yordamida feʼl yasaydi: yalt etdi, gurs etib yiqildi; taqillamoq, yaltiramoq, şitirlamoq. Gapda köpinça hol böladi: Yuragi duk-duk urardi. Otlaşganda ega yoki töldiruvçi bölişi mumkin: Taşqaridan taq-taq eşitildi.

Modal sözlar

Modal sözlarning maʼno guruhlari
MaʼnosiModal sözlarMisol
işonç, tasdiqalbatta, şubhasiz, haqiqatan, darhaqiqat, haAlbatta, sizga yordam beramiz.
gumon, taxminbalki, ehtimol, şekilli, çamasi, aftidanU bugun kelmaydi şekilli.
zaruratkerak, lozim, zarur, şartHujjatlarni ertagaça topşiriş kerak.
imkoniyatmumkinSavollarni yozma yuboriş mumkin.
inkoryöq— Çoy içasizmi? — Yöq, rahmat.

Modal sözlar uç xil vazifada keladi. Gap boşida yoki örtasida kiriş söz bölib, vergul bilan ajratiladi: Aftidan, yomğir yoğadi (batafsil kiriş söz darsida). Kerak, lozim, zarur, mumkin, şart harakat nomi bilan birga kesim böladi va vergul bilan ajratilmaydi: Boriş kerak. Ha va yöq butun gap örnida kela oladi: — Tayyormisiz? — Ha.

Köp uçraydigan xatolar

1. Kiriş vazifasidagi modal sözdan keyin vergulni tuşirib qoldiriş: “Albatta biz kelamiz” emas, Albatta, biz kelamiz. 2. Maʼnodoş ikki sözni yonma-yon işlatiş: “Balki ehtimol u kelar” — ortiqça, Balki u kelar yetarli. 3. Taqlid sözlarni qöşib yoziş: “taqtaq”, “yaltyalt” emas, taq-taq, yalt-yalt. 4. Undovdan keyin belgi qöymaslik: “Ey töxtang” emas, Ey, töxtang! 5. Rasmiy matnda sözlaşuvga xos undovlarni (voy-böy, eh-he) işlatiş.

Özingizni tekşiring

Guruhni aniqlaş uçun sözni gapdan xayolan olib taşlang. Mazmun saqlanib, faqat his yöqolsa — undov; tovuş yoki harakat tasviri yöqolsa — taqlid söz; sözlovçining işonçi yoki gumoni yöqolsa — modal söz. Masalan, Eh, yomğir yoğyapti şekilli: derazadan şitir-şitir ovoz kelyapti gapida eh — undov, şekilli — modal söz, şitir-şitir — taqlid söz.

Morfologik tahlil — sözni söz turkumi, maʼno turi, tuzilişi va grammatik şakllari jihatidan maʼlum tartibda tekşiriş. Söz luğatdagi şaklida emas, gapdagi şaklida tahlil qilinadi: “kitobimni” sözida turkum, son, egalik va kelişik aniqlanadi. Sözning boşqa sözlar bilan aloqasini sintaktik tahlil örganadi, şuning uçun bu yerda gapdagi vazifa oxirida qisqa qayd etiladi.

Tahlilning umumiy tartibi

Tahlil tartibi: 1) sözning gapdagi şakli va söroği; 2) söz turkumi; 3) maʼno turi, masalan, atoqli yoki turdoş ot; 4) tuzilişi: tub yoki yasama, sodda, qöşma, juft, takroriy; 5) asos, qöşimçalar (“Özak, negiz va qöşimçalar” darsiga qarang) va grammatik şakllar; 6) gapdagi vazifasi.

Har bir turkumda nimalar aniqlanadi
TurkumNimalar körsatiladiMisol
Otatoqli / turdoş, aniq / mavhum, yakka / jamlovçi; son, egalik, kelişikota-onamizga: juft, 1-şaxs köplik, jönaliş kelişigi
Sifatmaʼno guruhi (rang-tus, maza-taʼm, şakl va b.), darajasi, otlaşganmioppoq: orttirma daraja
Sonmiqdor yoki tartib son; miqdor sonning turi (sanoq, dona, çama, jamlovçi, taqsim, kasr)beştadan: taqsim son
Olmoşmaʼno turi (kişilik, körsatiş, söroq, özlik, belgilaş, bölişsizlik, gumon), şakliheç kim: bölişsizlik olmoşi
Ravişmaʼno turi (holat, payt, örin, miqdor-daraja, sabab, maqsad), darajasisekin-asta: holat ravişi
Feʼlbölişli-bölişsizligi, ötimliligi, nisbati, vazifa şakli, mayli, zamoni, şaxs-soniöqitmadik: bölişsiz, orttirma nisbat
Yordamçi sözlarturi va vazifasi; gap bölagi bölmaydiuçun — kömakçi, ammo — boğlovçi, -mi — yuklama

Namuna: gapdagi har bir sözni tahlil qiliş

Singlim bugun ikkita çiroyli rasm çizdi.

Namuna gapning morfologik tahlili
SözTurkumi va söroğiMorfologik belgilariGapdagi vazifasi
singlimot; kim?turdoş, aniq, tub; singil + -im (1-şaxs birlik egaligi); birlik, boş kelişikega
bugunraviş; qaçon?payt ravişi, özgarmaydipayt holi
ikkitason; neçta?miqdor son, dona son: ikki + -taaniqlovçi
çiroylisifat; qanday?yasama: çiroy + -li; oddiy darajaaniqlovçi
rasmot; nima?turdoş, aniq, tub; birlik, belgisiz tuşum kelişigitöldiruvçi
çizdifeʼl; nima qildi?bölişli, ötimli, aniq nisbat; aniqlik mayli, ötgan zamon (-di), 3-şaxs birlikkesim

Eʼtibor bering: son bilan kelgan ot köplik qöşimçasini olmaydi — “ikkita rasm” töğri, “ikkita rasmlar” notöğri. “Rasm” sözida kelişik qöşimçasi yöq, lekin u “nimani?” söroğiga javob beradi — bu belgisiz tuşum kelişigi. “Singlim” sözida ikkinçi böğindagi unli tuşgan: singil + im.

Feʼlni tahlil qilişning öziga xosligi

Feʼlda belgilar köp, ularni qatʼiy tartibda ayting: bölişli yoki bölişsiz, ötimli yoki ötimsiz, nisbati, söng vazifa şakli. Tuslangan feʼlda mayl, zamon va şaxs-son körsatiladi. Sifatdoş, ravişdoş va harakat nomi tuslanmaydi: şakl qöşimçasi va vazifasi aytiladi — “öqigan bola”: sifatdoş, aniqlovçi; “kulib gapirdi”: ravişdoş, hol; “öqiş foydali”: harakat nomi, ega.

keltirmadingiz = kel + -tir (orttirma nisbat) + -ma (bölişsizlik) + -di (ötgan zamon) + -ngiz (2-şaxs köplik): feʼl, bölişsiz, ötimli, aniqlik mayli.

Köp uçraydigan xatolar

1) Turkumni odatdagi maʼnoga qarab belgilaş. “Yaxşilar köp” gapida “yaxşilar” şaxsni atab, köplik qöşimçasini olgan — bu otlaşgan sifat. 2) Belgisiz kelişikni körmaslik: “maktab hovlisi” birikmasida “maktab” belgisiz qaratqiç kelişigida. 3) Söz yasovçi va şakl hosil qiluvçi qöşimçalarni aralaştiriş: “işçilarga” sözida -çi yangi söz yasaydi, -lar va -ga esa uning şakllarini hosil qiladi. 4) Yordamçi sözni gap bölagi deb hisoblaş: “döstim uçun” birikmasida “uçun” “döstim” bilan birga bitta bölak böladi.

Özingizni tekşiring

Tahlil qiling: “Biz bu yil uçta yangi kitob öqidik.” Javob: biz — kişilik olmoşi, 1-şaxs köplik, ega; bu — körsatiş olmoşi; yil — turdoş ot, boş kelişik, “bu yil” — payt holi; uçta — dona son, aniqlovçi; yangi — sifat, oddiy daraja, aniqlovçi; kitob — belgisiz tuşum, töldiruvçi; öqidik — feʼl, bölişli, ötimli, aniqlik mayli, ötgan zamon, 1-şaxs köplik, kesim.