Morfologiya — grammatikaning sözni grammatik jihatdan örganadigan bölimi: u sözning qaysi turkumga mansubligini, qanday grammatik maʼnolarga ega bölişini va bu maʼnolar qanday şakllar orqali ifodalanişini tekşiradi. Atama yunonça “şakl” va “taʼlimot” maʼnosidagi sözlardan tuzilgan. Grammatika ikki qismdan iborat: sintaksis sözlarning gapdagi aloqasini, morfologiya esa sözning özini va uning özgarişini örganadi.
Leksik va grammatik maʼno
Har bir mustaqil sözda ikki xil maʼno bor. Leksik maʼno — sözning nimani ataşi: “kitob” öqiş uçun möljallangan buyumni bildiradi. Grammatik maʼno — sözning boşqa sözlar bilan aloqaga kirişiş uçun oladigan umumiy maʼnosi: son, egalik, kelişik, zamon va hokazo. “Kitoblarimni” şaklida leksik maʼno bitta, grammatik maʼno esa uçta: köplik (-lar), birinçi şaxs egaligi (-im) va tuşum kelişigi (-ni). Morfologiyani asosan ikkinçisi qiziqtiradi.
kitob → kitoblar → kitoblarim → kitoblarimni (“Kitoblarimni oling”)
Grammatik şakl va grammatik kategoriya
Grammatik maʼno sözga qöşimça orqali beriladi va şu yöl bilan sözning grammatik şakli hosil böladi: “yozdi” — “yozmoq” feʼlining ötgan zamon şakli. Umumiy maʼnoga ega bölgan, bir-biriga qarama-qarşi turadigan şakllar tizimi grammatik kategoriya deyiladi. Masalan, son kategoriyasi birlik va köplik şakllarini, zamon kategoriyasi ötgan, hozirgi va kelasi zamon şakllarini birlaştiradi. Har bir turkumning öz kategoriyalari bor.
| Kategoriya | Söz turkumi | Misol |
|---|---|---|
| Son | ot | daftar — daftarlar |
| Egalik | ot | daftarim, daftaring, daftari |
| Kelişik | ot | daftarning, daftarga, daftarda |
| Daraja | sifat | baland — balandroq |
| Zamon | feʼl | yozdi, yozyapti, yozadi |
| Mayl | feʼl | yozdi, yozing, yozsa |
| Nisbat | feʼl | yozdi — yozildi — yozdirdi |
Özbek tili — agglyutinativ til
Özbek tilida qöşimçalar asosga birin-ketin ulanadi va ularning har biri, odatda, bitta grammatik maʼnoni bildiradi. Qöşimçalar orasidagi çegara aniq körinib turadi, asos esa deyarli özgarmaydi. Rus tilida bitta qöşimça bir neça maʼnoni birdaniga ifodalaşi mumkin: “knigami” sözidagi “-ami” ham sonni, ham kelişikni bildiradi. Özbek tilida esa har bir maʼnoga alohida qöşimça töğri keladi.
kitob-lar-imiz-da (asos + köplik + 1-şaxs köplik egaligi + örin-payt kelişigi); yoz-dir-ma-di-ngiz (asos + orttirma nisbat + bölişsizlik + ötgan zamon + 2-şaxs köplik)
Baʼzi qöşimçalar asosning oxirgi tovuşiga qarab şaklini özgartiradi: toğ + ga → toqqa, eşik + ga → eşikka, bola + im → bolam. Bunday özgarişlar ham morfologiyada örganiladi va yozuvda aks etadi.
Morfologiya va tilşunoslikning boşqa bölimlari
| Bölim | Nimani örganadi | Sözda nimani köradi |
|---|---|---|
| Fonetika | tovuşlar, böğin, urğu | ki-tob-la-ri-miz-da böğinlari, oxirgi böğindagi urğu |
| Leksikologiya | söz maʼnosi va luğat tarkibi | “kitob” sözining maʼnosi va kelib çiqişi (arabçadan özlaşgan) |
| Morfologiya | söz turkumlari va söz şakllari | ot; köplik, 1-şaxs köplik egaligi, örin-payt kelişigi |
| Sintaksis | sözlarning gapdagi aloqasi | gapning qaysi bölagi ekani: “Rasmlar kitoblarimizda” |
Köp uçraydigan xatolar
1) Morfologik va sintaktik tahlilni aralaştiriş. “Ukam kitobni öqidi” gapidagi “kitobni” morfologik jihatdan tuşum kelişigidagi ot, sintaktik jihatdan esa töldiruvçidir — bular ikki xil savolga javob. 2) Söz yasalişi bilan söz şaklining hosil bölişini farqlamaslik: “işçi” — yangi söz, “işni” esa “iş” sözining şakli. 3) Yordamçi sözlardan son, kelişik yoki zamon qidiriş: kömakçi, boğlovçi va yuklamalar (“uçun”, “va”, “-mi”) özgarmaydi.
Özingizni tekşiring. Qisqa tahlil tartibi: söroq bering va turkumini aniqlang → asos va qöşimçalarni ajrating → har bir qöşimçaning maʼnosini ayting. Masalan, “döstlarimga”: ot (kimga?); döst + lar (köplik) + im (1-şaxs birlik egaligi) + ga (jönaliş kelişigi). Batafsil tartib “Morfologik tahlil tartibi” darsida berilgan.
