UzLocal

Sintaksis

Sintaksis sözlarning gaplarga qanday birlaşişini tasvirlaydi: tuzilişi, tartibi va qismlar orasidagi tiniş belgilari. Bölim interfeys va hujjatlar uçun tuşunarli, töğri iboralar yozişga yordam beradi.

Sintaksis — grammatikaning sözlarning özaro boğlanişini, söz birikmasi va gaplarning tuzilişi, turlari va vazifalarini örganadigan bölimi. Atama yunonça “tuziliş, birikiş” maʼnosidagi sözdan olingan. Grammatika ikki qismdan iborat: morfologiya sözni alohida olib, uning turkumi va şakllarini tekşiradi, sintaksis esa şu şakllar nutqda qanday işlatilişini va sözlar qanday qilib tugal fikrga aylanişini körsatadi.

Sintaksisning asosiy birliklari

Sintaksis birliklari
BirlikTaʼrifiMisol
Söz birikmasiMustaqil sözlarning tobe aloqa asosidagi birikmasi; nomlaydi, lekin xabar bermaydiyangi maktab, xat yozmoq
Sodda gapBitta grammatik asosli, tugal fikr bildiradigan gapYangi maktab oçildi.
Qöşma gapIkki yoki undan ortiq sodda gapning maʼno va grammatik jihatdan birlaşuviYomğir tindi, köçalar yana gavjum böldi.

Gap söz va söz birikmasidan nimasi bilan farq qiladi

Söz va söz birikmasi narsa, belgi yoki harakatni faqat nomlaydi. Gap esa xabar beradi, söraydi yoki undaydi. Gapning uçta asosiy belgisi bor: tugal fikr, kesimlik (fikrning zamon, şaxs va mayl orqali voqelikka boğlanişi) va tugallangan ohang. Şu belgilar bölsa, bitta söz ham gap böla oladi. Masalan, “kuz yomğiri”, “şirin olma” — söz birikmalari, “Kuz.”, “Olma şirin.” esa gaplar.

Sözlar orasidagi sintaktik aloqa

Gapda sözlar uç xil aloqaga kirişadi. Teng aloqada sözlar bir-biriga tobe bölmaydi: ular “va”, “ammo”, “yoki” kabi boğlovçilar yoki sanaş ohangi bilan birikadi. Tobe aloqada bir söz hokim, ikkinçisi tobe böladi va hokim sözdan söroq oladi. Ega bilan kesim örtasidagi aloqa alohida — predikativ aloqa deb ataladi: aynan u gapni hosil qiladi.

Teng aloqa: olma va nok, tez hamda puxta. Tobe aloqa: pişgan olma, boğga bormoq. Predikativ aloqa: Olma pişdi.

Sintaktik vositalar

Sözlar nima yordamida boğlanadi
VositaVazifasiMisol
Kelişik, egalik, şaxs-son qöşimçalariSözning gapdagi vazifasini körsatadiOpam kitobni ukamga berdi.
Yordamçi sözlar: kömakçi, boğlovçi, yuklamaAloqani va maʼno nozikliklarini ifodalaydidöstim bilan, siz ham
Söz tartibiTobe söz hokimdan oldin, kesim odatda oxirda turadiqizil olma — Olma qizil.
OhangGap maqsadini va his-hayajonni farqlaydiKeldi. — Keldi? — Keldi!

Sözning vazifasini köpinça qöşimça belgilagani uçun ikkinçi darajali bölaklarning örnini almaştiriş mumkin: “Kitobni ukamga berdim” va “Ukamga kitobni berdim” gaplarida faqat maʼno urğusi özgaradi. Ammo tobe sözni hokim sözdan keyinga köçirib bölmaydi: “qizil olma” birikmasi “olma qizil” şaklida gapga aylanib qoladi. Bu haqda “Gapda söz tartibi” darsida batafsil aytilgan.

Sintaksis nimalarni qamraydi

Sintaksis uç qismdan iborat. Söz birikmasi sintaksisi birikmalarning turlari va aloqa usullarini örganadi. Sodda gap sintaksisi gap bölaklarini, gapning maqsadga köra turlarini, uyuşiq bölaklar, undalma va kiriş sözlarni qamraydi. Qöşma gap sintaksisi boğlangan, ergaşgan va boğlovçisiz qöşma gaplarni, şuningdek köçirma va özlaştirma gapni tekşiradi. Tiniş belgilarining aksariyati gap tuzilişiga tayanadi: vergul, tire yoki ikki nuqta qayerda kerakligini sintaksisni bilmasdan töğri aniqlab bölmaydi.

Tarjimada uçraydigan sintaktik xatolar

Rus yoki ingliz tilidan tarjima qilganda asl matn tuzilişini aynan köçiriş xatoga olib keladi: kesim gap örtasida qolib ketadi, “kotoriy” sözi “qaysiki” bilan beriladi. Özbek tilida kesim gap oxiriga ötkaziladi, aniqlovçi ergaş gap esa köpinça sifatdoşli birikmaga aylantiriladi.

Notöğri: Men öqiyapman kitob. → Töğri: Men kitob öqiyapman. Ğaliz: Bu kitob, qaysiki men öqidim, juda qiziq. → Yaxşiroq: Men öqigan kitob juda qiziq.

Söz birikmasi — ikki yoki undan ortiq mustaqil sözning tobe aloqa asosida birikib, bir tuşunçani aniqroq ifodalaşidir. Birikmada bir söz hokim (asosiy), ikkinçisi tobe (izohlovçi) böladi: tobe söz hokim söz anglatgan narsa, belgi yoki harakatni aniqlaştiradi. Söz birikmasi ham söz kabi faqat nomlaydi, tugal fikr bildirmaydi — u gap quriladigan materialdir.

Hokim va tobe sözni qanday topiş mumkin

Söroq hokim sözdan tobe sözga beriladi: qanday olma? — şirin olma. Özbek tilida tobe söz deyarli hamişa hokim sözdan oldin turadi. Birikma qismlari gap bölaklari nomi bilan ataladi: aniqlovçi va aniqlanmiş, töldiruvçi va töldirilmiş, hol va hollanmiş.

yangi uy — qanday uy?; uç kitob — neçta kitob?; maktabga bormoq — qayerga bormoq?; xatni öqimoq — nimani öqimoq?; sekin gapirmoq — qanday gapirmoq?

Hokim sözga köra turlari

Otli va feʼlli birikmalar
TuriHokim sözMisollar
Otli birikmaot, sifat, son, olmoşşirin olma, maktab hovlisi, hammadan kuçli
Feʼlli birikmafeʼl, şu jumladan sifatdoş, ravişdoş, harakat nomixat yozmoq, tez yurgan, uyga qaytib

Tobe aloqa usullari: moslaşuv, boşqaruv, bitişuv

Tobe söz hokim sözga uç usulda boğlanadi. Moslaşuvda hokim söz tobe sözning şaxs-sonini takrorlaydi: özbek tilida bu, asosan, qaratqiçli birikmada kuzatiladi (mening ukam, sizning uyingiz). Boşqaruvda hokim söz tobe sözning muayyan kelişikda yoki kömakçi bilan kelişini talab qiladi. Bitişuvda tobe söz heç qanday qöşimça olmaydi va hokim sözga faqat örni va maʼnosi bilan boğlanadi.

Birikmadagi aloqa usullari
UsulVositaMisollar
Moslaşuv-ning + şu şaxsdagi egalik qöşimçasimening daftarim, bizning mahallamiz, ularning fikri
Boşqaruvkelişik qöşimçasi yoki kömakçikitobni öqimoq, onamga aytmoq, döstdan söramoq, akam bilan gaplaşmoq
Bitişuvqöşimçasiz, faqat tartib va maʼnoqizil gul, beş bola, tez yurmoq, kulib gapirmoq

Qaratqiçli birikma: belgili va belgisiz

Qaratqiçli birikmada tobe söz qaratqiç kelişigida, hokim söz egalik qöşimçasi bilan keladi. Agar “-ning” qöşimçasi oçiq ifodalansa, birikma belgili böladi va aniq şaxs yoki narsaga tegişlilikni bildiradi: öquvçining daftari. Agar “-ning” tuşib qolsa, birikma belgisiz böladi va köproq tur yoki umumiy aloqani körsatadi: maktab hovlisi, Toşkent metrosi, qovun uruği. Belgisiz birikmada ham egalik qöşimçasi saqlanadi.

Söz birikmasi hisoblanmaydigan qöşilmalar

Ega bilan kesimning birikişi (Quş uçdi) — gap, söz birikmasi emas. Uyuşiq bölaklar (ota va ona) teng aloqada bölgani uçun birikma hosil qilmaydi. Mustaqil söz va kömakçi (döstim uçun, uy tomon) bitta gap bölagi hisoblanadi. Qöşma sözlar va frazeologizmlar (temir yöl, quloq solmoq), kömakçi feʼlli şakllar (öqib çiqmoq, yozib qöymoq) ham bir luğaviy birlik sifatida qaraladi.

Köp uçraydigan xatolar

Notöğri: sizga kutyapmiz → Töğri: sizni kutyapmiz. Notöğri: kitobni haqida → Töğri: kitob haqida. Notöğri: döstimga uçraşdim → Töğri: döstim bilan uçraşdim. Notöğri: mening kitobing → Töğri: mening kitobim. Notöğri: maktab hovli → Töğri: maktab hovlisi.

Özingizni tekşiring: gapdan birikmalarni ajratişda har bir tobe söz uçun hokim sözni toping va undan söroq bering. “Ukam yangi kitobni qiziqib öqidi” gapida uçta birikma bor: yangi kitob (bitişuv), kitobni öqidi (boşqaruv), qiziqib öqidi (bitişuv). “Ukam öqidi” esa birikma emas, balki gapning grammatik asosidir.

Gap bölaklari — gap tarkibida maʼlum söroqqa javob beradigan va muayyan sintaktik vazifa bajaradigan mustaqil sözlar yoki birikmalar. Ular ikki guruhga bölinadi: boş bölaklar — ega va kesim, ikkinçi darajali bölaklar — töldiruvçi, aniqlovçi va hol. Bölak söz turkumiga emas, vazifaga qarab belgilanadi: bir söz turli gaplarda turli bölak bölişi mumkin.

Boş bölaklar

Ega va kesim gapning grammatik asosini taşkil etadi. Kesim — gapning markazi: unda zamon, şaxs-son va mayl ifodalanadi, şuning uçun u odatda gap oxirida turadi. Ega kesim ifodalagan harakat yoki belgi kimga yoki nimaga tegişli ekanini körsatadi. Ega tuşib qolişi mumkin, çunki şaxsni kesimdagi qöşimça bildiradi: “Ertaga kelaman” gapida şaxs “-man” qöşimçasidan maʼlum. Har bir boş bölak alohida darsda batafsil yoritilgan.

Ikkinçi darajali bölaklar

Töldiruvçi harakat qaratilgan yoki u bilan boğliq narsani, aniqlovçi narsaning belgisini bildiradi, hol esa harakatning qaçon, qayerda, qanday va nima sababdan yuz berişini körsatadi. Ikkinçi darajali bölaklar boş bölaklarga yoki bir-biriga tobe böladi: “Opam uzun xat yozdi” gapida “uzun” sözi “xat”ni, “xat” esa “yozdi”ni izohlaydi.

Gap bölaklari, ularning söroqlari va belgilanişi
BölakSöroqlariMisolTagiga çiziş
Egakim? nima? qayer?Opam keldi.bir töğri çiziq
Kesimnima qildi? nima qilyapti? kim? nima? qanday?Opam — şifokor.ikki töğri çiziq
Töldiruvçikimni? nimani? kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kim bilan? nima haqida?Opam xat yozdi.uzuq çiziq
Aniqlovçiqanday? qaysi? kimning? neçta?Opam uzun xat yozdi.tölqinsimon çiziq
Holqaçon? qayerda? qayerga? qanday? nega? nima uçun? qança?Opam keçqurun xat yozdi.nuqta va çiziqça

Bölaklarni aniqlaş tartibi

Avval kesimni toping: u odatda gap oxirida turadi va fikrning asosini bildiradi. Keyin kesimdan “kim?” yoki “nima?” deb sörab, egani aniqlang. Şundan söng boş bölaklardan ikkinçi darajali bölaklarga söroq bering. Söroqning özi yetarli emas: “qanday?” söroğiga aniqlovçi ham, hol ham, kesim ham javob berişi mumkin, şuning uçun söz qaysi sözni izohlayotganiga qarang.

Keça sinfimiz öquvçilari muzeyga bordilar. Kesim — bordilar; ega — öquvçilari (kim bordilar?); aniqlovçi — sinfimiz (qaysi öquvçilari?); hol — keça (qaçon bordilar?) va muzeyga (qayerga bordilar?).

Bir söz — turli bölaklar

Şakl bir xil bölsa ham, vazifa turliça bölişi mumkin. “-ga” qöşimçali söz “kimga? nimaga?” söroğiga javob bersa töldiruvçi, “qayerga?” söroğiga javob bersa örin holi böladi. Xuddi şunday, bitta ot gapda ega ham, kesim ham, töldiruvçi yoki aniqlovçi ham böla oladi.

Ukamga sovğa berdim — ukamga: töldiruvçi. Maktabga bordim — maktabga: hol. Kitob — bilim manbai (ega). Bu — yangi kitob (kesim). Kitob öqidim (töldiruvçi). Kitob javoni töldi (aniqlovçi).

Gap bölagi hisoblanmaydigan sözlar

Kömakçi, boğlovçi va yuklama mustaqil bölak böla olmaydi: kömakçi özi boğlangan söz bilan birga bitta bölakni taşkil etadi (döstim bilan — töldiruvçi, darsdan keyin — hol). Undalma, kiriş sözlar va undov sözlar gapdagi boşqa sözlar bilan grammatik boğlanmagani uçun gap bölagi hisoblanmaydi. Frazeologizm esa bir butun bölak böladi: “U gapimga quloq soldi” gapida “quloq soldi” — kesim.

Tahlilda köp uçraydigan xatolar

Birinçisi — undalmani ega deb oliş: “Anvar, ertaga keling” gapida “Anvar” — undalma, ega esa (“siz”) tuşib qolgan. Ikkinçisi — “-ning” qöşimçali sözni töldiruvçi deb hisoblaş: “ukamning kitobi” birikmasida “ukamning” — aniqlovçi. Uçinçisi — kömakçini alohida bölak sifatida ajratiş: “döstim bilan” — bitta bölak. Törtinçisi — bölakni söz turkumiga qarab belgilaş: sifat ham kesim böla oladi (Havo iliq).

Maqsadga köra gap turlari sözlovçi gap orqali nimani közlaşiga qarab ajratiladi: darak gap xabar beradi, söroq gap javob oliş uçun aytiladi, buyruq gap esa biror işni bajarişga undaydi. Bu uç turning har biri kuçli his-hayajon bilan aytilsa, undov gapga aylanadi. Şu sababli undov gap maqsadga emas, his-hayajonga köra ajratiladi; baʼzi darsliklarda u törtinçi tur sifatida beriladi.

Gap turlari: umumiy köriniş
TuriMaqsadiOhangi va tiniş belgisiMisol
Darak gapxabar beriş (tasdiq yoki inkor)oxirida pasayadi; nuqtaPoyezd ertalab jönaydi.
Söroq gapjavob olişodatda söralayotgan sözda kötariladi; söroq belgisiPoyezd qaçon jönaydi?
Buyruq gapbuyruq, iltimos, maslahat, taklifqatʼiy yoki yumşoq; nuqta yoki undov belgisiÇiptani oldindan oling.
Undov gaphis-hayajonni ifodalaşkötarinki; undov belgisiQanday gözal manzara!

Darak gap

Darak gap — eng köp işlatiladigan tur. U voqea-hodisa haqida tasdiq yoki inkor şaklida xabar beradi. Inkor “-ma” qöşimçasi, “emas”, “yöq” sözlari bilan ifodalanadi: “Bugun dars bölmaydi”, “Ukam hali uyda emas”. Darak gap oxiriga nuqta, fikr tugallanmagan bölsa, köp nuqta qöyiladi. Gap içida söroq olmoşi bölsa ham, maqsad xabar beriş bölsa, gap darak gapligiça qoladi: “Kim kelganini bilmayman.”

Söroq gap va uning vositalari

Söroq ifodalovçi vositalar
VositaMisol
“-mi” yuklamasiKitobni öqidingizmi?
söroq olmoşlari: kim, nima, qayer, qaçon, qanday, neça, qança, negaDars qaçon boşlanadi?
“yoki” boğlovçisi bilan tanlovÇoy içasizmi yoki qahva?
“nahotki”, “nahot” sözlari (ajablaniş)Nahotki imtihon ertaga?
faqat söroq ohangiSiz hali ham şu yerdasiz?

“-mi” yuklamasi söralayotgan sözga qöşiladi va qöşib yoziladi. Uning örnini özgartirib, savol markazini köçiriş mumkin: “Ertaga Samarqandga borasizmi?” (boriş-bormaslik söraladi), “Ertaga Samarqandgami borasiz?” (joy söraladi), “Ertaga Samarqandga sizmi borasiz?” (şaxs söraladi). Gapda söroq olmoşi bölsa, “-mi” odatda işlatilmaydi: “Qaçon borasiz?”

Mazmuniga köra söroq gaplar ikki xil böladi. Sof söroq gapda sözlovçi haqiqatan javob kutadi. Ritorik söroq gapda javob kutilmaydi: savol fikrni taʼsirli qilib taʼkidlaş uçun beriladi. “Kim öz yurtini sevmaydi?” gapining maʼnosi — “Hamma öz yurtini sevadi”.

Buyruq gap

Buyruq gapning kesimi buyruq-istak maylidagi feʼl bilan ifodalanadi. Buyruq gap qatʼiy buyruqni ham, iltimos, maslahat yoki taklifni ham bildiradi. Ohangni “iltimos”, “marhamat” sözlari va hurmat şakli yumşatadi. Inkor şakli “-ma” bilan hosil böladi: borma, bormang. Odatda oxiriga nuqta, kuçli his bilan aytilsa, undov belgisi qöyiladi: “Eşikni yoping.” — “Töxtang!”

Buyruq-istak mayli şakllari (bor- feʼli)
ŞaxsBirlikKöplik va hurmat
Birinçi şaxsborayboraylik
Ikkinçi şaxsbor, borginboring, boringlar
Uçinçi şaxsborsinborsinlar

Undov gap

Undov gap kuçli his-hayajon — quvonç, hayrat, afsus yoki qoyil qoliş bilan aytiladi. Uning vositalari — undov sözlar (voy, eh, ofarin, qoyil), “qanday”, “naqadar”, “şunçalik” sözlari va kötarinki ohang. Har qanday turdagi gap undov böla oladi: “Biz ğalaba qildik!” (darak), “Töxtang!” (buyruq), “Nahotki bu rost?!” (söroq). Yana misollar: “Voy, qanday çiroyli!”, “Naqadar gözal yurt!”, “Ofarin, juda yaxşi yozibsiz!”

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

Içida söroq sözi bor darak gapga söroq belgisi qöyiş xato: “Kim kelganini bilmayman?” emas, “Kim kelganini bilmayman.” “-mi”ni ajratib yoziş ham xato: “kelasiz mi” emas, “kelasizmi”. Rasmiy matn va interfeysda öquvçiga “sen” şaklida murojaat qilinmaydi: “Parolni kirit” emas, “Parolni kiriting”. Gap turini aniqlaş uçun özingizdan sörang: sözlovçi xabar beryaptimi, javob kutyaptimi yoki harakat kutyaptimi? Tiniş belgilari haqida batafsil — “Söroq va undov belgilari” darsida.

Sodda gap — bitta grammatik asosga ega bölgan gap: unda ega va kesim jufti yoki bitta boş bölak böladi. Qöşma gap esa ikki va undan ortiq sodda gapning maʼno, ohang va grammatik jihatdan bir butunlikka birlaşuvidan hosil böladi. Gap sodda yoki qöşma ekanini aniqlaşda asosiy mezon — grammatik asoslar soni.

Grammatik asos

Grammatik asos — gapning ega va kesimdan (baʼzan faqat bitta boş bölakdan) iborat özagi. Ikkinçi darajali bölaklar qança köp bölmasin, asos bitta bölsa, gap sodda hisoblanadi. Uyuşiq bölaklar ham gapni qöşma qilmaydi: bir egaga bir neça kesim tegişli bölsa, asos baribir bitta.

Öquvçilar kutubxonaga bordi — asos: öquvçilar — bordi. Keça keçqurun yuqori sinf öquvçilari maktab kutubxonasiga yangi kitoblar uçun bordi — gap uzun, ammo asos bitta, demak, sodda gap. Qiz kuldi va yugurib ketdi — bitta ega, ikkita uyuşiq kesim: sodda gap.

Sodda gap turlari

Sodda gaplarning turlanişi
MezonTurlariMisol
Boş bölaklar soniikki boş bölakli va bir boş bölakliBahor keldi. — Qiş. Sovuq tong.
Ikkinçi darajali bölaklar iştirokiyiğiq va yoyiqQor yoğdi. — Tunda toğlarga qalin qor yoğdi.
Zarur bölaklarning borligitöliq va töliqsizSen qaçon kelding? — Keça.

Faqat boş bölaklardan iborat gap yiğiq gap, kamida bitta ikkinçi darajali bölak qatnaşgan gap esa yoyiq gap deyiladi. Maqsadiga köra sodda gaplar darak, söroq va buyruq gaplarga bölinadi. Bir boş bölakli gaplar, töliqsiz gaplar va maqsadga köra gap turlari alohida darslarda batafsil körib çiqiladi.

Qöşma gap va uning turlari

Qöşma gap tarkibidagi sodda gaplar uning qismlari deyiladi. Qismlar boğlovçilar, boğlovçi vazifasidagi sözlar, kesimning maxsus şakllari yoki faqat ohang yordamida birikadi. Boğlaniş usuliga köra qöşma gapning uç turi bor. Boğlangan qöşma gapda qismlar teng huquqli, ergaşgan qöşma gapda esa ergaş gap boş gapni izohlaydi va unga tobe böladi.

Qöşma gap turlari
TuriBoğlaniş vositasiMisol
Boğlangan qöşma gapteng boğlovçilar: va, ham, ammo, lekin, biroq, yoki, yo…yoQönğiroq çalindi, lekin heç kim örnidan turmadi.
Ergaşgan qöşma gapergaştiruvçi boğlovçilar (çunki, agar, -ki), şart mayli -sa, nisbiy sözlarAgar yomğir tinsa, sayrga çiqamiz.
Boğlovçisiz qöşma gapfaqat ohang; yozuvda — tiniş belgilariKun isidi, qorlar eriy boşladi.

Sodda gapni qöşma gapdan qanday farqlaş mumkin

Eng işonçli usul — gapdagi barça kesimlarni topib, har birining öz egasi (aytilgan yoki anglaşilgan) bor-yöqligini tekşiriş. Bir egaga bir neça kesim tegişli bölsa, bu uyuşiq kesimli sodda gap. Har bir kesimning öz egasi bölsa, gap qöşma böladi.

Bolalar öynadi va kuldi — sodda gap: bitta ega, ikkita kesim. Bolalar öynadi, kattalar suhbatlaşdi — qöşma gap: ikkita asos. Men uyga keldim, ukam esa hali maktabda edi — qöşma gap.

Köp uçraydigan xatolar

Birinçi xato — uzun gapni qöşma gap deb hisoblaş: yoyiq sodda gap ham juda uzun bölişi mumkin. Ikkinçi xato — uyuşiq kesimlar orasidagi “va” oldidan vergul qöyiş: “Qiz kuldi, va yugurib ketdi” şakli notöğri. Uçinçi xato — “ammo”, “lekin”, “biroq” oldidan vergulni tuşirib qoldiriş: bu zidlov boğlovçilari oldidan vergul qöyiladi.

Söz tartibi — gap bölaklarining gapda maʼlum izçillikda joylaşişi. Özbek tilida odatiy, yaʼni töğri tartib “ega — ikkinçi darajali bölaklar — kesim” körinişida böladi: kesim gapni yakunlaydi, tobe söz esa hokim sözdan oldin keladi. Men kitobni öqidim.

Töğri tartibning asosiy qoidalari

Gap bölaklarining odatiy örni
Gap bölagiOdatiy örniMisol
Egagap boşida, kesimdan oldinÖqituvçi darsni boşladi.
Kesimgap oxiridaBiz uyga qaytdik.
Aniqlovçianiqlanmişdan oldinqizil olma, ukamning daftari
Töldiruvçikesimdan oldinOnam non yopdi.
Holkesimdan oldin; payt holi köpinça gap boşidaErtalab hammamiz dalaga çiqdik.

Bu qoidalarning barçasi bitta qonuniyatga asoslanadi: tobe söz hokim sözdan oldin keladi. Şuning uçun aniqlovçi otdan, töldiruvçi va hol esa kesimdan oldin turadi. Betaraf gapda ega odatda gapni boşlab beradi.

Men ertaga Toşkentga boraman. Köp qavatli yangi uylar tez qurilmoqda. Akam menga qiziqarli kitob sovğa qildi.

Bir neça bölak yonma-yon kelganda

Belgisiz tuşum kelişigidagi töldiruvçi, yaʼni -ni qöşimçasiz töldiruvçi kesimga bevosita yondaşib turadi, ularning orasiga boşqa söz qöyilmaydi. Aniqlovçilar bir neçta bölsa, körsatiş olmoşi va son odatda sifatdan oldin keladi. Söroq sözi köpinça kesimdan bevosita oldin turadi.

Töğri: Men keça kitob öqidim. Ğaliz: Men kitob keça öqidim. Bu ikki yangi bino — olmoş, son, sifat, ot. Siz qaçon keldingiz? Bu kitobni kim yozgan?

Mantiqiy urğu va söz tartibi

Özbek tilida taʼkidlanadigan söz odatda kesimdan bevosita oldin qöyiladi, mantiqiy urğu şu sözga tuşadi. Sözlarning vazifasi kelişik va boşqa qöşimçalar bilan belgilangani uçun örin almaştiriş gapning grammatik maʼnosini özgartirmaydi, faqat fikr urğusini köçiradi: quyidagi har bir gap öz söroğiga javob beradi.

Anvar keça kutubxonaga bordi — qayerga bordi? Anvar kutubxonaga keça bordi — qaçon bordi? Kutubxonaga keça Anvar bordi — kim bordi?

Inversiya

Inversiya — sözlarning odatiy tartibini ongli ravişda özgartiriş, masalan, kesimni gap boşiga yoki örtasiga köçiriş. U sözlaşuv nutqida, şeʼrda va badiiy matnda his-hayajon yoki alohida taʼkidni ifodalaydi: Keldi bahor! Qanday gözal bu yerlar! Rasmiy, ilmiy va iş yuritiş matnlarida, yöriqnomalarda töğri tartibga amal qilinadi.

Tarjimadagi xatolar

Rus yoki ingliz tilidan tarjima qilişda eng köp uçraydigan xato — asl matndagi tartibni aynan köçiriş: “Men sotib oldim yangi telefon” emas, “Men yangi telefon sotib oldim”. Rus tilidagi “kotoriy” bilan boşlangan ergaş qism özbekçada köpinça sifatdoş oborotga aylanib, aniqlanmişdan oldin keladi: “keça kelgan mehmonlar”. Interfeys matnlarida ham kesim oxirda böladi: “Fayl yuklandi”, “Parol notöğri kiritildi”.

Ega — gapning boş bölagi bölib, kesimda ifodalangan harakat, holat yoki belgi kimga yoki nimaga tegişli ekanini bildiradi. Ega odatda boş kelişikda turadi va “kim?”, “nima?”, “qayer?” söroqlariga javob beradi. Kesim bilan birga u gapning grammatik asosini taşkil etadi.

Egani qanday topiş mumkin

Avval gapning kesimini toping, söngra unga “kim?”, “nima?” yoki “qayer?” söroğini bering. Şu söroqqa javob bölgan söz ega hisoblanadi. Ega kesim bilan şaxs va sonda moslaşadi, şuning uçun uni kesimdagi şaxs-son qöşimçasidan ham bilib oliş mumkin.

Öquvçilar savollarga javob berişdi — kim javob berişdi? Öquvçilar. Daryoda suv köpaydi — nima köpaydi? Suv. Samarqand — qadimiy şahar — qayer qadimiy şahar? Samarqand.

Ega qaysi sözlar bilan ifodalanadi

Eganing ifodalanişi
IfodalanişiMisol
OtQuyoş çiqdi.
OlmoşBiz yiğilişga bordik. Hamma rozi böldi.
Otlaşgan sifatKeksalar maslahat berdi.
Otlaşgan sonIkkisi bugun kelmadi.
Otlaşgan sifatdoşKelganlar zalga kirdi.
Harakat nomiKitob öqiş xotirani mustahkamlaydi.
Bölinmas birikma (tarkibli atoqli ot)Özbekiston Milliy universiteti yangi fakultet oçdi.

Ega va kesimning moslaşuvi

Ega kesimni şaxs va sonda öziga moslaştiradi: men keldim, sen kelding, biz keldik, siz keldingiz. Uçinçi şaxs köpligida kesim -lar yoki birgalik şakli bilan ham, ularsiz ham keladi: “Bolalar keldi” ham, “Bolalar kelişdi” ham töğri. Jonsiz narsalar haqida kesim odatda birlikda qoladi: “Daraxtlar gulladi”. Sondan keyin kelgan ot -lar olmaydi: “beş bolalar” emas, “Beş bola keldi”. Hurmat maʼnosida birlikdagi egaga köplik şaklidagi kesim qöllanadi: “Ustoz keldilar”.

Ega aytilmaganda

Nutqda ham, yozuvda ham ega köpinça tuşirib qoldiriladi, çunki şaxs kesimning qöşimçasidan anglaşiladi: “Ertaga kelaman” — men; “Qaçon boşlaymiz?” — biz. Bunday gaplar haqida “Bir boş bölakli gaplar” va “Töliq va töliqsiz gaplar” darslarida batafsil söz yuritiladi.

Ega va tire

Ega va kesim boş kelişikdagi ot bilan ifodalanib, boğlama bölmasa, ular orasiga tire qöyiladi: “Toşkent — Özbekiston poytaxti”. Kesim kesimlik qöşimçasini olgan bölsa, tire qöyilmaydi: “Men talabaman”. Batafsil maʼlumot “Tire” darsida berilgan.

Köp uçraydigan xatolar

1) Boş kelişik şaklidagi har qanday otni ega deb hisoblaş. “Men kitob öqidim” gapida “kitob” ega emas, belgisiz tuşum kelişigidagi töldiruvçi; “Kitob öqildi” gapida esa “kitob” ega böladi. 2) Qaratqiç kelişigidagi sözni ega deb oliş: “Ukamning kitobi yöqoldi” gapida ega — “kitobi”, “ukamning” esa aniqlovçi. 3) “Bor”, “yöq” kesimli gaplarda adaşiş: “Mening vaqtim yöq” gapida ega — “vaqtim”.

Özingizni tekşiring: Boğimizda olma pişdi — kesim “pişdi”, nima pişdi? Olma — ega. Sinfimizning öquvçilari musobaqada ğolib böldi — ega “öquvçilari”.

Kesim — gapning boş bölagi bölib, ega haqida xabar beradi: uning harakati, holati yoki belgisini bildiradi. Kesim gapning grammatik markazi hisoblanadi: unda şaxs-son, zamon, mayl, bölişli yoki bölişsizlik maʼnolari ifodalanadi. Betaraf gapda kesim gap oxirida turadi.

Kesimning söroqlari va belgilari

Kesim “nima qildi?”, “nima qilyapti?”, “nima qiladi?”, “qanday?”, “kim?”, “nima?”, “qayerda?” kabi söroqlarga javob beradi. Kesimsiz töliq gap bölmaydi: bir boş bölakli gaplarda ham köpinça aynan kesim saqlanadi. Kesim ega bilan şaxs va sonda moslaşadi.

Qönğiroq çalindi — nima böldi? Ukam rasm çizyapti — nima qilyapti? Kun iliq — qanday? Onam — şifokor — kim? Kitoblar javonda — qayerda?

Feʼl kesim va ot kesim

Ifodalanişiga köra kesim ikki xil böladi. Feʼl kesim tuslangan feʼl bilan ifodalanadi: “Biz ertaga yölga çiqamiz”. Ot kesim esa ot, sifat, son, olmoş, raviş hamda “bor”, “yöq”, “kerak”, “mumkin” kabi sözlar bilan ifodalanadi.

Ot kesimning ifodalanişi
IfodalanişiMisol
OtAkam — muhandis.
SifatBu masala juda muhim.
SonBeş karra beş — yigirma beş.
OlmoşBu daftar meniki.
RavişMaktabimiz yaqin.
“Bor”, “yöq” sözlariBugun dars yöq.
“Kerak”, “zarur”, “mumkin” modal sözlariHujjatlarni ertagaça topşiriş kerak.

Kesimlik qöşimçalari va boğlamalar

Ot kesim şaxs-sonni kesimlik qöşimçalari orqali ifodalaydi. Ötgan zamon, gumon, naql yoki inkor maʼnosi uçun unga töliqsiz feʼl va “edi”, “ekan”, “emiş”, “emas” kabi boğlamalar qöşiladi: “Men talaba edim”, “U uyda ekan”, “Bu töğri emas”. Feʼl kesimning tuslanişi “Feʼlning şaxs-soni” darsida körib çiqilgan.

Kesimlik qöşimçalari: talaba
ŞaxsBirlikKöplik
Birinçi şaxsMen talabamanBiz talabamiz
Ikkinçi şaxsSen talabasanSiz talabasiz
Uçinçi şaxsU talaba(dir)Ular talaba(lar)(dir)

Sodda va tarkibli kesim

Tuzilişiga köra kesim sodda va tarkibli böladi. Sodda kesim bitta sözdan iborat: “keldi”, “şifokorman”. Tarkibli kesim ikki va undan ortiq sözdan tuziladi, lekin bir butun holda bitta gap bölagi hisoblanadi: yetakçi feʼl va kömakçi feʼl (“öqib çiqdi”, “yoza boşladi”, “kela oladi”), ot va töliqsiz feʼl (“öqituvçi edi”), maqsad şakli va boğlama (“bormoqçi edi”).

Men kitobni öqib çiqdim. Ukam velosiped uçişni örganib oldi. Biz öşa kuni uyda edik. Siz bu işni uddalay olasiz.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

1) Moslaşuvni buziş: “Biz keça kinoga bordi” emas, “Biz keça kinoga bordik”. 2) Tarkibli kesimni ikki bölakka ajratiş: “öqib çiqdi” bitta kesim. 3) Rus tilidagi “yavlyayetsya” sözini har gal “hisoblanadi” deb tarjima qiliş: “Samarqand qadimiy şahar hisoblanadi” örniga “Samarqand — qadimiy şahar” tabiiyroq. 4) Rasmiy matnda kesimni gap örtasiga qöyiş. Özingizni tekşiriş uçun gapdagi tuslangan feʼlni yoki kesimlik qöşimçasini olgan sözni toping va uni ega bilan boğlang. Kesim bir neçta bölsa, gap qöşma yoki uyuşiq kesimli bölişi mumkin (“Sodda va qöşma gap” darsiga qarang).

Töldiruvçi — gapning ikkinçi darajali bölagi bölib, iş-harakat yoki belgi qaratilgan, u bilan bevosita boğliq bölgan predmetni bildiradi. U köpinça feʼl bilan ifodalangan kesimga boğlanadi va kelişik qöşimçalari yoki kömakçilar yordamida şakllanadi. Töldiruvçisiz köp feʼllarning maʼnosi çala qoladi: “Men … öqidim” deyilsa, darhol “nimani?” degan savol tuğiladi.

Men kitobni öqidim. Ukam har kuni rasm çizadi. Onamga gul sovğa qildim.

Töldiruvçi qanday söroqlarga javob beradi

Töldiruvçi “kim?” va “nima?” söroqlarining kelişikli şakllariga javob beradi: kimni? nimani? kimga? nimaga? kimdan? nimadan? Kömakçili söroqlar ham şu qatorga kiradi: kim bilan? nima haqida? kim uçun? nima orqali? Agar söroq joy, vaqt yoki tarzni (qayerda? qaçon? qanday?) sörasa, bu töldiruvçi emas, holdir.

Vositasiz va vositali töldiruvçi

Töldiruvçi ikki turga bölinadi. Vositasiz töldiruvçi tuşum kelişigida keladi va harakat bevosita ötadigan predmetni bildiradi; u faqat ötimli feʼllarga boğlanadi. Vositali töldiruvçi jönaliş yoki çiqiş kelişigida, şuningdek, kömakçilar bilan keladi va harakat bilan bilvosita boğlangan predmetni körsatadi.

Töldiruvçining turlari va şakllari
TuriŞakliSöroğiMisol
Vositasiztuşum kelişigi: -ni yoki qöşimçasizkimni? nimani?Döstimni kördim. Xat yozdim.
Vositalijönaliş kelişigi: -ga (-ka, -qa)kimga? nimaga?Ustozga rahmat aytdik.
Vositaliçiqiş kelişigi: -dankimdan? nimadan?Akamdan maslahat söradim.
Vositalibilan, haqida, uçun, töğrisida kömakçilarikim bilan? nima haqida?Sinfdoşim bilan gaplaşdim. Şahar haqida yozdik.

Tuşum qöşimçasi qaçon tuşib qoladi

Vositasiz töldiruvçi -ni bilan ham, qöşimçasiz ham keladi. Aniq, maʼlum predmet haqida gap ketsa, -ni qöşiladi; umuman predmet nazarda tutilsa, qöşimça tuşadi va töldiruvçi feʼlga yaqin turadi. Vositasiz töldiruvçi vazifasidagi olmoş, atoqli ot va egalik qöşimçali ot doim -ni oladi: uni, Anvarni, kitobimni.

Men xat yozdim (umuman xat). — Men xatni yozdim (öşa maʼlum xatni). Bu kitobni öqib çiqdim. Anvarni kördingizmi?

Töldiruvçi nimalar bilan ifodalanadi

Töldiruvçi köpinça ot va olmoş bilan ifodalanadi: ukamni, sizga. Otlaşgan sözlar va harakat nomi ham töldiruvçi böla oladi: Yaxşidan örgan (otlaşgan sifat). Öqişni yaxşi köraman (harakat nomi). Kelganlarni kutib oldik (otlaşgan sifatdoş). Önni beşga böling (son).

Köp uçraydigan xatolar

1) Belgisiz tuşumdagi töldiruvçini ega deb öylaş: “Bola kitob öqidi” gapida ega — bola, kitob esa töldiruvçi (nimani öqidi?). 2) Rus tilidagi boşqaruvni köçiriş: “sprosit druga” maʼnosida “döstimdan söradim” deyiladi, “döstimni söradim” esa “döstimni izlab, u haqida söradim” degan maʼnoni beradi. 3) Maʼlum predmetda -ni ni tuşiriş: “şu kitob öqidim” emas, “şu kitobni öqidim”. Töldiruvçi vergul bilan ajratilmaydi.

Töldiruvçini qanday topiş mumkin

Kesimni toping va undan “kimni? nimani? kimga? kimdan? kim bilan?” kabi söroq bering. Javob şaxs yoki narsani atasa — töldiruvçi; joy, vaqt yoki tarzni bildirsa — hol. Qiyoslang: “Maktabga bordim” — qayerga? — örin holi; “Maktabga yordam berdik” — nimaga? — töldiruvçi. Bu farq “Hol” darsida batafsil köriladi.

Aniqlovçi — gapning ikkinçi darajali bölagi bölib, predmetning belgisini, miqdorini, tartibini yoki kimga, nimaga qaraşli ekanini bildiradi. Aniqlovçi izohlagan söz aniqlanmiş deyiladi. Aniqlovçi ot bilan ifodalangan har qanday bölakka — egaga, töldiruvçiga, holga, hatto ot kesimga ham tegişli böla oladi.

Keng köçalar toza (egaga). Yangi kitobni öqidim (töldiruvçiga). Eski boğda sayr qildik (holga).

Söroqlari va gapdagi örni

Aniqlovçi qanday? qanaqa? qaysi? qança? neçta? neçançi? kimning? nimaning? söroqlariga javob beradi. Özbek tilida aniqlovçi doimo aniqlanmişdan oldin turadi va u bilan moslaşmaydi: köplik va kelişik qöşimçalarini faqat aniqlanmiş oladi. Belgi otdan keyin kelib, u haqda tasdiq bildirsa, endi kesim böladi: “katta uy” — aniqlovçi, “Uy katta” — kesim.

Aniqlovçining turlari

Aniqlovçining uç turi
TuriSöroğiŞakllanişiMisol
Sifatlovçi aniqlovçiqanday? qaysi? neçta?aloqa qöşimçasiz, söz tartibi orqalioq qoğoz, uçta daftar
Qaratqiçli aniqlovçikimning? nimaning?-ning (oçiq yoki belgisiz) + aniqlanmişda egalikukamning daftari, maktab boği
Izohlovçikim? nima? — şu predmetni boşqaça nomlaydiot: kasb, unvon, qarindoşlik nomişoir Abdulla Oripov, muhandis Sanjar
Sifatlovçi aniqlovçining ifodalanişi
Söz turkumiMisol
Sifatşirin qovun
Sonbeşta olma, ikkinçi qavat
Olmoşşu uy, har bir öquvçi
Sifatdoşöqilgan kitob, kelayotgan poyezd
Ottoş devor, tilla soat

Qaratqiçli aniqlovçi: -ning va egalik

Qaratqiçli aniqlovçi qaratqiç kelişigi qöşimçasi -ning bilan şakllanadi, aniqlanmiş esa egalik qöşimçasini oladi: mening ukam, bolaning kitobi, Özbekistonning poytaxti. -ning oçiq yoki belgisiz bölişi mumkin: “maktabning hovlisi” va “maktab hovlisi”. Belgisiz şaklda birikma umumiyroq maʼno anglatadi va barqaror nomga yaqinlaşadi: özbek tili, universitet kutubxonasi. Aniqlanmişdagi egalik qöşimçasi ikkala holda ham saqlanadi.

Sinfimizning eng yaxşi öquvçisi — Lola. Şahar köçalari keçqurun yoruğ. Men u kişining ismini unutibman.

Kengaygan izohlovçi aniqlanmişdan keyin kelsa, vergul bilan ajratiladi: Akam, tajribali şifokor, bizga maslahat berdi.

Köp uçraydigan xatolar

1) Sondan keyin köplik qöşimçasini qöşiş: “uçta kitoblar” emas, “uçta kitob”. 2) -ning dan keyin egalikni tuşiriş: “Anvarning kitob” emas, “Anvarning kitobi”. 3) Sözlaşuv şaklini yozuvga olib ötiş: “mani ukam” emas, “mening ukam”. 4) Uyuşmagan aniqlovçilar orasiga vergul qöyiş: “katta ğişt uy” vergulsiz yoziladi — bu haqda “Uyuşiq bölaklar” darsida.

Özingizni tekşiring

Otni toping va undan oldingi sözga söroq bering. “Kimning? nimaning?” söroğiga javob bersa — qaratqiçli aniqlovçi; “qanday? qaysi? neçta?” — sifatlovçi; predmetning özini boşqaça nomlasa — izohlovçi. Tahlil: “Qöşnimizning kiçkina qizi gözal rasm çizdi”: qöşnimizning — kimning? — qaratqiçli; kiçkina — qanday? — sifatlovçi; gözal — qanday? — “rasm” töldiruvçisining sifatlovçi aniqlovçisi.

Hol — gapning ikkinçi darajali bölagi bölib, iş-harakat yoki belgining yuzaga keliş tarzini, örni, vaqti, sababi, maqsadi va darajasini bildiradi. Hol köpinça feʼl bilan ifodalangan kesimga, baʼzan sifat yoki ravişga boğlanadi: “juda çiroyli”, “ança erta”. Töldiruvçi predmetni atasa, hol harakat sodir böladigan şaroitni körsatadi.

Ertaga biz maktab hovlisida daraxt ekamiz. Bola xursand kuldi. Yomğir tufayli sayr qoldirildi.

Holning turlari va söroqlari

Hollar maʼnosi va söroğiga köra turlarga bölinadi. Maktab grammatikasida asosan olti turi örganiladi; ayrim darsliklarda şart holi va tösiqsiz hol ham alohida körsatiladi.

Holning turlari
TuriSöroqlariMisollar
Holat (tarz) holiqanday? qay tarzda? qay holda?tez yurdi, kulib gapirdi, piyoda keldi
Miqdor-daraja holiqança? qay darajada? neça marta?köp işladi, ikki marta qönğiroq qildi, juda çarçadim
Örin holiqayerda? qayerga? qayerdan?boğda, şaharga, qişloqdan
Payt holiqaçon? qaçondan beri? qaçongaça?keça, ertalab, darsdan keyin
Sabab holinega? nima sababdan?kasalligi tufayli, şamol sababli, qörqqanidan
Maqsad holinima maqsadda? nima uçun?dam olgani, öqiş uçun, tanişiş maqsadida

Hol nimalar bilan ifodalanadi

Holning ifodalanişi
VositaMisol
RavişPoyezd sekin yurdi. Ular erta turdi.
RavişdoşQiz jilmayib javob berdi.
Kelişikdagi otBiz Samarqandga bordik. Dars soat töqqizda boşlanadi.
Kömakçili otTuşlikdan keyin uçraşamiz. Ob-havo sababli reys keçikdi.
Harakat nomi + uçun, -gani şakliAkam öqiş uçun Toşkentga ketdi. Döstim meni körgani keldi.
Son + “marta”Kitobni uç marta öqidim.

Ajratilgan hol va vergul

Kengaygan ravişdoş oborot alohida harakatni bildirsa, odatda vergul bilan ajratiladi: “Işni tugatib, uyga qaytdik”, “Kitobni yopib, derazaga qaradi”. Yakka ravişdoş ajratilmaydi: “U kulib gapirdi”. Gap boşidagi payt yoki örin holidan keyin vergul qöyilmaydi: “Keça keçqurun biz teatrga bordik”. Batafsil — “Vergul” darsida.

Holni töldiruvçidan qanday farqlaş mumkin

Bir xil kelişik qöşimçasi holda ham, töldiruvçida ham uçraydi, şuning uçun söroq va maʼnoga qaraladi. “Maktabga bordim” — qayerga? — örin holi, çunki joy körsatilgan. “Akamga aytdim” — kimga? — töldiruvçi, çunki harakat qaratilgan şaxs atalgan. “Darsdan qaytdim” — qayerdan? — örin holi; “Darsdan zerikdim” — nimadan? — töldiruvçi.

Köp uçraydigan xatolar

1) Sabab va maqsadni aralaştiriş: “nima uçun?” söroği ikkalasiga ham töğri keladi. Harakatdan oldin mavjud bölgan sabab — sabab holi (“kasalligi uçun kelmadi”), erişilişi kerak bölgan natija — maqsad holi (“bilim oliş uçun keldi”). 2) -gani va -ganidan şakllarini aralaştiriş: “körgani keldi” — maqsad, “körganidan xursand böldi” — sabab. 3) Yakka ravişdoşdan yoki gap boşidagi payt holidan keyin ortiqça vergul qöyiş.

Özingizni tekşiring

Kesimni toping va undan “qayerda? qaçon? qanday? nega? nima maqsadda? qança?” deb sörang. Tahlil: “Ertalab ukam kitob olgani kutubxonaga şoşib ketdi”: ertalab — payt holi, kitob olgani — maqsad holi (uning içida kitob — töldiruvçi), kutubxonaga — örin holi, şoşib — holat holi.

Uyuşiq bölaklar — gapning bir xil söroqqa javob beradigan, bir xil vazifani bajaradigan va bir sözga tobe bölgan (yoki uyuşiq kesimlar kabi bir sözni öziga böysundirgan) bölaklari. Ular özaro teng aloqada böladi: biri ikkinçisiga tobe emas. Uyuşiq bölaklar sanaş ohangi (yozuvda — vergul) yoki teng boğlovçilar yordamida birikadi.

Boğda olma, nok va örik pişdi. Talabalar öqiydi, yozadi, bahslaşadi. Biz Samarqand va Buxoroga bordik.

Qaysi bölaklar uyuşib kela oladi

Gapning har qanday bölagi uyuşiq böla oladi
BölakMisol
Uyuşiq egalarAnvar va Dilşod musobaqada qatnaşdi.
Uyuşiq kesimlarBola kuldi, sakradi va yugurib ketdi.
Uyuşiq töldiruvçilarDaftar, kitob va qalamni sumkaga soldim.
Uyuşiq aniqlovçilarKeng, yoruğ xonaga kirdik.
Uyuşiq hollarBiz uyda ham, boğda ham işladik.

Uyuşiq bölaklar qanday boğlanadi

Boğlaniş vositalari va vergul
VositaMisolVergul
Sanaş ohangi (boğlovçisiz)Olma, nok, anor oldik.har bir bölak orasida
Biriktiruv: va, ham, bilan, -u (-yu)aka va uka; keça-yu kunduz; ham öqiydi, ham işlaydi“va”, “bilan”, “-u (-yu)” oldidan qöyilmaydi; takroriy “ham…ham”da qöyiladi
Zidlov: ammo, lekin, biroq, balkikiçik, lekin şinam uyboğlovçi oldidan
Ayiruv: yoki, yo…yo, goh…gohçoy yoki qahva; Yo çoy, yo qahva içamiz.yakka “yoki” oldidan yöq; takrorlanganda — ikkinçisi oldidan
Inkor: na…naNa yomğir, na qor yoğdi.ikkinçi “na” oldidan

Uyuşiq bölaklar uçun umumiy bölgan qöşimça köpinça faqat oxirgisiga qöşiladi: “Daftar, kitob va qalamni oldim” — -ni ni har bir sözga takrorlaş şart emas. Har bir bölakni taʼkidlaş kerak bölsa, qöşimça takrorlanadi: “Daftarni ham, kitobni ham oldim”.

Umumlaştiruvçi söz

Uyuşiq bölaklardan oldin yoki keyin ularni bir söz bilan jamlaydigan umumlaştiruvçi söz kelişi mumkin: hamma, barça, hammasi, bari, heç kim, heç narsa va boşqalar. Umumlaştiruvçi söz uyuşiq bölaklardan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qöyiladi; uyuşiq bölaklardan keyin kelsa, uning oldidan tire qöyiladi.

Bozorda har xil mevalar bor: olma, uzum, anor. Ota-onam, akam, singlim — hammasi meni tabrikladi.

Uyuşiq va uyuşmagan aniqlovçilar

Ketma-ket kelgan ikki aniqlovçi har doim ham uyuşiq bölavermaydi. Ular predmetni bir jihatdan tavsiflasa va orasiga “va” qöyiş mumkin bölsa, uyuşiq hisoblanadi va vergul bilan ajratiladi: “keng, yoruğ xona”. Birinçi aniqlovçi butun birikmani izohlasa, ular uyuşmagan böladi va vergul qöyilmaydi: “katta ğişt uy” — qanday ğişt uy? katta.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

1) Ingliz tilidagi odat böyiça “va” oldidan vergul qöyiş: “olma, nok, va örik” notöğri, “olma, nok va örik” töğri. 2) Takroriy boğlovçilarda vergulni tuşiriş: “na yomğir na qor” emas, “na yomğir, na qor”. 3) Vazifasi har xil bölaklarni uyuştiriş: “Men öqişni va yozaman” emas, “Men öqişni va yozişni yaxşi köraman”. 4) Egasi har xil kesimlarni uyuşiq deb hisoblaş: “Qor yoğdi, havo sovidi” — bu qöşma gap.

Özingizni tekşiring: sözlar bir xil söroqqa javob beradimi, bir sözga boğlanadimi va orasiga maʼno buzilmagan holda “va” qöyiş mumkinmi? Uççala şart bajarilsa, bölaklar uyuşiq. Qöşma gaplar haqida — “Sodda va qöşma gap”, vergul haqida “Vergul” darsida.

Undalma — sözlovçi nutqini qaratgan şaxs yoki narsani ataydigan söz yoki söz birikmasi. Uning vazifasi — tinglovçining diqqatini tortiş va gap kimga qaratilganini körsatiş. Undalma gapdagi boşqa sözlar bilan grammatik aloqaga kirişmaydi: unga savol berib bölmaydi, u ega ham, kesim ham, ikkinçi darajali bölak ham bölmaydi. Şuning uçun undalma gap tarkibida kelsa-da, gap bölagi hisoblanmaydi.

Malika, daftaringni olib kel. · Bolalar, dars boşlandi. · Aziz yurtdoşlar, sizni bayram bilan tabriklaymiz.

Undalmani qanday taniş mumkin

Undalma odatda boş kelişikda kelib, suhbatdoşni ataydi; bunday gapda kesim köpinça ikkinçi şaxs yoki buyruq maylida böladi, lekin bu şart emas. Undalma çaqiriq ohangi bilan aytiladi va pauza bilan ajralib turadi. Uni gapdan olib taşlasa, gap grammatik jihatdan butunligiça qoladi. Eng muhimi — undalmani ega bilan adaştirmaslik: ega kesim bilan şaxs-sonda moslaşadi va “kim?”, “nima?” söroğiga javob beradi, undalma esa heç bir bölak bilan moslaşmaydi.

Anvar, kel. — “Anvar” undalma. · Anvar keldi. — “Anvar” ega: kim keldi? · Ustoz, biz tayyormiz. — kesim birinçi şaxsda, ega “biz”, “ustoz” esa undalma.

Undalmaning ifodalanişi

Undalmaning ifodalaniş usullari
Nima bilan ifodalanganMisol
Atoqli otDilşod, eşikni yopib qöy.
Turdoş otTalabalar, jadvalni körib çiqing.
Egalik qöşimçali otQizim, vaqtliroq qayt.
Erkalaş qöşimçasi (‑jon, ‑xon) olgan otOnajon, xavotir olmang.
Otlaşgan sifat yoki sifatdoşAzizim, seni soğindim. · Keçikkanlar, orqa qatorga ötiring.
Jonlantirilgan narsa yoki tuşunçaVatanim, sen mening faxrimsan.

Yiğiq va yoyiq undalma

Yiğiq undalma bir sözdan iborat böladi: Ustoz, … Yoyiq undalma esa öziga tobe sözlarga ega — bular köpinça aniqlovçilar yoki qarindoşlik va hurmat bildiruvçi sözlar: hurmatli ota‑onalar, mening aziz döstim, Şerzod aka. Bu sözlarning barçasi bitta butunlikni taşkil etadi, şuning uçun undalmaning içida vergul qöyilmaydi.

Gapdagi örni va tiniş belgilari

Undalma gapning qayerida kelmasin, tiniş belgilari bilan ajratiladi
ÖrniTiniş belgisiMisol
Gap boşidaundalmadan keyin vergulUstoz, savolim bor.
Gap örtasidaikki tomonidan vergulSizni, aziz mehmonlar, har doim kutamiz.
Gap oxiridaundalmadan oldin vergulErtaga körişamiz, döstlar.
Gap boşida, kuçli his bilanundov belgisi, keyingi söz boş harf bilanVatandoşlar! Saylovda faol qatnaşing.

Rasmiy xat va xabarlarda gap boşidagi undalma odatda alohida satrga çiqariladi va undov belgisi yoki vergul bilan tugaydi: Hurmatli Aziz Karimoviç! Hurmatli mijoz, … Rus tilidan tarjima qilganda “siz” bilan murojaat butun matn davomida saqlanişi kerak.

Köp uçraydigan xatolar

Ustoz savolim bor. — notöğri, vergul yöq → Ustoz, savolim bor. · Sizni, aziz mehmonlar har doim kutamiz. — notöğri, ikkinçi vergul tuşib qolgan → Sizni, aziz mehmonlar, har doim kutamiz. · Hurmatli, ota‑onalar! — notöğri, undalma içida vergul → Hurmatli ota‑onalar! · Anvar, keldi. — notöğri: “Anvar” bu yerda ega → Anvar keldi.

Özingizni tekşiring

1) Kimga murojaat qilinayotganini bildirgan sözni toping. 2) Unga kesimdan savol berib köring: savol berilmasa va söz kesim bilan moslaşmasa, bu undalma. 3) Uni fikran olib taşlang — gap töliqligiça qolişi kerak. 4) Undalmani tobe sözlari bilan birga vergul (yoki undov belgisi) bilan ajrating. Undalmaga öxşab ajratiladigan kiriş sözlar haqida “Kiriş söz va kiritmalar” darsida öqing.

Kiriş söz — sözlovçining özi aytayotgan fikrga munosabatini bildiradigan söz yoki birikma: u işonç yoki gumonni, quvonç yoki afsusni ifodalaydi, xabar manbaini yoki fikrlar tartibini körsatadi. Kiriş söz gap bölaklari bilan grammatik boğlanmaydi, unga savol berib bölmaydi va u gap bölagi hisoblanmaydi. Bu vazifada butun gap kelsa, u kiriş gap deyiladi. Ularga yaqin hodisa — kiritma: u sözlovçining munosabatini emas, balki fikrga qöşimça izohni bildiradi.

Albatta, biz sizga yordam beramiz. · Bugun, ehtimol, yomğir yoğadi. · Afsuski, poyezd keçikdi.

Kiriş sözlarning maʼno turlari

Kiriş sözlarning asosiy maʼnolari
MaʼnosiKiriş sözlarMisol
Işonç, qatʼiylikalbatta, şubhasiz, darhaqiqat, tabiiykiŞubhasiz, bu yil hosil möl böladi.
Gumon, taxminehtimol, balki, şekilli, çamasi, aftidanU uyga ketgan, şekilli.
His-hayajon, bahoafsuski, xayriyatki, baxtga qarşi, baxtimizgaXayriyatki, heç kim jarohatlanmadi.
Fikr manbaimenimça, sizningça, uning fikriça, aytişlariçaMenimça, bu yeçim töğri.
Fikr tartibi va boğlanişibirinçidan, ikkinçidan, demak, xullas, masalan, aksinçaDemak, reja özgarmaydi.
Diqqatni tortişbilasizmi, qarang, aytgandekAytgandek, ertaga yiğiliş bor.

Köpgina kiriş sözlar kelib çiqişi jihatidan boşqa turkumdagi sözlarning şakllaridir: ularda ‑ça (menimça), ‑ki (afsuski), ‑dan (birinçidan) qöşimçalari köp uçraydi. Modal sözlarning söz turkumi sifatidagi xususiyatlari morfologiya bölimidagi “Undov, taqlid va modal sözlar” darsida berilgan.

Kiriş birikma va kiriş gaplar

Kiriş söz vazifasida söz birikmasi (kiriş birikma) yoki öz kesimiga ega bölgan gap (kiriş gap) ham kela oladi. Ularda ham tiniş belgilari kiriş sözdagi kabi qöyiladi.

Bir söz bilan aytganda, loyiha muvaffaqiyatli yakunlandi. · Töğrisini aytganda, men bu kitobni hali öqimaganman. · Rostini aytsam, bu reja menga yoqmadi. — kiriş gap.

Kiriş sözmi yoki gap bölagi?

Ayni bir söz goh kiriş söz, goh gap bölagi bölib keladi. Tekşiriş yöli: kiriş sözni olib taşlasa, gapning tuzilişi buzilmaydi, unga savol berilmaydi va u pauza bilan aytiladi. Agar sözga savol berilsa yoki u kesim vazifasida kelsa, u gap bölagidir va vergul bilan ajratilmaydi.

Töğri, biz keçikdik. — kiriş söz. · Bu gap töğri. — “töğri” kesim. · Albatta, kelaman. — kiriş söz. · Ertaga albatta keling. — hol, vergulsiz. · Balki, u ertaga kelar. — kiriş söz. · U öqituvçi emas, balki şifokor. — “balki” boğlovçi, undan keyin vergul qöyilmaydi.

Kiritmalar

Kiritma — gapdagi fikrga qöşimça izoh, aniqlik, sana yoki havola kiritadigan söz, birikma yoki gap. Kiritma asosiy qismga nisbatan tezroq va pastroq ohangda aytiladi hamda qavs yoki ikki tomonidan tire bilan ajratiladi. Kiriş sözdan farqli ravişda, kiritma gap boşida kelmaydi.

Alişer Navoiy (1441–1501) buyuk şoir va mutafakkirdir. · Hisobot (ilovaga qarang) juma kuni topşiriladi. · Şahrimizdagi eng qadimiy bino — u ön beşinçi asrda qurilgan — hozir muzeyga aylantirilgan.

Tiniş belgilari va köp uçraydigan xatolar

Kiriş söz, kiriş birikma va kiriş gap vergul bilan ajratiladi: gap boşida kelsa, undan keyin; örtasida kelsa, ikki tomonidan; oxirida kelsa, undan oldin vergul qöyiladi. Köp uçraydigan xatolar: vergulning tuşib qolişi (Afsuski poyezd keçikdi — notöğri); kiriş söz bölmagan boğlovçidan keyin vergul qöyiş (Ammo, u kelmadi — notöğri; töğrisi: Ammo u kelmadi). Boğlovçidan keyin kiriş söz kelsa, faqat kiriş söz ajratiladi: Lekin, afsuski, u kelmadi. Vergul, qavs va tire haqida batafsil tiniş belgilari bölimida öqing.

Bir boş bölakli gap — grammatik asosida faqat bitta boş bölak bölgan, ikkinçi boş bölak esa na maʼno, na tuziliş jihatidan talab qilinmaydigan sodda gap. Şu bilan u ega ham, kesim ham mavjud bölgan ikki boş bölakli gapdan farq qiladi: Qor yoğdi. Özbek tilida bir boş bölakli gaplar ikki katta guruhga bölinadi: boş bölagi kesim bölgan egasiz gaplar va boş bölagi narsa yoki hodisani ataydigan ot bölgan atov gaplar.

Bir boş bölakli gaplarning turlari

Bir boş bölakli gaplarning beş turi
TuriBelgisiMisol
Şaxsi aniq gapkesim birinçi yoki ikkinçi şaxsda, şaxs qöşimçadan ayonErtaga teatrga boramiz.
Şaxsi nomaʼlum gapkesim uçinçi şaxs köplikda, iş bajaruvçi nomaʼlum yoki muhim emasEşikni taqillatişdi.
Şaxsi umumlaşgan gapiş-harakat har qanday şaxsga tegişli; köpinça maqol va nasihatlarYetti ölçab, bir kes.
Şaxssiz gapiş bajaruvçisiz harakat yoki holat; bajaruvçini qöyib bölmaydiBu haqda köp gapirildi.
Atov gapboş kelişikdagi ot narsa yoki hodisani ataydiKuz. Sokin oqşom.

Şaxsi aniq gaplar

Şaxsi aniq gapda iş bajaruvçi sözlovçi yoki tinglovçi böladi va bu kesimdagi şaxs-son qöşimçasidan ayon bölib turadi, şuning uçun ega kerak bölmaydi. Bunday gaplar özbek tilida juda keng qöllanadi: birinçi va ikkinçi şaxsda olmoş ega odatda tuşirib qoldiriladi, buyruq maylida esa deyarli işlatilmaydi. Egani qöşiş mumkin, maʼno özgarmaydi — faqat şaxsga urğu beriladi.

Kitobni vaqtida qaytaring. · Vatanimizni sevamiz. · Xatingni oldim. — ‑dim qöşimçasi birinçi şaxsni körsatadi.

Şaxsi nomaʼlum va şaxsi umumlaşgan gaplar

Şaxsi nomaʼlum gapda iş-harakatni kimlardir bajaradi, lekin aniq kim ekani nomaʼlum yoki ahamiyatsiz; diqqat harakatning öziga qaratiladi. Kesim uçinçi şaxs köplik şaklida böladi. Şaxsi umumlaşgan gapda iş-harakat har qanday kişiga taalluqli böladi: maqollar, nasihatlar, umumiy haqiqatlar şunday tuziladi; kesim köpinça ikkinçi şaxs birlikda keladi.

Menga idoradan qönğiroq qilişdi. · Bu haqda gazetada yozişdi. — şaxsi nomaʼlum. · Körpangga qarab oyoq uzat. — şaxsi umumlaşgan.

Şaxssiz gaplar

Şaxssiz gaplarda kesimning ifodalanişi
Kesim şakliMisol
Egasiz majhul nisbatdagi feʼlLoyiha ustida uç oy işlandi.
Harakat nomi + kerak, lozim, zarur, mumkinDarsga keçikmaslik kerak. · Bu yerda surat oliş mumkin emas.
Şart maylidagi feʼl + böladiBu yerdan ötsa böladi.

Atov gaplar

Atov gap narsa yoki hodisani ataydi va uning hozir mavjudligini bildiradi. Boş bölagi boş kelişikdagi ot bölib, uning aniqlovçilari ham bölişi mumkin. Bunday gaplar tasvirlar, hikoya boşlanişi, remarkalar va kundalik yozuvlari uçun xos. Agar zamon şakli paydo bölsa (Kuz edi.), gap atov gap hisoblanmaydi. Atov gapni “Ha”, “Rahmat” kabi söz-gaplar bilan adaştirmang: ular bölaklarga umuman ajralmaydi.

Toşkent. Kuzning ilk kuni. · Tong. Musaffo osmon.

Köp uçraydigan xatolar va özingizni tekşiriş

1) Majlis ötkazildi — şaxssiz gap emas: unda “majlis” ega bor, gap ikki boş bölakli. 2) Şaxsi aniq gapni töliqsiz gap bilan adaştirmang: birinçisida şaxs heç qanday kontekstsiz qöşimçadan ayon böladi, ikkinçisida tuşib qolgan bölak qöşni gapdan tiklanadi (“Töliq va töliqsiz gaplar” darsiga qarang). 3) Tahlil tartibi: kesimni toping va ega bor-yöqligini tekşiring; ega bölmasa va şaxs birinçi yoki ikkinçi şaxs qöşimçasidan ayon bölsa — şaxsi aniq; uçinçi şaxs köplikda, bajaruvçi nomaʼlum bölsa — şaxsi nomaʼlum; umumiy haqiqat bölsa — şaxsi umumlaşgan; bajaruvçini qöyib bölmasa — şaxssiz; faqat atovçi ot bölsa — atov gap.

Töliq gap — maʼno va tuziliş uçun zarur bölgan barça bölaklari iştirok etgan gap. Töliqsiz gap — biror bölagi (ega, kesim, töldiruvçi, hol va boşqalar) aytilmagan, lekin oldingi gapdan, suhbatdoşning savolidan yoki vaziyatdan oson tiklanadigan gap. Töliqsiz gaplar nutqni takrordan xalos qiladi, şuning uçun ayniqsa dialogda va bir xil qismli qöşma gaplarda köp uçraydi.

— Qaçon qaytasiz? — Ertaga. · — Bu romanni kim yozgan? — Abdulla Qodiriy.

Töliqsiz gaplarning turlari

Tuşib qolgan bölak qayerdan tiklanadi
TuriIzohMisol
Kontekstualbölak matndagi qöşni qismdan tiklanadiMen çoy içdim, ukam — şarbat.
Dialogikjavob suhbatdoşning savoliga tayanadi— Qayerga ketyapsiz? — Bozorga.
Vaziyatga boğliqtuşib qolgan bölak matndan emas, vaziyatdan anglaşiladi(bozorda) Ikki kilo olma. — “bering” sözi tuşib qolgan
Elliptikkesim tuşib qolgan, lekin gapning tuzilişidan ayon; çaqiriq va sarlavhalarda köpHamma — maydonga! · Poytaxtda — yangi boğ.

Töliqsiz gapda qaysi bölaklar tuşib qoladi

Har qanday bölak — boş bölak ham, ikkinçi darajali bölak ham — baʼzan esa bir neça bölak birdaniga tuşib qolişi mumkin. Muhimi, qolgan sözlar tuşib qolgan söz talab qiladigan şaklni saqlaydi: javobdagi kelişik qöşimçasi aytilmagan feʼlga işora qilib turadi.

Töliqsiz javoblar va ularning töliq şakli
SavolTöliqsiz javobNima tuşib qolganTöliq gap
Kitobni kim oldi?Nodira.kesim va töldiruvçiKitobni Nodira oldi.
Qayerga ketyapsiz?Bozorga.ega va kesimMen bozorga ketyapman.
Toşkentga qaçon keldingiz?Keça keldim.örin holi “Toşkentga”Toşkentga keça keldim.
Kimga qönğiroq qildingiz?Onamga.kesim; ‑ga qöşimçasi saqlanganOnamga qönğiroq qildim.

Tuşib qolgan bölak örnida tire

Qöşma gap qismida yoki parallel tuzilişda yonma-yon aytilgan kesim tuşirib qoldirilsa va uning örnida pauza qilinsa, tire qöyiladi. Elliptik çaqiriq va sarlavhalarda ham şunday. Dialogdagi qisqa javoblarning içida tire kerak emas: u faqat har bir javob boşida qöyiladi.

Hasan tarixni örgandi, Husan — adabiyotni. · Biri kitob öqidi, boşqasi — gazeta.

Töliqsizmi yoki bir boş bölaklimi?

Ertaga kelaman — töliq, bir boş bölakli gap: ega kerak emas, şaxs ‑man qöşimçasidan ayon va gap kontekstsiz ham tuşunarli. — Kim keladi? — Men. — bu yerdagi “Men” javobi töliqsiz: savolsiz uni tuşunib bölmaydi, “kelaman” kesimi tuşib qolgan. Tekşiriş oddiy: gap öziça tuşunarli bölsa, u töliq (bir boş bölakli bölişi ham mumkin); maʼnosi faqat qöşni gap yoki vaziyatga tayansa, u töliqsiz. Bir boş bölakli gaplar haqida alohida darsda öqing.

Köp uçraydigan xatolar

1) Faqat barça qismlarga mos keladigan sözni tuşirib qoldiriş mumkin. Akam maşina haydaydi, opam — pianino. — notöğri: “haydaydi” feʼli “pianino” söziga mos kelmaydi; töğrisi: Akam maşina haydaydi, opam pianino çaladi. 2) Javobda tuşib qolgan feʼl talab qiladigan kelişikni saqlang: “Kimga qönğiroq qildingiz?” savoliga “Onam” emas, “Onamga” deb javob beriladi. Rus tilidan dialog tarjima qilişda bu xato köp uçraydi. 3) Rasmiy matn, yöriqnoma va şartnomalarda tuşirib qoldirilgan bölak ikki xil tuşunilişi mumkin bölsa, töliqsiz gapni işlatmang.

Boğlangan qöşma gap — qismlari grammatik jihatdan teng huquqli bölgan va teng boğlovçilar yordamida birikkan qöşma gap. Uning har bir qismi öz grammatik asosiga ega, heç biri ikkinçisiga tobe emas. Şuning uçun boğlovçini olib taşlasak, qismlarni köpinça alohida sodda gap sifatida aytiş mumkin.

Boğlangan qöşma gapni qanday taniş mumkin

Avval gapdagi kesimlarni toping va har birining egasini aniqlang. Ikki va undan ortiq grammatik asos va, ammo, lekin, yoki kabi boğlovçi bilan biriksa, bu boğlangan qöşma gap. Ikkinçi belgi: bir qismdan ikkinçisiga söroq berib bölmaydi, qismlar bir-birini izohlamaydi, balki yonma-yon turadi. Bir egaga bir neça kesim tegişli bölsa, bu uyuşiq kesimli sodda gap böladi (“Sodda va qöşma gap” darsiga qarang).

Qönğiroq çalindi va öquvçilar sinfga kirdi — ikki asos: qönğiroq çalindi, öquvçilar kirdi. Opam kitob öqidi, men esa dars tayyorladim — ikki asos. Öquvçilar sinfga kirdi va joylariga ötirdi — bitta ega, ikkita uyuşiq kesim: bu sodda gap.

Boğlovçilarga köra turlari

Boğlangan qöşma gapdagi teng boğlovçilar
TuriBoğlovçilarMisol
Biriktiruvva, ham…ham, -u (-yu), -daHam kun isidi, ham şamol tindi.
Zidlovammo, lekin, biroq; esa yuklamasiBiz kutdik, lekin u kelmadi.
Ayiruvyoki, yo…yo, goh…goh, dam…dam, baʼzan…baʼzan, xoh…xohGoh yomğir yoğadi, goh quyoş çiqadi.
Inkorna…naNa yomğir yoğdi, na şamol turdi.

Baʼzi yuklamalar ham boğlovçi vazifasida keladi. -u (-yu) va -da birinçi qism kesimiga çiziqça bilan qöşiladi: undoşdan keyin -u, unlidan keyin -yu yoziladi. “Esa” ikkinçi qismda qiyoslanayotgan sözdan keyin turadi va zidlov maʼnosini beradi. Takrorlanuvçi boğlovçilar (ham…ham, yo…yo, goh…goh, na…na) har bir qism boşida keladi.

Qönğiroq çalindi-yu, hovli bolalarga töldi. Eşik oçildi-da, xonaga mehmonlar kirdi. Akam zavodda işlaydi, ukam esa hali maktabda öqiydi. Yo siz biznikiga kelasiz, yo biz siznikiga boramiz.

Qismlar orasidagi maʼno munosabatlari

Boğlovçi bir xil bölsa ham, qismlar orasidagi maʼno turliça bölişi mumkin. Payt munosabatida voqealar bir vaqtda yoki ketma-ket yuz beradi: “Kun yorişdi va qişloq uyğondi”. Sabab-natija munosabatida ikkinçi qism birinçisining natijasini bildiradi: “Yomğir köp yoğdi va daryo toşdi”. Zidlov munosabatida qismlar bir-biriga qarama-qarşi qöyiladi: “Havo sovuq edi, ammo köçada odam köp edi”. Ayiruv munosabatida voqealar almaşinib keladi yoki ulardan biri tanlanadi.

Tiniş belgilari

Boğlangan qöşma gapda vergul
Boğlovçi vositaQoidaMisol
vaodatda vergul qöyilmaydiKun botdi va osmonda yulduzlar körindi.
ammo, lekin, biroqboğlovçidan oldin vergulBiz kutdik, lekin u kelmadi.
-u (-yu), -dayuklamadan keyin vergulQönğiroq çalindi-yu, dars boşlandi.
esaqismlar orasida vergulMen uyda qoldim, döstim esa kinoga ketdi.
ham…ham, yo…yo, goh…goh, na…natakrorlangan boğlovçidan oldin vergulYo hozir yölga çiqamiz, yo poyezdga keç qolamiz.

Köp uçraydigan xatolar

1) Uyuşiq kesimli sodda gapni qöşma gap deb hisoblaş: “Akam keldi va işga tuşdi” gapida ega bitta. 2) “Ammo”, “lekin”, “biroq” oldidan vergulni tuşirib qoldiriş. 3) “Esa”ni qism boşiga qöyiş: “Men uyda qoldim, esa döstim ketdi” — notöğri, töğrisi: “…, döstim esa ketdi”. 4) -u, -yu, -da yuklamalarini çiziqçasiz yoziş. 5) Rus tilidagi “i” taʼsirida har bir gapni “va” bilan boşlaş: özbek matnida bu köpinça ğaliz eşitiladi.

Özingizni tekşiring

Tahlil tartibi: barça kesimlarni va ularning egalarini toping; asoslar kamida ikkita ekaniga işonç hosil qiling; boğlovçi yoki yuklamani va uning turini (biriktiruv, zidlov, ayiruv, inkor) aniqlang; birorta qism ikkinçisining söroğiga javob bermasligini tekşiring; oxirida vergullarni yuqoridagi jadval böyiça tekşiring.

Ergaşgan qöşma gap — qismlari teng huquqli bölmagan qöşma gap. Boş gap asosiy fikrni ifodalaydi, ergaş gap esa unga tobe bölib, boş gapning biror bölagini yoki butun mazmunini izohlaydi. Boş gapdan ergaş gapga hamişa söroq beriş mumkin: qaçon? nima uçun? qanday şaroitda? va hokazo.

Boş gap va ergaş gap

Ergaş gap boğlovçi vositasidan taniladi: uning kesimida tobelik körsatkiçi (-sa, -gaç, -gani uçun va boşqalar) böladi, oldida “çunki” boğlovçisi turadi yoki boş gapga -ki yuklamasi qöşiladi. Odatda ergaş gap boş gapdan oldin keladi. Boğlaniş -ki yuklamasi yoki “çunki”, “toki” boğlovçilari orqali bölsa, ergaş gap boş gapdan keyin turadi.

Agar vaqtingiz bölsa, biznikiga keling — ergaş gap oldin. Sayr qoldirildi, çunki keçasi bilan yomğir yoğdi — ergaş gap boş gapdan keyin.

Boğlovçi vositalar

Ergaş gapning boş gapga birikiş vositalari
VositaNamunalar
Ergaştiruvçi boğlovçilaragar, çunki, garçi, toki, şuning uçun
Ergaş gap kesimining şakllari-sa, -sa ham, -gaç, -ganda, -gani uçun, -gunça
Boş gapdagi -ki yuklamasişuki, bilamanki, şunday…ki
Nisbiy sözlarkim…öşa, qayerda…öşa yerda, qança…şunça
“Deb”, “deya” sözlari…ketmasin deb, …

Ergaş gap turlari

Ergaş gap boş gapning qaysi bölagini almaştirişi yoki izohlaşiga qarab nomlanadi: ega, kesim, töldiruvçi, aniqlovçi va hol ergaş gaplar. Hol ergaş gaplar maʼnosiga köra yana bir neça turga bölinadi. Jadvaldagilardan taşqari tarz va öxşatiş ergaş gaplari ham ajratiladi.

Ergaş gaplarning asosiy turlari
TuriSöroğiMisol
Egakim? nima?Kim mehnat qilsa, öşa rohat köradi.
Kesimnima? qanday?Maqsadimiz şuki, hamma öqişga kirsin.
Töldiruvçinimani? kimni?Şuni bilingki, vaqt qaytib kelmaydi.
Aniqlovçiqanday? qaysi?Şunday odamlar borki, ular heç qaçon şikoyat qilmaydi.
Paytqaçon?Quyoş botgaç, havo salqinlaşdi.
Örinqayerda? qayerga?Qayerda hamjihatlik bölsa, öşa yerda baraka böladi.
Sababnima uçun? nega?Sayr qoldirildi, çunki keçasi bilan yomğir yoğdi.
Maqsadnima maqsadda?Bolalar uyğonib ketmasin deb, onasi sekin gapirdi.
Şartqanday şaroitda?Agar vaqtingiz bölsa, biznikiga keling.
Tösiqsiznimaga qaramay?Havo sovuq bölsa ham, ular yölga çiqdi.
Natijanima natijada?Kun şu qadar issiq ediki, köçada heç kim körinmasdi.
Miqdor-darajaqança? qay darajada?Qança köp öqisangiz, şunça köp bilasiz.

Tiniş belgilari

Boş gapdan oldin kelgan ergaş gap undan vergul bilan ajratiladi. Boş gap -ki yuklamasi bilan tugasa, vergul -ki qöşilgan sözdan keyin qöyiladi. “Çunki” va “toki” oldidan hamişa vergul qöyiladi. -ki yuklamasi qöşib yoziladi: bilamanki, şuki, ediki.

Köp uçraydigan xatolar

1) Ravişdoş oborotli sodda gapni qöşma gap deb hisoblaş: “Uyga kelib, dars tayyorladim” gapida ega bitta. “Men uyga kelganimda, onam ovqat pişirardi” gapida esa qismlarning egasi har xil, bu ergaşgan qöşma gap. 2) “Agar”ni -sa şaklisiz işlatiş: “Agar vaqtingiz bor, keling” — notöğri. 3) Sababni ikki marta ifodalaş: “Çunki yomğir yoqqani uçun…” — bitta vosita yetarli. 4) -ki ni ajratib yoziş: “biling ki” — notöğri.

Tahlil tartibi

Kesimlarni topib, gapni qismlarga ajrating. Boş gapni, yaʼni söroq beriladigan qismni aniqlang. Boğlovçi vositani (boğlovçi, kesim şakli, -ki, nisbiy söz) toping. Boş gapdan ergaş gapga söroq bering va şu söroqqa qarab ergaş gap turini belgilang. Qismlar çegarasidagi vergulni tekşiring.

Boğlovçisiz qöşma gap — qismlari boğlovçilarsiz va kesimning tobelik şakllarisiz, faqat ohang va maʼno orqali birikkan qöşma gap. Qismlar orasidagi munosabat (sanaş, sabab, izoh, natija, zidlik) ohangda seziladi, yozuvda esa tiniş belgilari orqali körsatiladi.

Belgilari

Gapda ikki va undan ortiq grammatik asos bor, lekin ular orasida na boğlovçi (va, lekin, çunki…), na -yu, -da, “esa” yuklamalari, na -sa, -gaç, -gani uçun kabi körsatkiçlar bor. Bunday körsatkiç bölsa, bu ergaşgan qöşma gap böladi (“Ergaşgan qöşma gap” darsiga qarang). Maʼno munosabatini tekşiriş oson: qismlar orasiga boğlovçi qöyib köring, qaysi boğlovçi mos kelsa, munosabat ham şunday böladi.

Eşik oçildi, xonaga öqituvçi kirdi — orasiga “va” qöyiş mumkin. Bugun dars bölmaydi: öqituvçimiz kasal — “çunki” qöyiş mumkin. Yomğir töxtadi — bolalar hovliga çiqdi — “şuning uçun” qöyiş mumkin.

Maʼno munosabatlari va tiniş belgilari

Qismlar orasiga qaysi belgi qöyiladi
MunosabatBelgiMisol
Bir paytdalikvergulBolalar öynardi, kattalar çoy içib suhbatlaşardi.
Ketma-ketlikvergulEşik oçildi, xonaga öqituvçi kirdi.
Sababikki nuqtaBugun dars bölmaydi: öqituvçimiz kasal.
Izohikki nuqtaBir narsani unutmang: vaqt qaytib kelmaydi.
NatijatireYomğir töxtadi — bolalar hovliga çiqdi.
ZidliktireVaʼda köp — iş kam.

Qismlar bir vaqtda yoki ketma-ket yuz beradigan voqealarni sanab körsatsa, vergul qöyiladi; ular orasiga “va” qöyiş mumkin. Ikkinçi qism birinçisining sababini körsatsa yoki mazmunini oçib bersa, ikki nuqta qöyiladi; uning örniga xayolan “çunki” yoki “yaʼni” qöyiş mumkin. Ikkinçi qism natijani, kutilmagan özgarişni yoki zidlikni bildirsa, tire qöyiladi; uni “şuning uçun” yoki “ammo” bilan almaştiriş mumkin.

Nuqtali vergul

Qismlar uzun bölib, içida vergullar bölsa, qismlar orasiga nuqtali vergul qöyiladi: şunda öquvçi çegarani oson köradi. Har bir belgi haqida batafsil maʼlumot tiniş belgilari bölimidagi darslarda berilgan.

Keç kuz edi, daraxtlar bargini tökib bölgan; köçalarda sariq yaproqlar şitirlardi, şamol ularni u yoqdan-bu yoqqa uçirardi.

Köp uçraydigan xatolar

1) Ikkinçi qism birinçisini aniq izohlab turganda vergul qöyiş: “Bugun dars bölmaydi, öqituvçimiz kasal” gapida sabab maʼnosi xiralaşadi, ikki nuqta qöygan maʼqul. 2) Uyuşiq kesimli gapni boğlovçisiz qöşma gap deb hisoblaş: “Qiz eşikni oçdi, içkariga kirdi” — ega bitta, bu sodda gap. 3) Tobelik körsatkiçini sezmaslik: “Yomğir töxtagaç, bolalar çiqdi” — bu ergaşgan qöşma gap. 4) Tire örniga çiziqça qöyiş yoki tireni böşliqsiz yoziş (tire va çiziqça haqidagi darsga qarang).

Özingizni tekşiring

Har bir qismning öz egasi va kesimi borligiga, ular orasida boğlovçi va tobelik şakli yöqligiga işonç hosil qiling. Keyin xayolan “va”, “çunki”, “yaʼni”, “şuning uçun” yoki “ammo” qöyib köring: “va” mos kelsa — vergul, “çunki” yoki “yaʼni” — ikki nuqta, “şuning uçun” yoki “ammo” — tire. Qismlar uzun va içida vergul bölsa, nuqtali vergul işlating.

Köçirma gap — özganing nutqi aynan, heç bir özgarişsiz, sözlovçining barça sözlari va ohangi saqlangan holda berilgan gap. Özlaştirma gap esa öşa nutqning muallif tilidan qayta aytilgan şakli: mazmuni saqlanadi, şakli özgaradi. Köçirma gap hamişa muallif gapi bilan keladi: u kim, kimga va qanday gapirganini bildiradi.

Köçirma gap va muallif gapi

Muallif gapida odatda nutq va fikr feʼllari qatnaşadi: dedi, söradi, javob berdi, qiçqirdi, öyladi, şuningdek, “deb”, “deya” sözlari. Köçirma gap darak, söroq, buyruq yoki undov gap bölişi mumkin; u bitta sözdan ham, bir neça gapdan ham iborat bölişi mumkin. Muallif gapi köçirmadan oldin, keyin yoki uning örtasida keladi.

Muallif gapining örni
ÖrniMisol
Köçirmadan oldinUstoz dedi: “Ertaga imtihon böladi”.
Köçirmadan keyin“Ertaga imtihon böladi”, — dedi ustoz.
Köçirma örtasida“Ertaga, — dedi ustoz, — imtihon böladi”.
“Deb” sözi bilan“Tezroq yur”, — deb çaqirdi onam.

Köçirma gap va dialogda qöştirnoq, vergul va tireni qöyiş tartibi “Köçirma gapda tiniş belgilari” darsida batafsil körib çiqiladi.

Özlaştirma gap

Özlaştirma gap qöştirnoqsiz, muallif tilidan beriladi. Köpinça özganing sözi gap bölagiga aylanadi: köçirma gapning kesimi egalik va tuşum kelişigi qöşimçali harakat nomi yoki sifatdoş bilan almaşadi (kelişini, öqiganini), muallif gapidagi feʼl esa butun gapning kesimi bölib qoladi. Yana bir usul — nutq feʼliga -ki yuklamasini qöşiş: aytdiki, u ertaga keladi.

Köçirma gapning özlaştirma gapga aylanişi
Köçirma gapÖzlaştirma gap
Akam: “Ertaga Toşkentga ketaman”, — dedi.Akam ertaga Toşkentga ketişini aytdi.
Öqituvçi: “Kitobni öqidingizmi?” — deb söradi.Öqituvçi kitobni öqigan-öqimaganimni söradi.
Onam: “Non olib kel”, — dedi.Onam non olib kelişimni aytdi.
Dilnoza: “Men bu kitobni öqiganman”, — dedi.Dilnoza aytdiki, u bu kitobni öqigan.

Köçirmani özlaştirmaga aylantiriş qoidalari

1) Qöştirnoq va muallif gapidagi tire olib taşlanadi. 2) Şaxs muallif nuqtai nazariga köra özgaradi: sözlovçining “men”i “u”ga, “biz” “ular”ga, hikoyaçiga qaratilgan “siz” esa “men”ga aylanadi; olmoş bilan birga kesim qöşimçasi ham özgaradi. 3) Undalma, undov va kiriş sözlar tuşib qoladi yoki boşqa sözlar bilan ifodalanadi. 4) Söroq juft şakl (kelgan-kelmaganini) yoki “haqida söradi” orqali, buyruq esa “aytdi”, “buyurdi”, “iltimos qildi” feʼllari bilan -işini şakli orqali beriladi.

Döstim menga: “Sizni kutaman”, — dedi → Döstim meni kutişini aytdi. Bobom: “Bolalar, ertaga boqqa borasizlar!” — dedi → Bobom bolalarga ertaga boqqa borişlarini aytdi — undalma va undov ohangi tuşib qoldi.

Köp uçraydigan xatolar

1) Özlaştirma gapda qöştirnoqni qoldiriş: Akam “ertaga ketişini” aytdi — notöğri. 2) Şaxsni özgartirmaslik: “Akam ertaga ketişimni aytdi” gapining maʼnosi endi “men ketişim haqida” bölib qoladi. 3) Ikki şaklni aralaştiriş: “Akam ertaga ketaman aytdi” — notöğri; yo “Ertaga ketaman”, — dedi, yo ketişini aytdi deyiş kerak. 4) Köçirma bilan muallif gapi orasidagi vergul va tireni tuşirib qoldiriş: “Ketaman” dedi — notöğri.

Özingizni tekşiring

Özingizdan sörang: sözlar aynan berilganmi (unda bu qöştirnoqdagi köçirma gap) yoki qayta aytilganmi (unda qöştirnoq bölmaydi)? Bu kimning nuqtai nazari — sözlovçinikimi yoki muallifnikimi? Olmoşlar va kesim qöşimçalari şu nuqtai nazarga mosmi? Köçirma gapda esa tiniş belgilarini muallif gapining örniga qarab tekşiring.

Sintaktik tahlil — gapni tuzilişi va maʼnosi jihatidan izçil tekşiriş: gapning maqsadi, sodda yoki qöşma ekani, grammatik asosi, bölaklari va ular qaysi sözlar bilan ifodalangani aniqlanadi. Tahlil bir xil tartibda olib boriladi: avval gap butunligiça tavsiflanadi, söng bölaklarga ajratiladi. Bu könikma tiniş belgilarini töğri qöyişga yordam beradi.

Birinçi bosqiç: gapning umumiy tavsifi

Sodda gapni tavsiflaş tartibi
MezonTurlari
1. Ifoda maqsadidarak, söroq, buyruq
2. His-hayajonhis-hayajonli yoki his-hayajonsiz
3. Tuzilişisodda yoki qöşma
4. Boş bölaklarikki boş bölakli yoki bir boş bölakli
5. Ikkinçi darajali bölaklaryiğiq yoki yoyiq
6. Zarur bölaklarning borligitöliq yoki töliqsiz
7. Murakkablaşganligiuyuşiq bölak, undalma, kiriş söz, ajratilgan bölak bor yoki yöq

Ikkinçi bosqiç: gap bölaklarini topiş

Bölaklarni kesimdan boşlab toping: u gapning grammatik markazi bölib, odatda oxirida turadi. Kesimga “kim?” yoki “nima?” söroğini berib, egani aniqlang — ular birgalikda grammatik asosni taşkil etadi. Ikkinçi darajali bölaklarga söroq har doim hokim sözdan beriladi. Kömakçi, yuklama va boğlovçi alohida bölak emas: kömakçi özi boğlangan söz bilan bitta bölak böladi.

Gap bölaklarining söroqlari va belgilanişi
BölakAsosiy söroqlarŞartli belgi
Egakim? nima? kimlar?bitta töğri çiziq
Kesimnima qildi? qanday? kim?ikkita töğri çiziq
Töldiruvçikimni? nimaga? kimdan? kim bilan?uzuq-uzuq çiziq
Aniqlovçiqanday? qaysi? kimning? neça?tölqinsimon çiziq
Holqayerda? qaçon? qanday? nega?nuqtali çiziq (– · – ·)

Namuna: sodda gapning töliq tahlili

Keça sinfdoşlarim maktab kutubxonasidan qiziqarli kitoblar olişdi. Tavsifi: darak gap, his-hayajonsiz, sodda, ikki boş bölakli, yoyiq, töliq, murakkablaşmagan.

Namuna gapning bölaklari
SözSöroqGap bölagiSöz turkumi
olişdinima qilişdi?kesimfeʼl
sinfdoşlarimkimlar?egaot
keçaqaçon?payt holiraviş
kutubxonasidanqayerdan?örin holiot
maktabnimaning kutubxonasi?qaratqiç aniqlovçiot
kitoblarnima olişdi?vositasiz töldiruvçiot
qiziqarliqanday?sifatlovçi aniqlovçisifat

Tahlilni söz birikmalari bilan töldiring: qiziqarli kitoblar, maktab kutubxonasi, kitoblar olişdi; har birida hokim va tobe sözni körsating (“Söz birikmasi” darsiga qarang). Ega bilan kesim birikma hosil qilmaydi — ular grammatik asosdir. Oxirida tiniş belgilari izohlanadi: bu gapda faqat nuqta bor.

Qöşma gapni tahlil qiliş

Qöşma gapda avval barça kesimlarni va ularning egalarini toping: neçta grammatik asos bölsa, gap şunça qismdan iborat. Söng boğlaniş usulini aniqlang: teng boğlovçilar — boğlangan, ergaştiruvçi vositalar (agar, çunki, -sa, -ki, nisbiy sözlar) — ergaşgan, faqat ohang — boğlovçisiz qöşma gap. Ergaşgan qöşma gapda boş gap, ergaş gap va uning turi aytiladi. Keyin har bir qism sodda gap kabi tahlil qilinadi.

Agar vaqtingiz bölsa, biznikiga kiring. — ergaşgan qöşma gap: “agar vaqtingiz bölsa” — şart ergaş gap (agar va -sa), “biznikiga kiring” — boş gap, egasiz. · Qor eridi, lekin toğ çöqqilari hali oppoq. — boğlangan qöşma gap, “lekin” oldidan vergul.

Köp uçraydigan xatolar va özingizni tekşiriş

1) Birinçi otni ega deb oliş: “Kitobni Anvar öqidi” gapida ega — Anvar; tuşum kelişigidagi söz ega bölmaydi. 2) Qaratqiç aniqlovçini ega deb öylaş: “Ukamning dösti keldi” gapida ega — dösti. 3) Söroqni notöğri sözdan beriş: “qanday?” otga berilsa — aniqlovçi (tez poyezd), feʼlga berilsa — hol (tez yurdi). 4) Bir bölakni böliş: darsdan keyin — bitta hol, öqib çiqdi, şifokor bölmoqçi — bitta kesim. 5) Undalma va kiriş sözni gap bölagi deb hisoblaş: ular bölak emas, lekin tahlilda körsatiladi.

Maşq: “Aziz döstlar, bugun, albatta, boğimizga yangi köçatlar ekamiz.” Javob: darak, sodda, bir boş bölakli (şaxsi aniq), yoyiq, töliq, undalma va kiriş söz bilan murakkablaşgan gap. Ekamiz — kesim, bugun — payt holi, boğimizga — örin holi, köçatlar — töldiruvçi, yangi — aniqlovçi; aziz döstlar — undalma, albatta — kiriş söz.