Sintaksis — grammatikaning sözlarning özaro boğlanişini, söz birikmasi va gaplarning tuzilişi, turlari va vazifalarini örganadigan bölimi. Atama yunonça “tuziliş, birikiş” maʼnosidagi sözdan olingan. Grammatika ikki qismdan iborat: morfologiya sözni alohida olib, uning turkumi va şakllarini tekşiradi, sintaksis esa şu şakllar nutqda qanday işlatilişini va sözlar qanday qilib tugal fikrga aylanişini körsatadi.
Sintaksisning asosiy birliklari
| Birlik | Taʼrifi | Misol |
|---|---|---|
| Söz birikmasi | Mustaqil sözlarning tobe aloqa asosidagi birikmasi; nomlaydi, lekin xabar bermaydi | yangi maktab, xat yozmoq |
| Sodda gap | Bitta grammatik asosli, tugal fikr bildiradigan gap | Yangi maktab oçildi. |
| Qöşma gap | Ikki yoki undan ortiq sodda gapning maʼno va grammatik jihatdan birlaşuvi | Yomğir tindi, köçalar yana gavjum böldi. |
Gap söz va söz birikmasidan nimasi bilan farq qiladi
Söz va söz birikmasi narsa, belgi yoki harakatni faqat nomlaydi. Gap esa xabar beradi, söraydi yoki undaydi. Gapning uçta asosiy belgisi bor: tugal fikr, kesimlik (fikrning zamon, şaxs va mayl orqali voqelikka boğlanişi) va tugallangan ohang. Şu belgilar bölsa, bitta söz ham gap böla oladi. Masalan, “kuz yomğiri”, “şirin olma” — söz birikmalari, “Kuz.”, “Olma şirin.” esa gaplar.
Sözlar orasidagi sintaktik aloqa
Gapda sözlar uç xil aloqaga kirişadi. Teng aloqada sözlar bir-biriga tobe bölmaydi: ular “va”, “ammo”, “yoki” kabi boğlovçilar yoki sanaş ohangi bilan birikadi. Tobe aloqada bir söz hokim, ikkinçisi tobe böladi va hokim sözdan söroq oladi. Ega bilan kesim örtasidagi aloqa alohida — predikativ aloqa deb ataladi: aynan u gapni hosil qiladi.
Teng aloqa: olma va nok, tez hamda puxta. Tobe aloqa: pişgan olma, boğga bormoq. Predikativ aloqa: Olma pişdi.
Sintaktik vositalar
| Vosita | Vazifasi | Misol |
|---|---|---|
| Kelişik, egalik, şaxs-son qöşimçalari | Sözning gapdagi vazifasini körsatadi | Opam kitobni ukamga berdi. |
| Yordamçi sözlar: kömakçi, boğlovçi, yuklama | Aloqani va maʼno nozikliklarini ifodalaydi | döstim bilan, siz ham |
| Söz tartibi | Tobe söz hokimdan oldin, kesim odatda oxirda turadi | qizil olma — Olma qizil. |
| Ohang | Gap maqsadini va his-hayajonni farqlaydi | Keldi. — Keldi? — Keldi! |
Sözning vazifasini köpinça qöşimça belgilagani uçun ikkinçi darajali bölaklarning örnini almaştiriş mumkin: “Kitobni ukamga berdim” va “Ukamga kitobni berdim” gaplarida faqat maʼno urğusi özgaradi. Ammo tobe sözni hokim sözdan keyinga köçirib bölmaydi: “qizil olma” birikmasi “olma qizil” şaklida gapga aylanib qoladi. Bu haqda “Gapda söz tartibi” darsida batafsil aytilgan.
Sintaksis nimalarni qamraydi
Sintaksis uç qismdan iborat. Söz birikmasi sintaksisi birikmalarning turlari va aloqa usullarini örganadi. Sodda gap sintaksisi gap bölaklarini, gapning maqsadga köra turlarini, uyuşiq bölaklar, undalma va kiriş sözlarni qamraydi. Qöşma gap sintaksisi boğlangan, ergaşgan va boğlovçisiz qöşma gaplarni, şuningdek köçirma va özlaştirma gapni tekşiradi. Tiniş belgilarining aksariyati gap tuzilişiga tayanadi: vergul, tire yoki ikki nuqta qayerda kerakligini sintaksisni bilmasdan töğri aniqlab bölmaydi.
Tarjimada uçraydigan sintaktik xatolar
Rus yoki ingliz tilidan tarjima qilganda asl matn tuzilişini aynan köçiriş xatoga olib keladi: kesim gap örtasida qolib ketadi, “kotoriy” sözi “qaysiki” bilan beriladi. Özbek tilida kesim gap oxiriga ötkaziladi, aniqlovçi ergaş gap esa köpinça sifatdoşli birikmaga aylantiriladi.
Notöğri: Men öqiyapman kitob. → Töğri: Men kitob öqiyapman. Ğaliz: Bu kitob, qaysiki men öqidim, juda qiziq. → Yaxşiroq: Men öqigan kitob juda qiziq.
