UzLocal

Fonetika

Fonetika özbek tilining tovuş tizimini tasvirlaydi: unli va undoşlar, urğu, özlaşma sözlarni moslaştiriş. Bölim interfeys va ovoz berişda tabiiy tovuşni saqlaşga yordam beradi.

Fonetika — tilşunoslikning tilning tovuş tomonini örganadigan bölimi. Atama yunonça “tovuş, ovoz” maʼnosidagi sözdan olingan. Fonetika nutq tovuşlari qanday hosil bölişi va qanday eşitilişini, ular böğin va sözga qanday birikişini, urğu va intonatsiya nutqda qanday vazifa bajarişini tekşiradi. Sözning maʼnosi fonetikaning vazifasi emas: u sözning eşitiladigan, moddiy qobiğini tavsiflaydi.

Fonetika örganadigan birliklar

Nutq oqimini tobora kiçik qismlarga böliş mumkin: fraza, nutq takti, fonetik söz, böğin, tovuş. Bu birliklar birin-ketin joylaşadi, ular segment birliklar deyiladi. Urğu va intonatsiya tovuşlardan alohida mavjud emas — ular böğin va fraza ustiga “qöyiladi”, şuning uçun supersegment hodisalar deb ataladi.

Özbek tilining fonetik birliklari
BirlikNimaMisol
tovuşeng kiçik talaffuz birligi“toş” sözida uç tovuş: t, o, ş
böğinbir havo zarbi bilan aytiladigan tovuş yoki tovuşlar guruhimak-tab, ki-tob
fonetik sözbir urğu atrofida birlaşgan söz va unga qöşilgan urğusiz yuklamalar“keldimi?” bir butun bölib aytiladi
nutq taktifrazaning ikki pauza orasidagi qismiErtaga ertalab | maktabga boramiz.
frazatugal intonatsiyaga ega nutq parçasiBugun havo iliq.
urğubir böğinning kuçliroq aytilişi“kitob” — urğu oxirgi böğinda
intonatsiyafrazaning ohangi, surʼati va pauzalariKeldi. — Keldi?

Tovuş qaysi tomonlardan örganiladi

Bir tovuşni uç tomondan örganiş mumkin. Artikulyatsion (fiziologik) fonetika nutq aʼzolarining işini tavsiflaydi. Akustik fonetika tovuşni fizik tebraniş sifatida — balandligi, kuçi, davomiyligi va tembri jihatidan tekşiradi. Perseptiv fonetika inson tovuşni quloq orqali qanday idrok etişini örganadi. Fonologiya alohida soha bölib, tovuşlarning maʼno farqlaş vazifasini tekşiradi. Yondaşuvga köra tavsifiy (tilning hozirgi holati), tarixiy (tovuşlar taraqqiyoti) va qiyosiy (boşqa tillar bilan soliştiriş) fonetika farqlanadi.

Fonema: maʼno farqlaydigan tovuş

Agar bir tovuşni boşqasiga almaştiriş sözni özgartirsa, bu tovuşlar alohida fonemalardir. Tildagi mustaqil tovuşlar şu usul bilan aniqlanadi. Faqat bir tovuş bilan farqlanadigan söz juftlari minimal juftlar deyiladi.

toş — tiş — tuş — töş; boş — beş — böş; qöl — köl.

Fonetika va unga yondoş bölimlar

Maktabda fonetika bilan birga örganiladigan uç bölim unga tayanadi. Grafika harflar va yozuv belgilari tizimini tavsiflaydi. Orfografiya yoziş qoidalarini belgilaydi. Orfoepiya adabiy talaffuz meyorlarini belgilaydi. Fonetika biz amalda qanday gapirişimizni tavsiflaydi, orfografiya va orfoepiya esa qanday yoziş va aytiş kerakligini körsatadi. Talaffuz bilan yoziliş köpinça mos kelmaydi.

“kitob” sözi oxirida [kitop] ga yaqin eşitiladi, lekin “b” bilan yoziladi — “kitobim” şaklida [b] aniq eşitiladi; “barg” [bark] deb aytiladi, qiyoslang: “bargi”.

Köp uçraydigan xatolar

Birinçi xato — tovuş bilan harfni aralaştiriş. “Tong” sözida tört harf, lekin uç tovuş bor: t, o, ng. “Yoz” sözida ikki harf, lekin uç tovuş bor: [y], [o], [z]. Ikkinçisi — fonetikani imlo qoidalari deb öylaş: fonetika tovuşlanişni tavsiflaydi, yoziş qoidalari esa orfografiyaning işi. Uçinçisi — sözni “eşitilganidek” yoziş (“kitop”, “bark”) yoki, aksinça, harfma-harf talaffuz qiliş. Töğri yoziliş orfografiya böyiça, töğri talaffuz esa orfoepiya böyiça tekşiriladi.

Özingizni tekşiring

Biror sözni, masalan “qişloq”ni oling va javob bering: unda neçta harf va neçta tovuş bor; u qanday böğinlarga bölinadi (qiş-loq); urğu qaysi böğinda (oxirgisida); qaysi tovuşlar unli, qaysilari undoş. Bu haqda batafsil “Nutq tovuşlari qanday hosil böladi”, “Unli tovuşlar”, “Undoş tovuşlar” va “Tovuş va harf” darslarida.

Nutq tovuşi — nutq aʼzolarining muayyan harakati natijasida hosil böladigan va eşitib idrok etiladigan eng kiçik tovuş birligi. Özbek tilidagi deyarli barça tovuşlar nafas çiqarişda hosil böladi: havo öpkadan çiqib, ovoz paydo bölişi mumkin bölgan hiqildoqdan, söng halqum, oğiz va burun böşliğidan ötadi. Şu yölda nutq aʼzolari havo yölini toraytiradi yoki tösadi va tovuşga yakuniy şakl beradi. Bu harakatlar majmui artikulyatsiya deb ataladi.

Nutq apparatining uç qismi

Nutq apparatining tuzilişi
QismAʼzolarTovuş hosil bölişidagi vazifasi
nafas aʼzolariöpka, bronxlar, kekirdak, diafragmahavo oqimini hosil qiladi — tovuşning kuç manbai
hiqildoqtovuş payçalaritebranib ovoz (ton) beradi yoki oçiq holda qoladi
hiqildoq usti böşliqlarihalqum, oğiz böşliği, burun böşliğirezonator sifatida tovuşni kuçaytiradi va unga şakl beradi

Faol va nofaol nutq aʼzolari

Oğiz böşliğidagi baʼzi aʼzolar harakatçan: lablar, til (uçi, oldi, örtasi va orqasi), kiçik til, yumşoq tanglay va pastki jağ. Boşqalari qözğalmas: tişlar, milk va qattiq tanglay. Faol aʼzo nofaol aʼzoga yoki boşqa faol aʼzoga yaqinlaşib, jipslaşuv yoki tirqiş hosil qiladi. Bu qayerda yuz berişiga qarab turli undoş hosil böladi.

“bobo” — ikki lab jipslaşadi; “fasl” — pastki lab yuqori tişlarga tegadi; “tut” — til uçi yuqori tişlarga taqaladi; “kök” — til orqasi yumşoq tanglayga tegadi; “qişloq” — tilning eng orqa qismi kiçik tilga yaqinlaşadi; “havo” — “h” tovuşi böğizda hosil böladi.

Ovoz va şovqin

Tovuş ovozdan, şovqindan yoki ularning qöşilmasidan iborat bölişi mumkin. Ovoz (ton) tovuş payçalari tebranganda paydo böladi. Şovqin havo oqimi oğizdagi tösiqni yengib ötganda yuzaga keladi. Farqni seziş uçun barmoqlaringizni böğzingizga qöyib, avval [zzz], keyin [sss] ni çözib ayting: [z] da payçalarning titraşi seziladi, [s] da esa sezilmaydi.

Turli tovuşlarda ovoz va şovqinning nisbati
Tovuş turiTarkibiMisollar
unlilarfaqat ovoz, tösiq yöqa, o, i, u, ö, e
sonor undoşlarovoz şovqindan ustunm, n, ng, l, r, y
jarangli şovqinli undoşlarşovqin va ovozb, d, z, g, ğ
jarangsiz undoşlarfaqat şovqinp, t, s, k, q, x, h

Oğiz va burun tovuşlari

Yumşoq tanglay tösqiç vazifasini bajaradi. U kötarilsa, havo faqat oğizdan çiqadi — tovuşlarning köpçiligi şunday hosil böladi. Tuşsa, havo burundan ham ötadi — “m”, “n” va “ng” burun undoşlari şunday paydo böladi. “Men”, “non”, “tong” sözlarini burningizni qisib aytib köring: burun yöli yopilgani uçun ular buzilib eşitiladi.

Tovuşning akustik belgilari

Fizik jihatdan har qanday tovuş balandligi (tebraniş çastotasi), kuçi (tebraniş kölami), davomiyligi va tembri bilan tavsiflanadi. Tembr — tovuşning öziga xos “rangi” bölib, u orqali bir unlini boşqasidan ajratamiz va taniş odamning ovozini bilamiz. Özbek sözidagi urğuli böğin kuçliroq va biroz çöziqroq aytiladi: “kitob”, “bolalar”. Söroq gapda tovuş balandligi kötariladi: “Keldingizmi?”

Jonli nutqda tovuşlar alohida-alohida aytilmaydi: nutq aʼzolari keyingi tovuşga oldindan tayyorlanadi, şuning uçun qöşni tovuşlar bir-biriga taʼsir qiladi. Bu haqda “Tovuş özgarişlari” darsida.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

Köpinça tovuşlar faqat oğizda paydo böladi, deb öylaşadi, aslida ovoz hiqildoqda hosil böladi, oğiz va burun esa unga şakl beradi. Rus tilida sözlaşuvçilar “q” va “k”, “ğ” va “g”, “h” va “x” ni köp aralaştiradi, holbuki ular turli joyda hosil böladi va sözlarni farqlaydi: “qöl” — “köl”, “hol” — “xol”. Özingizni şunday tekşiring: tovuşni sekin aytib, qaysi aʼzo harakatlanişini, tösiq qayerda paydo bölişini, ovoz iştirok etiş-etmasligini va havo burundan ötiş-ötmasligini aniqlang.

Unli tovuşlar — talaffuz qilinganda havo oğiz böşliğidan tösiqqa uçramay, erkin ötadigan va asosan ovozdan iborat bölgan tovuşlar. Hozirgi özbek adabiy tilida oltita unli bor: i, e, a, u, ö, o. Unli böğinning zaruriy özagidir: unlisiz böğin bölmaydi.

Unlini qanday taniş mumkin

Unlini istagança çözib aytiş, hatto kuylaş mumkin, uni talaffuz qilganda til va lablar havo yölini tösmaydi. Eng işonçli belgi — böğin hosil qilişi: sözda neçta unli bölsa, şunça böğin böladi.

mak-tab — 2 unli, 2 böğin; ki-tob-xo-na — 4 unli, 4 böğin; ö-quv-çi — 3 unli, 3 böğin; uy — 1 unli, 1 böğin.

Unlilarning tasnifi

Unlilar uç belgiga köra farqlanadi. Qatoriga (tilning yotiq holatiga) köra: old qator — i, e, a; orqa qator — u, ö, o. Kötarilişiga (tilning qançalik kötarilişi va oğizning qançalik oçilişiga) köra: yuqori, yaʼni tor — i, u; örta — e, ö; quyi, yaʼni keng — a, o. Lablarning iştirokiga köra: lablanmagan — i, e, a; lablangan — u, ö, o. Har bir unli şu uç belgining birikmasi bilan belgilanadi.

Özbek tilining oltita unlisi
UnliQatorKötarilişLab iştirokiMisollar
ioldyuqori (tor)lablanmaganit, bir
e (ye)oldörtalablanmaganel, kel
aoldquyi (keng)lablanmaganaka, baxt
uorqayuqori (tor)lablanganuy, sut
öorqaörtalablanganön, köz
oorqaquyi (keng)lablanganota, toş

Unlilar sözlarni farqlaydi: it — et — ot — öt; tiş — tuş — töş — toş; qul — qöl; tur — tör.

Unli tovuş va unli harf

Unli tovuş oltita, özbek kirill yozuvida esa unli harf önta: a, ye, yo, i, o, u, e, yu, ya, ö. “Yo”, “yu”, “ya” harflari va söz boşidagi “ye” [y] bilan unlining birikmasini bildiradi. “E” harfi asosan söz boşida yoziladi. Lotin yozuvida unli harf ham oltita bölib, har biri bitta tovuşga mos keladi.

Kirill harflari va ular ifodalaydigan tovuşlar
HarfTovuşlarMisol
yesöz boşida [ye], undoşdan keyin [e]yer, kel
e[e]eşik, erta
yo[yo]yoz, yoş
yu[yu]yurak, yuz
ya[ya]yarim, yangi

Talaffuz xususiyatlari

Özbek tilida unlining çöziqligi söz maʼnosini farqlamaydi, ammo ayiriş belgili arabça özlaşmalarda “ʼ” dan oldingi unli odatda çözib aytiladi: “maʼno”, “taʼsir”. “Q”, “ğ”, “x” yonida “i” unlisi orqaroq talaffuz qilinadi: “qiz”, “ğişt”, “xizmat”. Tor “i” va “u” urğusiz böğinda jarangsiz undoşlar orasida ança kuçsizlanadi: “kitob”, “tuşun”. Batafsil — “Unli tovuşlar almaşinuvi va reduksiya” hamda “Singarmonizm” darslarida.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

“U” bilan “ö” ni aralaştirmang: ular boşqa-boşqa tovuşlar, birini ikkinçisiga almaştiriş sözni özgartiradi (“qul” — “qöl”). Özbekça “o” hamişa lablangan bölib, rus tilidagidek urğusiz böğinda [a] ga aylanmaydi: “bola”, “olma”. Yozuvda “e” va “ye” ni farqlang: “el” va “yel” — boşqa-boşqa sözlar, ikkinçisining boşida [y] eşitiladi. Nihoyat, “yo”, “yu”, “ya” ni alohida unli tovuş deb hisoblamang — bular harf, ulardagi tovuş esa ikkita.

Özingizni tekşiriş uçun sözni böğinlarga böling, har bir böğindagi unlini toping va uning qatori, kötarilişi va lablanişini ayting. Masalan, “közoynak”: kö-zoy-nak. “Ö” — orqa qator, örta kötariliş, lablangan; “o” — orqa qator, quyi kötariliş, lablangan; “a” — old qator, quyi kötariliş, lablanmagan.

Undoş tovuşlar — talaffuz qilinganda havo oqimi oğiz böşliğida tösiqqa uçraydigan tovuşlar: lablar, til yoki tişlar jipslaşadi yoki bir-biriga yaqinlaşadi. Havo tösiqni yengib ötganda şovqin paydo böladi, şuning uçun sonorlardan boşqa har bir undoşda şovqin asosiy örin tutadi. Undoş özi böğin hosil qilmaydi — u unliga qöşilib keladi.

Özbek tilida neçta undoş bor

Maktab darsliklarida odatda 24 ta undoş tovuş ajratiladi. “J” harfi ikki xil tovuşni bildiradi: öz sözlarda portlovçi-sirğaluvçi [dj], rus tilidan va boşqa tillardan özlaşgan sözlarda sirğaluvçi [j]. “Ng” harflar birikmasi bitta til orqa burun tovuşini ifodalaydi. “S” harfi faqat özlaşma sözlarda uçraydi va alohida tovuş hisoblanmaydi.

b, v, g, d, j [dj], j [j], z, y, k, l, m, n, ng, p, r, s, t, f, x, ç, ş, q, ğ, h. J [dj]: “jon”, “jöja”; j [j]: “jurnal”, “garaj”.

Tasnifning uç belgisi

Undoşlar hosil böliş örniga (tösiqni qaysi aʼzo hosil qilişiga), hosil böliş usuliga (tösiq jipslaşuvmi yoki tirqişmi) va ovoz bilan şovqinning nisbatiga (sonor va şovqinli, şovqinlilar esa jarangli va jarangsiz) köra tasniflanadi. Bu yerda umumiy şarh berilgan; har bir belgi alohida darslarda batafsil körib çiqiladi.

Undoşlarning hosil böliş örniga köra turlari
GuruhKiçik guruhUndoşlar
lab undoşlarilab-labb, p, m
lab undoşlarilab-tişv, f
til undoşlaritil oldit, d, s, z, ş, j, ç, l, n, r
til undoşlaritil örtay
til undoşlaritil orqak, g, ng
til undoşlariçuqur til orqaq, ğ, x
böğiz undoşi—h
Undoşlarning hosil böliş usuli va ovoz iştirokiga köra turlari
Hosil böliş usuliJarangliJarangsiz
portlovçib, d, gp, t, k, q
sirğaluvçiv, z, j [j], ğf, s, ş, x, h
portlovçi-sirğaluvçi (qorişiq)j [dj]ç, özlaşmalarda s
sonorlar (burun, yon, titroq, y)m, n, ng, l, r, y—

Köplab şovqinli undoşlar jarangli-jarangsizlik jihatidan juft hosil qiladi: b — p, v — f, d — t, z — s, j — ş, j [dj] — ç, g — k, ğ — x. Sonorlar hamişa jarangli böladi. Juftlar va ularning talaffuzga taʼsiri haqida “Jarangli va jarangsiz undoşlarning juftlari” darsida.

Undoşlar sözlarni farqlaydi: qöl — köl; qir — kir; hol — xol; dor — tor; töq — tök; ming — min.

Talaffuz va yozuvda nimaga eʼtibor beriş kerak

“Ng” — bitta tovuş, u [n] va [g] ga ajratib aytilmaydi: “tong”, “keng”, “singil”. Söz oxiridagi jarangli undoş jarangsizlaşadi, lekin özakka qarab yoziladi: “kitob” [kitop], “barg” [bark]. Öz sözlarda “v” tovuşi köpinça ikki lab bilan aytiladi: “suv”, “ovoz”. “S” harfi söz boşida [s], unlidan keyin [ts] kabi eşitiladi: “sirk”, “militsiya”. Arabça sözlardagi “ʼ” ayiriş belgisi böğinlarni ajratadi yoki unlini çözadi: “sanʼat”, “maʼno”.

Köp uçraydigan xatolar

Köpinça “q” bilan “k”, “ğ” bilan “g”, “h” bilan “x” aralaştiriladi: rus tilida bunday farq yöq, özbek tilida esa ular maʼnoni özgartiradi. Yozuvda ham xato uçraydi: “havo”, “hayot”, lekin “xabar”, “xat” deb yoziladi; “xavo”, “xayot” şakli notöğri. Sözni “eşitilganidek” yozmang: “kitop”, “bark” — xato. “Ng” ni “nğ” bilan aralaştirmang: “qönğiroq” sözida ikki alohida tovuş bor. Qiyin sözlarning yozilişini imlo luğatidan tekşiring.

Undoşni tahlil qiliş

Undoşning hosil böliş örni, usuli va ovoz iştirokini ayting. Masalan, “qişloq” sözida: “q” — çuqur til orqa, portlovçi, jarangsiz; “ş” — til oldi, sirğaluvçi, jarangsiz; “l” — til oldi, sonor yon undoş, jarangli. Batafsil — “Undoşlarning nutq aʼzolari böyiça artikulyatsiyasi”, “Sonor tovuşlar” hamda “Portlovçi, sirğaluvçi va affrikatalar” darslarida.

Böğin — öpkadan çiqayotgan havoning bir zarbi bilan aytiladigan tovuş yoki tovuşlar birikmasi. Böğinning asosini hamişa unli tovuş taşkil etadi: unlisiz böğin bölmaydi, undoşlar esa unlining oldidan yoki keyinidan unga tirkaladi. Şuning uçun sözda neçta unli tovuş bölsa, şunça böğin böladi. Böğin maʼno birligi emas, talaffuz birligidir, uning çegarasi köpinça morfema çegarasiga mos kelmaydi: “kitoblari” sözi morfemalarga kitob-lar-i tarzida, böğinlarga esa ki-tob-la-ri tarzida bölinadi.

Böğinlar qanday sanaladi

Bunda harflar emas, unli tovuşlar sanaladi. Özbek tilida oltita unli bor: a, o, u, ö, i, ye. Yo, yu, ya harflari, şuningdek söz boşida va unlidan keyin kelgan ye harfi ikki tovuşni (y + unli) bildiradi, lekin ularda unli bitta, demak, böğin ham bitta. Y tovuşi undoş bölib, böğin hosil qilmaydi. Tutuq belgisi (ʼ) unli emas. Yonma-yon kelgan ikki unli hamişa ikki böğinga tegişli böladi: özbek tilida diftonglar yöq.

o-na — 2 böğin; ki-tob — 2; mam-la-kat — 3; ö-qi-tuv-çi — 4; yoz — 1; yul-duz — 2; o-i-la — 3; maʼ-no — 2; sa-o-dat — 3.

Oçiq va yopiq böğin

Unli bilan tugaydigan böğin oçiq böğin deyiladi: “ona”, “bola” sözlaridagi o-, bo-, -la. Undoş bilan tugaydigan böğin yopiq böğin deyiladi: non, toş, döst. Bir sözda ikkala tur ham uçraşi mumkin: ol-ma sözida birinçi böğin yopiq, ikkinçisi oçiq.

Böğinning tuziliş turlari

Özbek tilidagi böğin turlari (U — unli, T — undoş)
TuriMisolQayerda uçraydi
Uo-na, u-zumasliy va özlaşma sözlar
UTot, ol-maasliy va özlaşma sözlar
TUbu, bo-laasliy va özlaşma sözlar
TUTnon, mak-tabeng köp uçraydigan tur
UTTasr, aytasliy va özlaşma sözlar
TUTTdöst, göşt, törtasliy va özlaşma sözlar
TTUstu-dentfaqat özlaşmalar
TTUTplan, şkaffaqat özlaşmalar
TTUTTsportfaqat özlaşmalar

Asliy özbekça böğin ikki undoş bilan boşlanmaydi. TTU, TTUT va TTUTT turlari rus tilidan va rus tili orqali kirgan sözlar bilan paydo bölgan; sözlaşuvda bunday undoşlar orasiga köpinça unli qöşib aytiladi (batafsil — “Kombinator tovuş özgarişlari” darsida).

Böğin çegarasi

Unlilar orasidagi bitta undoş keyingi böğinga ötadi: o-ta, ki-tob. Ikki undoş böğinlar orasida taqsimlanadi: mak-tab, ol-ma, hay-von. Uç undoş yonma-yon kelsa, odatda faqat oxirgisi keyingi böğinga ötadi: döst-lik, ayt-di. Yozuvda sözni köçiriş qoidalari bundan ham aniqroq — ular “Böğinga böliş va sözni köçiriş” darsida berilgan.

Böğin faqat söz köçiriş uçun kerak emas. Urğu ham böğinga tuşadi; özbek şeʼriyatidagi barmoq vazni misralardagi böğinlar sonining tengligiga asoslanadi, aruz vaznida esa böğinlarning qisqa yoki çöziqligi hisobga olinadi.

Köp uçraydigan xatolar

1) Tovuş örniga harfni sanaş: “yoz” sözi ikki emas, bir böğin. 2) Y ni unli deb hisoblaş: hay-von, “ha-y-von” emas. 3) ʼ belgisini oldingi unlidan ajratiş: maʼ-no, taʼ-lim, “ma-ʼno” emas. 4) Yonma-yon unlilarni bir böğinga qöşiş: o-i-la — uç böğin, mu-do-fa-a — tört böğin. 5) Böğinni morfema bilan çalkaştiriş: “kitoblar” sözining böğinlari ki-tob-lar, morfemalari esa kitob-lar.

Özingizni tekşiring

Mustaqillik: mus-ta-qil-lik — 4 böğin; mus (TUT, yopiq), ta (TU, oçiq), qil (TUT, yopiq), lik (TUT, yopiq). Öquvçilar: ö-quv-çi-lar — 4 böğin; ö (U, oçiq), quv (TUT, yopiq), çi (TU, oçiq), lar (TUT, yopiq).

Urğu — sözdagi bir böğinning ovoz kuçi bilan ajratib, boşqalaridan kuçliroq va biroz çöziqroq aytilişi. Urğu tuşgan böğin urğuli böğin, qolganlari urğusiz böğin deyiladi. Özbek tilida söz urğusi asosan kuç (dinamik) urğusi bölib, odatda sözning oxirgi böğiniga tuşadi. Yozuvda urğu belgilanmaydi; luğat va darsliklarda urğuli unli ustiga ʼ belgisi qöyiladi: bolá, kitób. Bu darsda söz urğusi haqida söz boradi; gapdagi mantiqiy urğu “Urğu turlari” darsida körib çiqiladi.

Urğu qayerga tuşadi

Sözga köplik, egalik, kelişik qöşimçalari yoki söz yasovçi qöşimçalar (-çi, -lik, -li, -siz va boşqalar) qöşilganda urğu yangi oxirgi böğinga ötadi. Şuning uçun özbek tilidagi urğu köçuvçi urğu deb ataladi: u göyo söz oxiriga ergaşib boradi.

Urğu söz oxiriga köçadi
ŞaklBöğinlariUrğuli böğin
kitóbki-tobtob
kitoblárki-tob-larlar
kitoblarímki-tob-la-rimrim
kitoblarimdáki-tob-la-rim-dada
işçíiş-çiçi
döstlíkdöst-liklik

Urğu olmaydigan qöşimçalar

Hamma qöşimça ham urğuni öziga tortmaydi. Feʼlning bölişsizlik qöşimçasi -ma, söroq yuklamasi -mi, -çi, -ku, -da yuklamalari, şuningdek kesimning -man, -san, -miz, -siz şaxs-son qöşimçalari urğusiz böladi. Bunday holda urğu ulardan oldingi böğinga tuşadi. Ayniqsa -ma qöşimçasi muhim: undan keyin boşqa qöşimçalar kelsa ham, urğu -ma dan oldingi böğinda qoladi.

kélma; kélmadi — lekin keldí; keldími?; işçíman; şifokórmiz; sízçi?; keldí-ku.

Urğu sözlarni farqlaydi

Bölişsizlik qöşimçasi -ma urğusiz, ot va sifat yasovçi -ma esa urğuli bölgani uçun yozuvda bir xil körinadigan, faqat urğu bilan farqlanadigan sözlar paydo böladi. Matnda ular kontekstdan, nutqda esa urğudan ajratiladi.

Urğu bilan farqlanadigan sözlar
Urğu oxirgi böğindaUrğu birinçi böğinda
olmá — mevaólma — “olmoq” feʼlining bölişsiz buyruği
yozmá (iş) — yozib bajariladiganyózma — “yozmoq” feʼlining bölişsiz buyruği
tortmá — stol yoki javon ğaladonitórtma — “tortmoq” feʼlining bölişsiz buyruği
suzmá — suzib olingan qatiqsúzma — “suzmoq” feʼlining bölişsiz buyruği
atlás — ipak matoátlas — xaritalar töplami

Özlaşma sözlarda urğu

Rus tilidan va rus tili orqali kirgan sözlar odatda manba tildagi urğusini saqlaydi: téxnika, respúblika, fábrika, rádio. Arab va fors tillaridan ança oldin özlaşgan sözlar esa köpinça umumiy qoidaga böysunadi: maktab, daftar — urğu oxirgi böğinda. Özlaşmalarning talaffuzi haqida “Özlaşma sözlar talaffuzi” darsida batafsil aytilgan.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

Köp uçraydigan xatolar: bölişsizlik -ma siga urğu beriş (“kelmá”, töğrisi kélma); söroq yuklamasi va şaxs-son qöşimçasini urğuli aytiş (“keldimí”, “işçimán”); rus tilidan kirgan sözlarda urğuni oxirga köçiriş (“texniká”); oddiy matnda urğu belgisini qöyiş — u faqat luğat, darslik va çalkaşlik bölişi mumkin bölgan joylarda kerak. Urğuli böğinni topiş uçun sözni böğinlarga ajrating va oxirgi qöşimçani tekşiring: agar u -ma, -mi, -çi, -ku, -da yoki -man, -san, -miz, -siz bölsa, urğu bitta oldingi böğinga tuşadi; özlaşmalarda luğatga qarang.

Tovuş özgarişlari — tovuşning qöşni tovuşlar taʼsirida yoki sözdagi örniga köra boşqa tovuş bilan almaşişi, tuşib qolişi yoki orttirilişi. Ular köpinça özak va qöşimça çegarasida hamda tez nutqda yuz beradi. Sababi oddiy: nutq aʼzolariga yonma-yon tovuşlarni öxşaş aytiş va qiyin birikmalardan qoçiş qulayroq. Ayrim özgarişlar imloda mustahkamlangan va yozuvda aks etadi, boşqalari faqat talaffuzda böladi — ularni farqlaş savodli yoziş uçun muhim.

Kombinator va pozitsion özgarişlar

Kombinator özgarişlar qöşni tovuş taʼsirida yuz beradi: “tuzsiz” sözida z tovuşi s oldida [s] kabi aytiladi — [tussiz]. Pozitsion özgarişlar esa tovuşning sözdagi örniga boğliq: söz oxiridagi jarangli undoş jarangsizlanadi — “kitob” [kitop], “ozod” [ozot] tarzida aytiladi; urğusiz tor unlilar susayadi.

Asosiy turlari

Tovuş özgarişlarining turlari
TuriMohiyatiMisollar
Assimilyatsiya (öxşaş)tovuş qöşni tovuşga öxşab qoladiketdi [ketti], tuzsiz [tussiz]
Undoşlar almaşinuvik, q unli oldida g, ğ ga ötadiyurak — yuragi, qişloq — qişloği
Tovuş tuşişiikkinçi böğindagi tor unli tuşib qoladioğiz — oğzi, öğil — öğli
Tovuş orttirilişiundoş yoki unli qöşiladiu — unga; nutqda aql [aqil]
Unlilar almaşinuvibir unli boşqasiga almaşadisayla — saylov

Har bir turga alohida dars bağişlangan: “Unli tovuşlar almaşinuvi va reduksiya”, “Undoşlar assimilyatsiyasi”, “Kombinator tovuş özgarişlari” (dissimilyatsiya, metateza va boşqa holatlar öşa yerda). Quyida eng muhim amaliy farq berilgan: nima yoziladi-yu, nima faqat aytiladi.

Yozuvda aks etadigan özgarişlar

Imlo qoidalarida mustahkamlangan özgarişlar
QoidaYoziladi
Köp böğinli söz oxiridagi k, q unli bilan boşlangan qöşimça oldida g, ğ ga aylanadiköylak — köylagi, tilak — tilagi, örtoq — örtoği
Bir böğinli sözlarda va ayrim özlaşmalarda k, q saqlanadiöq — öqi, huquq — huquqi, ittifoq — ittifoqi
Ayrim ikki böğinli sözlarda ikkinçi böğindagi tor unli egalik qöşimçasi oldida tuşadiburun — burni, singil — singlim, qorin — qorni
K dan keyin g bilan boşlangan qöşimça k bilan, q va ğ dan keyin q bilan yoziladikök — kökka, tik — tikkan, qişloq — qişloqqa, toğ — toqqa
Feʼl negizi oxiridagi a -v oldida o ga aylanadiişla — işlov, tingla — tinglov
U, bu, şu olmoşlariga kelişik qöşimçasi qöşilganda n orttiriladiuning, bunda, şunga

Faqat talaffuzda böladigan özgarişlar

Öxşaşlik va jarangsizlaniş holatlarining aksariyati yozuvda aks etmaydi: imlo özak va qöşimçaning asl körinişini saqlaydi. “Ketti” emas, ketdi; “tussiz” emas, tuzsiz; “kitop” emas, kitob yoziladi; nutqda köpinça [aqil], [fikir] eşitilsa ham, aql va fikr deb yoziladi.

Köp uçraydigan xatolar

Xatolar uç xil böladi. Eşitilganidek yoziş: “ketti”, “kitop”, “aqil”. Yozuvdagi qoidani qöllamaslik: köylagi örniga “köylaki”, qişloği örniga “qişloqi”, oğzi örniga “oğizi”, saylov örniga “saylav”, toqqa örniga “toğga”. Qoidani u amal qilmaydigan joyda qöllaş: öqi örniga “öği”, huquqi örniga “huquği”. Ikkilanganda sözni imlo luğatidan tekşiring.

Özingizni tekşiring

toğ + ga → toqqa; öğil + i → öğli; yurak + im → yuragim; sayla + v → saylov; ketdi — yozilişi ketdi, talaffuzi [ketti].

Singarmonizm (unlilar uyğunligi) — söz doirasida unlilarning bir-biriga moslaşuvi, yaʼni qöşimça unlisining özak unlisiga mos kelişi hodisasi. Bu turkiy tillarning qadimiy xususiyati bölib, qozoq, qirğiz, turk tillarida hozir ham amal qiladi. Hozirgi özbek adabiy tilida singarmonizm deyarli yöqolgan: qöşimçalar özak unlisidan qatʼi nazar bir şaklda keladi. Şuning uçun bu mavzu özbek tili uçun, avvalo, qardoş tillar bilan qiyoslaş, şevalarni va til tarixini tuşuniş uçun muhimdir.

Singarmonizm turlari

Tanglay singarmonizmi — qator böyiça moslaşuv: orqa qator unlili özakdan keyin qöşimça orqa qator unlisini, old qator unlili özakdan keyin esa old qator unlisini oladi. Lab singarmonizmi — lablaniş böyiça moslaşuv: özak unlisi lablangan bölsa, qöşimça unlisi ham lablangan böladi. Tanglay uyğunligi turkiy tillarda eng keng tarqalgan, lab uyğunligi esa hamma tilda ham bir xil izçil emas.

Qardoş tillarda va özbek tilida
TuriQardoş tildaÖzbek adabiy tilida
Tanglay: köplikqozoqça balalar — mektepterbolalar — maktablar: hamma joyda -lar
Tanglay: jönaliş kelişigiqozoqça balağa — mektepkebolaga — maktabga: hamma joyda -ga
Lab: köplikqirğizça toolor, koldortoğlar, qöllar: qöşimça unlisi lablanmaydi

Adabiy tilda nega yöqolgan

Özbek adabiy tiliga Toşkent va Farğona vodiysi şahar şevalari asos bölgan. Bu şevalar asrlar davomida unlilar uyğunligi bölmagan tojik tili bilan yaqin aloqada rivojlangan. Ularda unlilar tizimi oltita unliga (a, o, u, ö, i, ye) qisqargan, old qator lablangan unlilar yöqolgan, old va orqa qator unli juftlari birlaşib ketgan. Juft unlilar qolmagaç, uyğunlik tayançsiz qoldi va qöşimçalar bir variantda mustahkamlandi.

Şevalarda singarmonizm

Özbek şevalari odatda uç lahjaga bölinadi: qarluq, qipçoq va öğuz lahjalari. Qipçoq va öğuz şevalarida singarmonizm köp jihatdan saqlangan: bir qöşimçaning özi özakka qarab goh orqa, goh old qator unli bilan aytiladi. Adabiy meyorga asos bölgan qarluq şahar şevalarida esa u yöqolgan.

Adabiy tildagi izlari

Eng yaqqol iz — k, g va q, ğ undoşlarining qarama-qarşiligi. Qadimda q va ğ orqa qator unlilari bilan, k va g esa old qator unlilari bilan kelgan. Unlilardagi qator farqi yöqolgaç, u undoşlarda saqlanib qoldi: endi bir xil unlili sözlarni aynan undoş farqlaydi.

köl — qöl; kir — qir; kul — qul.

Amaliy xulosa: qöşimçalar bir xil yoziladi

Özbek adabiy tilida qöşimçalar özakka qarab unlisini özgartirmaydi: uylar, toğlar, közlar; uyda, maktabda; bolalik, yaxşilik. Qöşimça şakli özgarsa ham, bunga unli emas, özak oxiridagi undoş sabab böladi: kökka, toqqa (“Tovuş özgarişlari” darsiga qarang). Bu imloni ança osonlaştiradi.

Köp uçraydigan xatolar

1) Singarmonizmni assimilyatsiya bilan çalkaştiriş: uyğunlik turli böğinlardagi unlilarni, assimilyatsiya esa yonma-yon tovuşlarni, köpinça undoşlarni boğlaydi. 2) Özbekça matnga qardoş til yoki şeva şakllarini olib kiriş: uylar, maktabga örniga “uyler”, “mektepke”; bu ayniqsa qozoq tilidan tarjima qilganda köp uçraydi. 3) “Bolaliq”, “yaxşiliq” deb yoziş — adabiy meyorda faqat -lik: bolalik, yaxşilik. 4) Özbek tilida uyğunlikdan heç narsa qolmagan deb öylaş: uning izi k — q, g — ğ juftlarida yaşaydi.

Unli tovuşlar almaşinuvi — sözga qöşimça qöşilganda yoki undan yangi söz yasalganda özakdagi bir unlining boşqa unli bilan almaşişi yoki tuşib qolişi. Reduksiya esa unlining urğusiz, kuçsiz holatda susayişi, qisqarişi va baʼzan deyarli eşitilmay qolişidir. Birinçi hodisa odatda yozuvda aks etadi, ikkinçisi esa asosan talaffuzga tegişli.

Almaşinuv, tuşiş va reduksiya: farqi nimada

Almaşinuvda bir unli örniga boşqasi keladi: “sana-” feʼlidan “sanoq” oti yasalganda “a” örnida “o” paydo böladi. Tuşişda özakdagi unli butunlay yöqoladi: “oğiz” — “oğzi”. Reduksiyada esa unli öz örnida qoladi, lekin qisqa va noaniq aytiladi. Almaşinuv va tuşiş muayyan söz va qöşimçalar doirasida qatʼiy qoidaga böysunadi, reduksiya esa urğu va nutq surʼatiga boğliq.

Feʼldan ot yasaşda “a” → “o” va “i” → “u”

“-a” bilan tugagan feʼlga “-q” yoki “-v” qöşimçasi qöşilganda oxirgi “a” “o” ga aylanadi. “-i” bilan tugagan feʼllarda esa “-v” oldidan “i” “u” ga ötadi. Bu almaşinuv yozuvda ham aks etadi.

Feʼldan ot yasaşda unlilar almaşinuvi
FeʼlQöşimçaYasalgan sözAlmaşinuv
sana--qsanoqa → o
tara--qtaroqa → o
öyna--qöynoqa → o
sayla--vsaylova → o
sina--vsinova → o
söra--vsörova → o
öqi--vöquvi → u
töqi--vtöquvi → u

Özakdagi tor unlining tuşişi

Ikkinçi böğinida tor unli (“i”, “u”) bölgan ayrim ikki böğinli sözlarga unli bilan boşlanadigan qöşimça, köpinça egalik qöşimçasi qöşilganda, şu unli tuşib qoladi va yozilmaydi. Bu hodisa şu şakldagi barça sözlarda emas, balki muayyan sözlar doirasida uçraydi. Feʼllarda ham şunday hol bor: “ayir-” — “ayril-”, “qayir-” — “qayril-”, “uluğ” sözidan esa “ulğay-” feʼli yasaladi.

oğiz — oğzim, burun — burni, öğil — öğli, qorin — qorni, böyin — böyni, örin — örni, köngil — köngli, singil — singlim. Keng unli tuşadigan holat ham bor: şahar — şahri.

Reduksiya

Özbek tilida reduksiyaga eng köp tor unlilar — “i” va “u” moyil. Ular urğusiz böğinda, ayniqsa ikki jarangsiz undoş orasida juda qisqa aytiladi, tez nutqda esa deyarli eşitilmaydi. Keng unlilar (“a”, “o”) kamroq susayadi. Urğu odatda oxirgi böğinga tuşgani uçun (qarang: “Urğu” darsi) reduksiya sözning boş va örta böğinlarida köproq seziladi. Yozuvda unli doim töliq yoziladi.

kiçik [k(i)çik], pişiq [p(i)şiq], qişloq [q(i)şloq], tuşunça [t(u)şunça], hisob [h(i)sob] — qavs içidagi unli qisqa va kuçsiz aytiladi.

Köp uçraydigan xatolar

1) Tuşgan unlini yozuvda tiklaş: “oğizim”, “burini”, “öğilim” — notöğri; töğrisi “oğzim”, “burni”, “öğlim”. 2) Qoidani hamma sözga tatbiq qiliş: “öyin” sözida unli tuşmaydi — “öyini”, “öyni” emas. 3) Yasalgan sözda eski unlini qoldiriş: “sanaq”, “saylav” — notöğri; “sanoq”, “saylov” — töğri. 4) Reduksiyani yozuvga köçiriş: “kçik”, “blan” kabi şakllar faqat tez nutqda eşitiladi, yozuvda “kiçik”, “bilan” böladi.

Özingizni tekşiring

Sözda almaşinuv yoki tuşiş borligini biliş uçun özakni alohida va qöşimça bilan aytib köring: “burun” — “burni” juftida özakdagi “u” yöqolgan, “sina-” — “sinov” juftida esa oxirgi “a” “o” ga almaşgan. Şubhali hollarda imlo luğatiga murojaat qiling. Reduksiyani esa faqat talaffuzda qayd eting: u yozuvda aks etmaydi.

Undoşlar assimilyatsiyasi — yonma-yon kelgan ikki undoşdan birining ikkinçisiga biror belgisi böyiça öxşab qolişi: jarangliligi yoki jarangsizligi, hosil böliş örni yoki usuli özgaradi. Assimilyatsiya köpinça özakning oxirgi undoşi bilan qöşimçaning boşlanğiç undoşi uçraşgan joyda yuz beradi va talaffuzni qulaylaştiradi. Bu kombinator özgarişlarning eng keng tarqalgan turidir.

Assimilyatsiya turlari

Taʼsir yönalişiga köra progressiv va regressiv assimilyatsiya farqlanadi: progressivda oldingi tovuş keyingisini öziga öxşatadi, regressivda keyingi tovuş oldingisiga taʼsir qiladi. Öxşaşlik darajasiga köra töliq assimilyatsiya (ikki undoş bir xil bölib qoladi) va qisman assimilyatsiya (faqat bitta belgi özgaradi) ajratiladi. Tovuşlar yonma-yon tursa, kontakt assimilyatsiya, orada boşqa tovuşlar bölsa, distant assimilyatsiya deyiladi; unlilarning distant uyğunligi “Singarmonizm” darsida körib çiqilgan.

Assimilyatsiya turlari misollarda
TuriYozilişiTalaffuziNima özgaradi
Progressiv, qismanketdi[ketti]“d” oldingi “t” taʼsirida jarangsizlanadi
Progressiv, qismanişdan[iştan]“d” “ş” dan keyin jarangsizlanadi
Progressiv, töliqotlar[ottar]“l” oldingi “t” ga tenglaşadi (sözlaşuvda)
Regressiv, töliqtuzsiz[tussiz]“z” keyingi “s” ga tenglaşadi
Regressiv, qismanqizça[qisça]“z” “ç” oldida jarangsizlanadi
Regressiv, qismanşanba[şamba]“n” “b” oldida “m” ga ötadi

Progressiv assimilyatsiya

Özbek tilida eng köp uçraydigani — jarangsizlaniş böyiça progressiv assimilyatsiya. Jarangsiz undoş bilan tugagan özakdan keyin “d” bilan boşlanadigan qöşimçalar (“-di”, “-da”, “-dan”, “-dek”) “t” bilan aytiladi: “aytdi” [aytti], “işda” [işta], “toşdek” [toştek]. Sözlaşuvda “-lar” qöşimçasidagi “l” ham oldingi undoşga tenglaşişi mumkin: “otlar” [ottar].

Regressiv assimilyatsiya

Regressiv assimilyatsiyada undoş özidan keyingi undoşga moslaşadi. Jarangli “z” jarangsiz “s” va “ç” oldida jarangsizlanadi yoki ularga töliq tenglaşadi. Burun undoşi “n” esa lab undoşlari “b”, “p”, “m” oldida “m” ga ötadi — bu hosil böliş örni böyiça assimilyatsiyadir: til örniga lablar iştirok etadi.

yozsin [yossin], sözsiz [sössiz], qizça [qisça]; şanba [şamba], manba [mamba], senmi? [semmi?]

Yozuvda aks etadigan assimilyatsiya

Özbek imlosi morfemaning asl şaklini saqlaşga intiladi, şuning uçun yuqoridagi özgarişlar yozilmaydi: “ketdi”, “tuzsiz”, “şanba” deb yoziladi. Biroq “g” bilan boşlanadigan ayrim qöşimçalar (“-ga”, “-gan”, “-gaç”, “-gunça”) “k”, “q” yoki “ğ” bilan tugagan sözga qöşilganda assimilyatsiya yozuvda ham körsatiladi.

Imloda aks etgan assimilyatsiya
Söz oxiriQöşimça şakliMisollar
“k”-ka, -kan, -kaç, -kunçaeşikka, kökka, tikkan
“q”-qa, -qan, -qaç, -qunçaqişloqqa, oqqan, çiqqaç
“ğ” (ğ q ga aylanadi)-qatoqqa, boqqa

Köp uçraydigan xatolar

1) Talaffuzni yozuvga köçiriş: “ketti”, “iştan”, “tussiz”, “şamba” — notöğri; “ketdi”, “işdan”, “tuzsiz”, “şanba” deb yozing. 2) Yozuvda körsatilişi şart bölgan özgarişni unutiş: “qişloqga”, “tikgan”, “toğga” — notöğri; töğrisi “qişloqqa”, “tikkan”, “toqqa”. 3) Bu qoidani boşqa qöşimçalarga köçiriş: “-di”, “-da”, “-dan” heç qaçon “-ti”, “-ta”, “-tan” deb yozilmaydi.

Özingizni tekşiring

Assimilyatsiyani topiş uçun sözni avval yozilişiça, keyin tabiiy surʼatda aytib, özgargan tovuşni belgilang. Söng uç savolga javob bering: qaysi tovuş qaysisiga taʼsir qildi (yönaliş), qaysi belgi özgardi (jaranglilik, örin yoki usul), öxşaşlik töliqmi yoki qismanmi. Masalan, “tuzsiz” sözida keyingi “s” oldingi “z” ni öziga tenglaştirgan — bu töliq regressiv assimilyatsiya.

Kombinator tovuş özgarişlari — nutq oqimida tovuşning öziga qöşni yoki yaqin turgan tovuşlar taʼsirida özgarişi. Ular tovuşlar birikkanda talaffuzni yengillaştiradi. Bunday özgarişlarning köpi faqat oğzaki nutqda uçraydi, ayrimlari esa adabiy meyorga aylanib, yozuvda ham aks etgan.

Kombinator va pozitsion özgarişlar

Pozitsion özgariş tovuşning sözdagi örniga boğliq: söz oxiridagi jarangli undoş jarangsizlanadi (“kitob” [kitop]), urğusiz tor unli susayadi (qarang: “Unli tovuşlar almaşinuvi va reduksiya” darsi). Kombinator özgarişda esa sabab — qöşni tovuş. Şuning uçun tahlilda avval “tovuş nega özgardi: örni uçunmi yoki qöşnisi taʼsiridami?” degan savolga javob toping.

Kombinator özgarişlar turlari
TuriMohiyatiMisol
Assimilyatsiyatovuşlar bir-biriga öxşaydiketdi [ketti]
Dissimilyatsiyabir xil tovuşlar farqlanadikoridor [kalidor]
Akkomodatsiyaunli va undoş bir-biriga moslaşadiqiz — kiyim: “i” turliça aytiladi
Metatezatovuşlar örin almaşadituproq [turpoq]
Eliziyatovuş tuşib qoladidöst [dös]
Protezasöz boşida unli orttiriladistol [ustol]
Epentezaundoşlar orasiga unli qöşiladifikr [fikir]

Dissimilyatsiya va akkomodatsiya

Assimilyatsiya “Undoşlar assimilyatsiyasi” darsida batafsil yoritilgan; dissimilyatsiya esa uning aksidir: sözdagi bir xil yoki yaqin ikki tovuşdan biri talaffuzni yengillaştiriş uçun özgaradi. Özbek tilida u kam uçraydi, asosan sözlaşuvda kuzatiladi: “koridor” sözidagi ikki “r” dan birinçisi oddiy nutqda “l” ga ötadi. Akkomodatsiya — unli va undoşning bir-biriga moslaşuvi. Masalan, “i” unlisi “q”, “ğ”, “x” dan keyin çuqurroq, “k”, “g” dan keyin esa oldinroq aytiladi: “qiz”, “ğişt” — “kiyim”, “gilos”. Bu farq yozuvda körsatilmaydi.

Metateza va tovuş tuşişi

Metateza — sözdagi qöşni tovuşlarning örin almaşişi; u asosan şevalarda uçraydi va adabiy meyor hisoblanmaydi. Tovuş tuşişi (eliziya) köproq ikki holatda kuzatiladi: söz oxirida undoşlar töplanganda oxirgi undoş sözlaşuvda aytilmay qoladi; sözlar çegarasida ikki unli uçraşganda ulardan biri tuşadi, “edi”, “ekan” kabi yordamçilar esa oldingi sözga qöşilib, boş unlisini yöqotadi.

Metateza: tuproq [turpoq], köprik [körpik]. Eliziya: döst [dös], göşt [göş], Toşkent [Toşken]; bora olmadi [borolmadi], kelgan edi [kelgandi], kelgan ekan [kelgankan].

Tovuş orttirilişi: proteza va epenteza

Asliy özbek sözlarida söz boşida undoşlar töplanmaydi, söz oxirida esa ikkinçisi sonor bölgan undoşlar birikmasi (“fikr”, “aql”, “hukm”) ularga xos emas. Şuning uçun bunday birikmali özlaşmalarda sözlaşuvda unli orttiriladi. Söz boşidagi orttiriş proteza, undoşlar orasidagi orttiriş epenteza deyiladi. Adabiy yozuvda bu unlilar yozilmaydi, unli bilan boşlanadigan qöşimça qöşilganda esa ortiqça unli talaffuzda ham yöqoladi: “fikrim”, “aqli”.

Proteza: stakan [istakan], şkaf [işkaf], stol [ustol]. Epenteza: fikr [fikir], aql [aqil], hukm [hukum], qabr [qabir], umr [umur].

Unlilar orasida jaranglaşiş

Köp böğinli sözlar oxiridagi “k” va “q” unli bilan boşlanadigan qöşimça oldidan, yaʼni ikki unli orasida qolganda, jaranglaşib “g” va “ğ” ga ötadi va bu yozuvda ham aks etadi: “bilak” — “bilagi”, “yurak” — “yuragim”, “qişloq” — “qişloği”, “taroq” — “taroği”. Bir böğinli sözlarda va ayrim özlaşmalarda undoş özgarmaydi: “öq” — “öqi”, “oq” — “oqi”, “axloq” — “axloqi”, “huquq” — “huquqi”.

Xatolar va özingizni tekşiriş

Eng köp uçraydigan xato — sözlaşuvdagi şaklni yozuvga köçiriş: “dös”, “fikir”, “istakan”, “turpoq” — notöğri. Teskari xato ham bor: “yurakim”, “qişloqi” — notöğri, töğrisi “yuragim”, “qişloği”. Özgarişni tahlil qilişda: 1) özgargan tovuşni toping; 2) unga qaysi qöşni tovuş taʼsir qilganini aniqlang; 3) özgariş turini jadvaldan belgilang; 4) bu şakl yozuvda meyormi yoki faqat talaffuzdami — imlo qoidalari bilan soliştiring.

Sözning tovuş tarkibi — sözni taşkil etgan tovuşlar, ularning soni va qanday tartibda kelişi. Tovuş tarkibi sözning taşqi, eşitiladigan qobiğidir: bitta tovuşni almaştirsak ham, boşqa maʼnodagi söz hosil böladi. Şu sababli tovuş tarkibini aniq belgilay oliş töğri talaffuz va töğri yozişning asosidir.

toş — tiş — tuş; ot — öt — it; qor — qop.

Tovuş va harf bir xil emas

Tovuşni eşitamiz va aytamiz, harfni esa köramiz va yozamiz (batafsil: “Tovuş va harf” darsi). Köp sözlarda harflar va tovuşlar soni teng, lekin kirill yozuvida “ye” (söz boşida va unlidan keyin), “yo”, “yu”, “ya” harflari ikki tovuşni — “y” va unlini bildiradi, “ng” birikmasi esa bitta tovuşdir. Lotin yozuvida esa, aksinça, “y” alohida harf bilan yoziladi, lekin “ş”, “ç”, “ng” tovuşlari ikki harf bilan beriladi.

Sözda neçta tovuş bor
SözTovuşlarSoniYozuvdagi farq
maktabm, a, k, t, a, b6har bir harf bitta tovuşni bildiradi
tongt, o, ng3“ng” ikki harf bilan yozilsa ham bitta tovuş
yery, e, r3kirill yozuvida 2 harf: söz boşidagi “ye” = y + e
yozuvy, o, z, u, v5kirill yozuvida 4 harf: “yo” = y + o
yulduzy, u, l, d, u, z6kirill yozuvida 5 harf: “yu” = y + u
şaharş, a, h, a, r5lotin yozuvida “ş” ikki harf bilan yoziladi
mevam, e, v, a4undoşdan keyingi “ye” bitta tovuş — e

Unlilar va undoşlar qanday navbatlaşadi

Özbek tilida 6 ta unli bor va har bir böğinda bitta unli böladi, şuning uçun sözdagi böğinlar soni unlilar soniga teng (qarang: “Böğin” darsi). Asliy sözlar uçun undoş va unlining navbatlaşib kelişi xos: “o-ta”, “bo-la”, “qiş-loq”. Ikki unlining yonma-yon kelişi asosan özlaşmalarda uçraydi: “oila”, “şoir”, “doira”. Söz içida ikki undoşning yonma-yon kelişi odatiy (“maktab”, “qişloq”), uç undoş esa kamdan-kam, köpinça özak va qöşimça çegarasida uçraydi: “döstlik”, “göştli”.

Söz boşi va oxiridagi çeklovlar

Har bir tilda tovuşlarning söz boşida va oxirida keliş imkoniyati çeklangan. Özbek tilida “ng” söz boşida heç qaçon kelmaydi. Asliy turkiy sözlar “r” bilan boşlanmaydi: “r” bilan boşlangan sözlar (“römol”, “rang”, “radio”) özlaşmadir. Söz boşida undoşlarning töplanişi ham asliy sözlarga yot, şuning uçun “stol”, “stakan” kabi sözlarda sözlaşuvda qöşimça unli paydo böladi (qarang: “Kombinator tovuş özgarişlari” darsi).

Söz oxirida jarangli portlovçi “b”, “d”, “g” undoşlari talaffuzda jarangsizlanadi, yozuvda esa saqlanadi. Bunday undoş bilan tugaydigan sözlarning köpi özlaşma: “kitob” [kitop], “ozod” [ozot], “barg” [bark]. Söz oxiridagi undoşni tekşiriş uçun unga unli bilan boşlanadigan qöşimça qöşing: “kitobi”, “bargi” şakllarida jarangli tovuş aniq eşitiladi.

Tovuş tarkibini aniqlaş tartibi

1) Sözni adabiy talaffuz meyoriga köra aniq ayting. 2) Böğinlarga ajrating. 3) Tovuşlarni tartib bilan yozib çiqing: “ye” (söz boşida va unlidan keyin), “yo”, “yu”, “ya” ni ikki tovuş, “ng” ni bitta tovuş deb oling. 4) Har bir tovuşni tavsiflang: unlimi yoki undoş, undoş bölsa jaranglimi yoki jarangsiz. 5) Tovuşlar va harflar sonini soliştiring. 6) Talaffuzdagi özgarişlarni (jarangsizlaniş, assimilyatsiya) alohida qayd eting.

Namuna: “yozuvçi” — yo-zuv-çi, 3 böğin; tovuşlar: y, o, z, u, v, ç, i — 7 ta (unlilar: o, u, i; undoşlar: y, z, v, ç); kirill yozuvida 6 harf. “Tongda” — tong-da, 2 böğin; tovuşlar: t, o, ng, d, a — 5 ta; harflar 6 ta.

Köp uçraydigan xatolar

1) Harflarni tovuş deb sanaş: “tong” sözida 4 ta emas, 3 ta tovuş bor. 2) “yo”, “yu”, “ya” tarkibidagi “y” ni unutiş: “yulduz”da 6 ta tovuş bor. 3) Har qanday “ye” ni ikki tovuş deb hisoblaş: “meva”da u bitta tovuş — e; ikki tovuşni faqat söz boşida va unlidan keyin bildiradi: “yer”, “proyekt”. 4) Talaffuzni yozuvga köçiriş: “kitop”, “ozot” — notöğri, töğrisi “kitob”, “ozod”.

Böğinga böliş — sözni talaffuzdagi eng kiçik bölaklarga, yaʼni böğinlarga ajratiş; har bir böğin unli tovuş atrofida hosil böladi. Sözni köçiriş esa sözning bir qismini satr oxirida qoldirib, qolgan qismini keyingi satrga ötkazişdir. Köçiriş böğinga bölişga tayanadi, lekin har qanday böğin çegarasi ham köçiriş uçun yarayvermaydi.

Sözda neçta unli bölsa, şunça böğin böladi: “non” — bir böğin, “ki-tob” — ikki, “mam-la-kat” — uç böğin. Böğin turlari (oçiq va yopiq böğin, U, TU, TUT kabi tuzilişlar) “Böğin” darsida körib çiqilgan; bu yerda sözni böğinga töğri ajratiş va yozuvda köçiriş haqida gap boradi.

Sözni böğinga böliş qoidalari

Böğin çegarasi ikki unli orasida neçta undoş turganiga qarab aniqlanadi. Özbek tilida böğin undoş bilan boşlanişga intiladi: unlilar orasida bitta undoş bölsa, u keyingi böğinga ötadi.

Unlilar orasidagi undoşlar soniga köra böğin çegarasi
Unlilar orasidaQoidaMisollar
heç narsa (unlilar yonma-yon)çegara unlilar orasidan ötadio-i-la, şi-or, mu-al-lim
bitta undoşundoş keyingi böğinga ötadio-na, ki-tob, ba-ho-dir
ikkita undoşbirinçisi oldingi, ikkinçisi keyingi böğindamak-tab, bir-ga, kat-ta
uçta undoşdastlabki ikkitasi oldingi böğinda qoladidöst-lik, mard-lik, tört-ta

Qöşimça olgan söz ham talaffuzga köra bölinadi, morfemaga köra emas: “kitobi” — ki-to-bi (ki-tob-i emas); “işladi” — iş-la-di; “öquvçilar” — ö-quv-çi-lar.

Qöş undoşlar hamişa ikki böğinga taqsimlanadi: “kat-ta”, “am-mo”, “ik-ki”. Söz boşidagi yoki oxiridagi undoşlar töplanişi, masalan, özlaşma “sport”, “tekst” sözlarida, bölinmaydi va bitta böğinga kiradi.

Sözni satrdan satrga köçiriş qoidalari

Köçirişning asosiy talabi — söz faqat böğin çegarasidan bölinadi. “Mamlakat” sözini ikki xil köçiriş mumkin: “mam-lakat” va “mamla-kat”. Bundan taşqari, bir qator çeklovlar amal qiladi.

Köçirişning asosiy qoidalari
QoidaTöğriNotöğri
Faqat böğin çegarasidan köçiriladiki-tob, mak-tabkit-ob, ma-ktab
Bir harfli böğin satrda qoldirilmaydi va köçirilmaydiaba-diy; “ona”, “uka” köçirilmaydia-badiy, o-na, u-ka
Bir böğinli söz bölinmaydinon, döst, tekstdö-st, tek-st
Tutuq belgisi oldingi satrda qoladimaʼ-no, taʼ-sirma-ʼno, ta-ʼsir
Lotin yozuvida ikki harf bilan yoziladigan ş, ç hamda bitta tovuşni bildiruvçi ng bölinmaydipe-şona, de-ngiz, si-ngilden-giz, sin-gil
Qisqartmalar, boş harf bilan familiya, son bilan ölçov birligi ajratilmaydiBMT, A. Qodiriy, 25 km — bir satrdaBM-T; “A.” satr oxirida, “Qodiriy” keyingi satrda

Köçirişning mumkin bölgan barça variantlari: “mam-lakat” / “mamla-kat”; “öquv-çilar” / “öquvçi-lar”; “taş-kilot” / “taşki-lot”. “Ona”, “uka”, “oy” sözlari umuman köçirilmaydi.

Köp uçraydigan xatolar

Eng köp uçraydigan xatolar: sözni morfemaga köra böliş (ki-to-bi örniga ki-tob-i); satrda bitta unlini qoldiriş (o-na); tutuq belgisini keyingi satrga ötkaziş; bir böğinli söz va qisqartmalarni böliş. Lotin yozuvida ö va ğ harflaridagi belgi harfdan ajratilmaydi. Çiziqça bilan yoziladigan sözlarni (“ota-ona”) çiziqça örnidan köçiriş eng qulaydir. Sözni bölaklari öquvçini çalğitadigan yoki noörin maʼno beradigan qilib bölmaslik ham tavsiya etiladi.

Özingizni tekşiring

1) Unlilarni sanang — bu böğinlar soni. 2) Har ikki unli orasidagi undoşlarni sanab, jadvaldagi qoidani qöllang. 3) Köçiriş uçun bitta harfni qoldiradigan, tutuq belgisini ajratadigan yoki qisqartmani böladigan çegaralarni çiqarib taşlang. Masalan, “öqituvçi”: ö-qi-tuv-çi — tört böğin; “öqi-tuvçi” va “öqituv-çi” tarzida köçiriş mumkin, “ö-qituvçi” tarzida emas.

Urğu — sözdagi bir böğinni yoki gapdagi bir sözni ovoz kuçi, şuningdek, çöziqroq yoki balandroq talaffuz orqali ajratib aytişdir. Vazifasiga köra özbek tilida urğuning uç turi farqlanadi: söz urğusi, mantiqiy urğu va emotsional urğu. Yozuvda urğu odatda belgilanmaydi; luğat va darsliklarda urğuli unli ustiga belgi qöyiladi: olmá, bolá.

Vazifasiga köra urğu turlari
TuriNimani ajratadiMisol
Söz urğusisözdagi bir böğinnikitób, öquvçí
Mantiqiy urğugapdagi maʼno jihatdan eng muhim sözniMen BUGUN keldim.
Emotsional urğusözlovçining his-tuyğusiniJu-u-uda çiroyli!

Söz urğusi

Söz urğusi har bir mustaqil sözga xos. Tabiatiga köra özbek tilidagi urğu asosan dinamik (kuç) urğudir: urğuli böğin boşqalariga qaraganda kuçliroq va bir oz çöziqroq aytiladi, ton balandligi esa söz maʼnosini özgartirmaydi. Örniga köra u oxirgi böğinga moyil, lekin unga qatʼiy boğlanmagan: qöşimça qöşilganda köçadi (batafsil — “Urğu” darsida), ayrim sözlarda esa birinçi yoki örta böğinda turadi.

Urğu oxirgi böğinga tuşmaydigan sözlar: ayrim raviş va modal sözlar — hózir, álbatta; bölişsiz buyruq şakli — bórma, yózma; rus tili orqali kirgan özlaşmalar — téxnika, fábrika.

Urğu söz maʼnosini farqlaydi

Bir xil yozilib, urğu bilan farqlanadigan sözlar
Urğu oxirgi böğindaUrğu oldingi böğinda
olmá — mevaólma — olmagin
yozmá — yozma işyózma — yozmagin
suzmá — sut mahsulotisúzma — suzmagin
atlás — ipak matoátlas — xaritalar töplami

Asosiy va yordamçi urğu

Köp böğinli va qöşma sözlarda asosiy urğudan taşqari kuçsizroq yordamçi urğu ham eşitilişi mumkin. Qöşma söz bir butun bölib aytiladi: asosiy urğu butun sözning oxiriga tuşadi, birinçi qism esa faqat kuçsiz urğuni saqlaydi — oşxoná, közoynák. Juft va takroriy sözlarda (“ota-ona”, “katta-kiçik”) har bir qism öz urğusiga ega.

Mantiqiy urğu

Mantiqiy urğu gapning maʼno markazini, yaʼni sözlovçi tinglovçi eʼtiborini tortmoqçi bölgan sözni ajratadi. Özbek tilida bunday söz köpinça bevosita kesimdan oldin keladi, şuning uçun mantiqiy urğu söz tartibi bilan birga işlaydi (qarang: “Gapda söz tartibi” darsi). Urğu örni özgarsa, gap turli savollarga javob beradi.

Bitta gapda mantiqiy urğuning örni
Gap (urğuli söz boş harflar bilan)Qaysi savolga javob beradi
MEN ertaga Samarqandga boraman.Kim boradi?
Men ERTAGA Samarqandga boraman.Qaçon boradi?
Men ertaga SAMARQANDGA boraman.Qayerga boradi?
Men ertaga Samarqandga BORAMAN.Boradimi yoki yöqmi?

Emotsional urğu

Emotsional (emfatik) urğu hayrat, zavq, ğazab kabi hislarni ifodalaydi. Bunda urğuli unli çöziladi yoki undoş kuçaytirib aytiladi: “Ju-u-uda yaxşi!”, “Ajo-o-yib!”, “Heç qaça-a-on!”. Yozuvda bunday çöziliş harfni takrorlaş orqali faqat badiiy matnda va jonli nutqni berişda körsatiladi; rasmiy matnda işlatilmaydi.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

Köp uçraydigan xatolar: rus tili taʼsirida asliy sözlarda urğuni boşiga köçiriş (kitób örniga kítob); ot bilan bölişsiz feʼlni adaştiriş (olmá — ólma); ovoz çiqarib öqiganda har bir sözni bir xil ajratiş — nutq bir xil ohangda eşitilib, maʼno yöqoladi. Urğuli böğinni topiş uçun sözni kimnidir çaqirayotgandek yoki hayratlangandek ayting: urğuli böğin öz-özidan ajralib çiqadi. Mantiqiy urğuni topiş uçun gapga savol bering: şu savolga javob bölgan söz ajratiladi.

Intonatsiya — gapning tovuş jihatdan şakllanişi bölib, u bir neça vositaning birligidan iborat: ovoz tonining kötarilişi va pasayişi (ohang), mantiqiy urğu, pauza, nutq surʼati, ovoz kuçi va tembr. Intonatsiya sözlar qatorini tugal gapga aylantiradi, xabar qilyapmizmi, sörayapmizmi yoki undayapmizmi — şuni körsatadi va sözlovçining aytilgan fikrga munosabatini yetkazadi.

Intonatsiyaning tarkibiy qismlari

Intonatsiya vositalari
VositaNimaMisol
Ohangovoz tonining kötarilişi va pasayişi“Keldingiz?” ↗ — “Keldingiz.” ↘
Mantiqiy urğumaʼno jihatdan muhim sözni ajratişKITOBNI oldim (daftarni emas).
Pauzanutqni maʼno bölaklariga ajratuvçi töxtam“Opam | şifokor.”
Surʼatnutqning tezligikiriş söz va izohlar tezroq aytiladi
Ovoz kuçibaland yoki past aytişundov va buyruqda kuçayadi
Tembrovozning hissiy tusiquvonç, xafalik, kesatiq

Yozuvda intonatsiya tiniş belgilari orqali beriladi: nuqta, söroq va undov belgilari gap oxiridagi ohangni, vergul va tire esa pauzalarni körsatadi. Fonetik yozuvda şartli belgilar işlatiladi: ↗ — ton kötarilişi, ↘ — ton pasayişi, | — qisqa pauza, || — uzun pauza.

Gap maqsadiga köra intonatsiya

Gap turlari va ularning ohangi
Gap turiOhangMisol
Darak gapoxiriga tomon tekis pasayadi ↘Poyezd soat sakkizda jönaydi.
Söroq sözli söroq gapton söroq sözda kötarilib, keyin pasayadiPoyezd qaçon jönaydi?
-mi yuklamali söroq gapton -mi olgan sözda kötariladiPoyezd sakkizdami jönaydi?
Söroq vositalarisiz söroq gapton gap oxirida kötariladi ↗Poyezd sakkizda jönaydi? ↗
Buyruq gapqatʼiy va kuçli; iltimosda yumşoqTezroq yuring! Iltimos, kirib öting.
Undov gapbaland, kuçli, hissiyQanday gözal manzara!

Jadvaldan körinib turibdiki, özbek tilida söroq gap söroq söz va “-mi” yuklamasisiz, faqat intonatsiya yordamida ham hosil böladi. Gap turlarining özi haqida batafsil “Maqsadga köra gap turlari” darsida.

Gap içidagi intonatsiya

Uyuşiq bölaklar sanaş ohangi bilan aytiladi: har biridan keyin qisqa pauza böladi, oxirgisi oldida ton pasayadi. Undalma va kiriş sözlar gapning qolgan qismidan pauza bilan ajratiladi, kiriş sözlar esa pastroq va tezroq aytiladi. Qöşma gap qismlari orasida ham pauza böladi, birinçi qism oxirida ton töla pasaymay, fikr davom etayotgandek turadi.

“Bozordan olma, | nok, | uzum || oldik.” — sanaş ohangi. “Aziz döstlar, | sizni bayram bilan tabriklayman!” — undalma. “Afsuski, | u bugun kelolmadi.” — kiriş söz. “Qönğiroq çalindi, | öquvçilar sinfga kirdi.” — qöşma gap.

Pauza maʼno farqlaydi

“Öqituvçi, | Anvar keldi.” — öqituvçiga murojaat qilyapmiz. “Öqituvçi Anvar | keldi.” — Anvar ismli öqituvçi keldi. “Yaxşi, | öqidi.” — rozilik bildirilyapti. “Yaxşi öqidi.” — öqiş sifati baholanyapti. Yozuvda bu farqni vergul beradi.

Köp uçraydigan xatolar va ularning oldini oliş

Ifodali öqişda eng köp uçraydigan xatolar: bir-biriga ziç boğlangan sözlar orasida pauza qiliş — aniqlovçi va aniqlanmiş orasida (“katta | uy” emas, “katta uy”) yoki söz bilan kömakçi orasida (“sen | bilan” emas, “sen bilan”); undalma va kiriş sözlarni ajratmaslik; uzun gapni nafas yetmagan joyda böliş; hamma gapni bir xil ohangda, oxirida tonni pasaytirmay öqiş. Matnni ovoz çiqarib öqişdan oldin pauzalarni (|, ||), mantiqiy urğuli sözlarni va ton kötariladigan yoki pasayadigan joylarni qalam bilan belgilab oling.

Orfoepiya — adabiy talaffuz normalari majmui va ularni örganadigan tilşunoslik bölimidir. U tovuşlar, tovuş birikmalari va qöşimçalar adabiy tilda qanday aytilişini, urğu qayerga tuşişini belgilaydi, şunda turli şevalarda sözlaşuvçilar ham bir-birini bir xil tuşunadi. Özbek adabiy tili va uning talaffuz normalari asosan Toşkent va Farğona şevalariga tayanadi.

Orfoepik normalar nutq omma oldida yangraydigan joylarda ayniqsa muhim: radio va televideniyeda, sahnada, öqituvçi va diktor nutqida, rasmiy çiqişlarda, şuningdek, dublyaj va tarjimalarni ovozlaştirişda.

Orfoepiya va orfografiya

Orfografiya (imlo) sözni qanday yozişni, orfoepiya esa qanday aytişni belgilaydi. Özbek yozuvi asosan fonetik tamoyilga qurilgan, lekin yozuv bilan talaffuz hamma vaqt ham töla mos kelmaydi: söz yoki qöşimça bir xil yoziladi, jonli nutqda esa unda tovuş özgarişlari röy beradi. Bunday hollarda yozilişiça öqiş ham, eşitilişiça yoziş ham xato hisoblanadi.

Yozilişi va adabiy talaffuzi farq qiladigan hollar
HodisaYozilişiAytilişi
söz oxiridagi jarangli undoş jarangsizlanadikitob, ozod, barg[kitop], [ozot], [bark]
tutuq belgisidan oldingi unli çöziq aytiladimaʼno, taʼsir[ma:no], [ta:sir]
undoşlar bir-biriga moslaşadituzsiz, sözsiz[tussiz], [sössiz]
ng bitta burun tovuşini bildiraditong, keng, meningn va g alohida eşitilmaydi

Unli va undoşlar: nimani aralaştirib bölmaydi

Adabiy talaffuzda oltita unli aniq farqlanadi: i, e, a, o, u, ö. Söz boşida va urğusiz böğinlarda tor unlilar (i, u) bir oz qisqa aytilişi tabiiy (qarang: “Unli tovuşlar almaşinuvi va reduksiya” darsi), lekin öqişda ularni butunlay tuşirib yuboriş tavsiya etilmaydi. Sözlarni bir-biridan farqlaydigan tovuş juftlariga alohida eʼtibor beriş kerak.

Söz maʼnosini farqlaydigan tovuş juftlari
JuftBirinçi sözIkkinçi söz
q — kqöl (aʼzo); qir (tepalik)köl (suv havzasi); kir (ifloslik)
x — hxol (terida); xam (egilgan)hol (ahvol); ham (ham-da)
ğ — gğör (pişmagan)gör (qabr)
ö — uön (son); köl (suv havzasi)un (buğdoy uni); kul (öçoq kuli)
o — abol (asal)bal (baho)

Rus tili taʼsirida “q” köpinça “k” kabi, “h” esa “x” kabi aytiladi; ayrim şevalarda “f” örniga “p” işlatiladi (“fabrika” örniga “pabrika”, “hafta” örniga “hapta”). Bularning barçasi adabiy normaga zid.

Qöşimçalar, urğu va özlaşmalar

Adabiy nutqda qöşimçalar töliq aytiladi. Sözlaşuvdagi qisqargan şakllar rasmiy nutqda işlatilmaydi: “meni kitobim” emas, “mening kitobim”; “kevotti” emas, “kelyapti”. Urğu adabiy normaga köra qöyiladi: asliy sözlarda odatda oxirgi böğinda (“Urğu” va “Urğu turlari” darslariga qarang). Rus tilidan va u orqali kirgan sözlar adabiy nutqda asl qiyofasiga yaqin aytiladi: [istakan], [poyiz] emas, “stakan”, “poyezd”, “student”; arab va fors-tojik tillaridan kirgan sözlar esa allaqaçon özbekça talaffuzga moslaşgan: “kitob”, “şahar”. Batafsil — “Özlaşma sözlar talaffuzi” darsida.

Özingizni tekşiring

Kiçik bir matnni ovoz çiqarib öqing, yozib oling va eşitib köring. Tekşiring: “q” va “k”, “h” va “x”, “ö” va “u” farqlanyaptimi; qöşimçalar töliq aytilyaptimi (“-ni” emas, “-ning”); urğu öz joyidami; “kitob”, “maʼno” kabi sözlarni harfma-harf öqimayapsizmi. Şubhali sözlarni orfoepik luğatdan tekşiring.

Tovuş — nutqning eng kiçik talaffuz birligi: uni nutq aʼzolari yordamida aytamiz va quloq bilan eşitamiz. Harf — tovuşni yozuvda ifodalaydigan şartli belgi: uni yozamiz va köz bilan öqiymiz. Tovuş oğzaki nutqqa, harf esa yozma nutqqa tegişli. Tovuşlarni fonetika, harflar va boşqa yozuv belgilarini grafika, sözlarni yoziş qoidalarini esa orfografiya örganadi.

Tovuş va harfni qanday farqlaş mumkin

Tovuş va harfning farqi
BelgiTovuşHarf
qayerda mavjudoğzaki nutqdayozuvda
qanday idrok etiladitalaffuz qilinadi va eşitiladiyoziladi va öqiladi
qaysi bölim örganadifonetikagrafika (yoziş qoidalarini — orfografiya)
qanday belgilanadikvadrat qavsda: [y], [kitop]qöştirnoqda: “yo”, “kitob”
özbek tilida soni6 unli va köpçilik darsliklarga köra 24 undoşkirill alifbosida 35, lotin alifbosida 29 harf

Tovuşni yozib bölmaydi, harfni esa talaffuz qilib bölmaydi: harfni öqiganda biz uning orqasidagi tovuşni aytamiz. Şuning uçun “sözda a harfi eşitiladi” deyiş notöğri — eşitiladigani tovuş. Bir tovuş turli alifbolarda turliça ifodalanişi mumkin: kirill yozuvida bitta harf bilan yoziladigan ayrim tovuşlar lotin yozuvida ikki belgi bilan yoziladi.

Özbek alifbosi

Alifbo — belgilangan tartibda joylaşgan harflar yiğindisi. Özbek kirill alifbosida 35 harf bor, ular orasida özbek tiliga xos “ö”, “q”, “ğ”, “h” ham bor. Amaldagi lotin alifbosida 29 harf bor: [ş] va [ç] tovuşlari ikki belgi birikmasi bilan, [ö] va [ğ] tovuşlari esa harf va maxsus belgi bilan yoziladi; tutuq belgisi ham alifbodan alohida harf sifatida örin olgan. [ng] tovuşi ikkala yozuvda ham ikki harf birikmasi bilan yoziladi va alohida harf hisoblanmaydi.

Harf va tovuş mos kelmaydigan hollar

Kirill yozuvida harf va tovuş mos kelmaydigan hollar
HolatMisolHarfTovuş
“ye”, “yo”, “yu”, “ya” söz boşida, unlidan va “ʼ” dan keyin [y] va unlini bildiradiyoz [yoz], oyoq [oyoq]2; 33; 4
“ng” — ikki harf, bitta tovuştong43
“ʼ” ayiriş belgisi alohida tovuşni bildirmaydimaʼno54
rus tilidan özlaşgan sözlardagi “” tovuş emasaprel65
“j” harfi ikki xil tovuşni bildiradijon [djon], jurnal [jurnal]11 ([dj] yoki [j])
soni teng, lekin boşqa tovuş eşitiladikitob [kitop]55

Sanab köring: “yoşlik” — 5 harf, 6 tovuş [yoşlik]; “yulduz” — 5 harf, 6 tovuş [yulduz]; “tonggi” — 6 harf, 5 tovuş; “sanʼat” — 6 harf, 5 tovuş; “şahar” — 5 harf, 5 tovuş.

Lotin yozuvida “yo”, “yu”, “ya” kabi harflar yöq: [y] va unli alohida yoziladi, şuning uçun harf va tovuş soni köproq mos keladi. Sanaşda [ş], [ç], [ö], [ğ] ni ifodalaydigan belgilar bittadan harf hisoblanadi. “Şoir” sözi lotin yozuvida beş belgi bilan yozilsa ham, tört harf va tört tovuşdan iborat; “öğil” — olti belgi, tört harf va tört tovuş; “tong” esa tört harf, lekin uç tovuş, çunki [ng] alohida harf emas.

Köp uçraydigan xatolar

Birinçi xato — “yo”, “yu”, “ya” ni bitta tovuş deb sanaş: “yoz” sözida ikki emas, uç tovuş bor. Ikkinçisi — “ng” ni ikki tovuş deb hisoblaş va uni [n] va [g] qilib aytiş: “tong”, “keng”, “singil” sözlarida bitta burun tovuşi bor. Uçinçisi — yozuvda “ʼ” ni tuşirib qoldiriş: “mano”, “sanat” — notöğri, töğrisi “maʼno”, “sanʼat”. Törtinçisi — sözni eşitilganidek yoziş (“kitop”); yozilişni orfografiya qoidalari böyiça tekşiring. Nihoyat, transkripsiyada harf emas, tovuş yoziladi: [yoz] emas, [yoz] (batafsil — “Fonetik transkripsiya” darsida).

Özingizni tekşiring

“Yonğoq” sözini oling. Harflarini yozing: yo, n, ğ, o, q — 5 ta. Sözni sekin aytib, tovuşlarini yozing: [y], [o], [n], [ğ], [o], [q] — 6 ta, ulardan 2 tasi unli, 4 tasi undoş. “Yo” harfi ikki tovuşni berdi, şuning uçun tovuş köproq. Lotin yozuvida esa bu sözda 6 harf va 6 tovuş böladi. “Masʼul”, “öyinçoq”, “yangi” sözlarini ham şu tarzda tahlil qiling.

Unlilarning artikulyatsiyasi — unli tovuşni talaffuz qilişda nutq aʼzolari egallaydigan holat: til qayerga siljiydi va qançalik kötariladi, lablar qanday şakl oladi, oğiz qançalik oçiladi. Unli aytilganda havo oğiz böşliğidan tösiqsiz ötadi, tovuş payçalari tebranadi, oğiz böşliği esa rezonator vazifasini bajaradi. Uning şakli özgarsa, bir unli boşqasiga aylanadi. Özbek adabiy tilida oltita unli bor: i, e, a, u, ö, o.

Til, lab va jağ nima qiladi

Til oldinga yoki orqaga siljiydi — bu qatorni (old yoki orqa) belgilaydi. Tilning ustki qismi yuqoriga kötariladi yoki pastga tuşadi — bu kötarilişni (yuqori, örta, quyi) belgilaydi. Kötariliş oğizning oçilişi bilan çambarças boğliq: til qança past bölsa, jağ şunça pastga tuşadi va oğiz kengroq oçiladi. Lablar yo çözilib turadi, yo oldinga çiqib yumaloqlanadi — bu lablanişdir. Unlilarning töliq tasnif jadvali “Unli tovuşlar” darsida berilgan; bu yerda har bir unlini qanday töğri aytiş haqida söz boradi.

Har bir unlini qanday talaffuz qiliş kerak

Olti unlining artikulyatsiyasi
UnliTilLab va oğizMisollar
ioldinga siljigan, örta qismi qattiq tanglayga baland kötarilganlablar çözilgan, oğiz tor oçilganbir, til, iş
eoldinda, örtaça kötarilganlablar biroz çözilgan, oğiz örtaça oçilganel, kel, eşik
aoldinda, pastga tuşirilganlablar tabiiy holatda, oğiz keng oçilganariq, tarix
uorqaga tortilgan, orqa qismi yumşoq tanglayga baland kötarilganlablar ança oldinga çiqib, kiçik doira hosil qiladiun, sut, tuz
öorqada, örtaça kötarilganlablar yumaloqlangan, lekin teşik “u” dagidan kengroqön, köz, söz
oorqada, pastga tuşirilganlablar biroz yumaloqlangan, oğiz keng oçilganot, toş, bola

Oğizning oçilişi kötarilişga teskari özgaradi: tor “i”, “u” da jağ deyarli kötarilgan, keng “a”, “o” da esa pastga tuşgan. Lablangan unlilarda yumaloqlaniş darajasi ham turliça: “u” da lablar orasidagi teşik eng kiçik, “ö” da örtaça, “o” da eng keng böladi.

Faqat kötariliş bilan farqlanadi: un — ön — on; tur — tör; bil — bel. Qator va lab iştiroki bilan farqlanadi: til — tul; kel — köl; bir — bör.

Unlilarning pozitsion tuslanişi

Bir unli turli undoşlar yonida bir oz boşqaça eşitiladi, lekin bu maʼnoni özgartirmaydi. “Q”, “ğ”, “x” yonida old qator unlilari çuqurroq aytiladi: “qiz”, “ğişt”, “xizmat” sözlaridagi “i” va “qand”, “ğalla”, “xabar” sözlaridagi “a” “til”, “bir”, “aka” sözlaridagiga qaraganda “qattiqroq” eşitiladi. Urğusiz böğinda, ayniqsa jarangsiz undoşlar orasida tor “i”, “u” kuçsizlanadi. Batafsil — “Singarmonizm” va “Unli tovuşlar almaşinuvi va reduksiya” darslarida.

Özbek va rus unlilari: farqi nimada

Rus tilida sözlaşuvçilar nimaga eʼtibor berişi kerak
UnliXususiyatiMisollar
orus tilidagi urğuli “o” dan kengroq; urğusiz böğinda ham [a] ga aylanmaydibola, olma, ota
örus tilida yöq; “u” bilan “o” oraliğidagi lablangan unliköl, söz, öquvçi
aold qator unlisi; urğusiz böğinda ham aniq aytiladiaka, baliq
i“q”, “ğ”, “x” yonida rus tilidagi “i” ga yaqinlaşadi, lekin alohida tovuş emasqiz, xirmon
e (ye)undoşdan keyingi “ye” harfi undoşni rus tilidagidek yumşatmaydikel, tez

Köp uçraydigan xatolar

Eng köp uçraydigan xato — “ö” ni “u” yoki “o” bilan almaştiriş: “köl” örniga [kul] deyilsa, boşqa söz — “kul” hosil böladi. Urğusiz “o” ni [a] deb aytiş ham keng tarqalgan: [bala], [alma] emas, [bola], [olma] deb aytiladi. “U”, “ö”, “o” ni böş lablar bilan aytiş ham xato — lablar sezilarli yumaloqlanişi kerak. Aksinça, “i”, “e”, “a” da lablar yumaloqlanmasligi lozim: “kel” örniga [köl] deyilsa, boşqa söz çiqadi.

Özingizni tekşiring

Közgu oldida “i — u”, “e — ö”, “a — o” juftlarini navbat bilan ayting: til orqaga ketişi, lablar esa yumaloqlanişi kerak. Söng “i — e — a” va “u — ö — o” qatorlarini ayting: har bir tovuşda jağ pastroq tuşadi. Şundan keyin “örik” sözidagi unlilarni tavsiflang: “ö” — orqa qator, örta kötariliş, lablangan; “i” — old qator, yuqori kötariliş, lablanmagan.

Undoşlarning nutq aʼzolari böyiça artikulyatsiyasi — undoş aytilganda havo yölidagi tösiq qaysi aʼzolar iştirokida va oğiz böşliğining qaysi nuqtasida hosil bölişini körsatadigan belgi. Bu belgi undoşning hosil böliş örni deb ham ataladi. Tösiqni harakatçan (faol) aʼzo — lab yoki tilning biror qismi — qözğalmas (nofaol) aʼzoga, yaʼni tiş, milk yoki tanglayga yaqinlaşib yoki tegib hosil qiladi. Faol aʼzoga köra undoşlar lab, til va böğiz undoşlariga bölinadi.

Hosil böliş örnini qanday aniqlaş mumkin

Undoşni bir neça marta sekin ayting va qaysi aʼzo qayerga harakatlanayotganini kuzating. Lablar işlasa — lab undoşi; tilning uçi, oldi, örtasi yoki orqasi işlasa — til undoşi; oğizda tösiq bölmay, havo böğizda işqalansa — böğiz undoşi.

Hosil böliş örniga köra guruhlar

Özbek undoşlarining hosil böliş örni
GuruhTösiq qayerda hosil böladiUndoşlarMisollar
lab-labpastki lab ustki lab bilan jipslaşadib, p, m; öz sözlardagi “v”bobo, pul, suv
lab-tişpastki lab ustki tişlarga tegadif; özlaşmalardagi “v”fasl, vagon
til oldi (tiş va milk)til uçi ustki tişlar yoki milk yonidat, d, s, z, n, l, r (özlaşmalarda s)tut, söz, lola
til oldi (tanglay)tilning old qismi qattiq tanglayning oldiga kötariladiş, ç, jşam, çoy, jon
til örtatilning örtasi qattiq tanglayga kötariladiyuy, yöl
til orqatilning orqasi yumşoq tanglayga tegadik, g, ngkök, gap, tong
çuqur til orqatilning eng orqa qismi kiçik tilga tegadi yoki yaqinlaşadiq, ğ, xqor, ğor, xat
böğizhavo böğizda işqalanadi, oğizda tösiq bölmaydihhavo, har

Lab va til oldi undoşlari

“B”, “p”, “m” lablarni jipslab aytiladi. “V” ning ikki turi bor: öz sözlarda — “suv”, “ovoz”, “davlat” — u tişlar iştirokisiz, ikki lab orasida hosil böladi; rus tilidan özlaşgan “vagon”, “zavod” kabi sözlarda esa pastki lab tişlarga tegadi. Til oldi undoşlari eng köp. “T”, “d”, “n” da til uçi ustki tişlar yoki milkka taqaladi; “s”, “z” da til bilan tişlar orasida tirqiş qoladi; “l” da havo tilning yon tomonlaridan ötadi; “r” da til uçi titraydi. “Ş”, “ç”, “j” da esa tanglayga tilning kengroq old qismi kötariladi.

Til orqa, çuqur til orqa va böğiz undoşlari

Oğiz içkarisida hosil böladigan undoşlar rus tilida sözlaşuvçilar uçun eng qiyinidir. “K”, “g”, “ng” yumşoq tanglay yonida hosil böladi. “Q”, “ğ”, “x” esa undan ham içkarida — kiçik til yonida hosil böladi, şuning uçun ular “oğirroq” va böğiqroq eşitiladi. “H” da oğizdagi aʼzolar tösiq hosil qilmaydi: havo böğizda yengil işqalanadi va tovuş “x” dan ança yumşoq çiqadi. Bu undoşlar juft-juft bölib sözlarni farqlaydi.

Hosil böliş örni yaqin undoşlar
JuftFarqiMisol
k — q“k” yumşoq tanglayda, “q” kiçik til yonidakon — qon
g — ğ“g” — til orqa portlovçi, “ğ” — çuqur til orqa sirğaluvçigör — ğör
x — h“x” kiçik til yonida, “h” böğizdaxol — hol
n — ng“n” til uçi bilan, “ng” til orqasi bilan; ikkalasida ham havo burundan çiqaditan — tang
s — ş“s” til uçi bilan tiş yonida, “ş” tilning old qismi bilan tanglaydason — şon

Maşq uçun: “qoğoz” — “q”, “ğ” çuqur til orqa; “keng” — “k”, “ng” til orqa; “hunar” — “h” böğiz undoşi; “şamol” — “ş” til oldi (tanglay), “m” lab, “l” til oldi; “yöl” — “y” til örta undoşi.

Köp uçraydigan xatolar

Asosiy xato — “q” ni “k”, “ğ” ni “g”, “h” ni “x” kabi aytiş: “qon” örniga [kon] deyilsa, “qon” emas, “kon” eşitiladi, “ğör” esa “gör” ga aylanadi. “Ng” ni [n] va [g] ga ajratib aytiş ham notöğri: “tong”, “yeng”, “singil” sözlarida bitta til orqa burun tovuşi bor. Öz sözlardagi “v” ni (“suv”, “ovoz”) lab-tiş bilan qattiq aytiş ham nutqni tabiiy emas qilib qöyadi.

Özingizni tekşiring

“Toşkent” sözidagi har bir undoşning hosil böliş örnini aniqlang: “t” — til oldi (tiş), “ş” — til oldi (tanglay), “k” — til orqa, “n” va “t” — til oldi. Söng “qönğiroq” sözini tahlil qiling: “q” — çuqur til orqa, “n” — til oldi, “ğ” — çuqur til orqa, “r” — til oldi, “q” — çuqur til orqa. Hosil böliş usuli va sonorlar alohida darslarda körib çiqiladi.

Jarangli va jarangsiz undoşlarning jufti — hosil böliş örni va usuli bir xil bölib, faqat ovoz iştiroki bilan farqlanadigan ikki şovqinli undoş. Jarangli undoşda tovuş payçalari tebranib, şovqinga ovoz qöşiladi; jarangsiz undoşda payçalar tebranmaydi va faqat şovqin eşitiladi. Masalan, “d” va “t” ikkalasi ham til uçi bilan, portlaş yöli bilan aytiladi, lekin “d” — jarangli, “t” esa jarangsiz.

Jarangli va jarangsizni qanday farqlaş mumkin

Kaftlaringiz bilan quloqlaringizni yopib, undoşni çözib ayting: jarangli undoşda boşda guvillaş eşitiladi, jarangsizda eşitilmaydi. Yana bir usul — juftni navbatma-navbat aytiş: [z-s-z-s], [va-fa-va-fa]. Oğiz holati özgarmaydi, faqat ovoz “yoqilib-öçadi”. Juft faqat şovqinli undoşlarda böladi; sonorlar haqida pastroqda.

Juftlar jadvali

Özbek tilidagi jarangli-jarangsiz juftlar
JarangliJarangsizÖrni va usuliMaʼno farqlaş misoli
bplab-lab, portlovçibir — pir
vflab-tiş, sirğaluvçiminimal juft kam uçraydi: vaqt, fasl
dttil oldi, portlovçidil — til; dor — tor
zstil oldi, sirğaluvçiiz — is
j [j]ştil oldi (tanglay), sirğaluvçi[j] faqat özlaşmalarda: jurnal, garaj; qiyoslang: şam
j [dj]çtil oldi (tanglay), portlovçi-sirğaluvçijoy — çoy; jim — çim
gktil orqa, portlovçigul — kul; göl — köl
ğxçuqur til orqa, sirğaluvçiğor — xor

Köp darsliklarda “ğ” ning jufti sifatida “q” körsatiladi. Buning sababi — söz özgarganda aynan şu ikki tovuş almaşadi: “toğ” — “toqqa”, “qişloq” — “qişloği”. Artikulyatsiya jihatidan esa “ğ” ga “x” yaqinroq: ikkalasi ham sirğaluvçi, “q” esa portlovçi undoş.

Juftsiz undoşlar

Sonor undoşlar — “m”, “n”, “ng”, “l”, “r”, “y” — hamişa jarangli bölib, jarangsiz juftga ega emas: ularda ovoz şovqindan ustun turadi (batafsil — “Sonor tovuşlar” darsida). Jarangsizlardan “q”, “h” va özlaşmalardagi “s” ning jarangli jufti yöq. Şuning uçun tildagi jarangli va jarangsiz undoşlar soni teng emas.

Juftlar nutqda: jarangsizlaniş va jaranglaşiş

Juftlarni biliş muhim, çunki nutqda juft undoşlar bir-birining örniga kelib turadi. Söz oxirida va jarangsiz undoş oldida jarangli undoş köpinça jarangsizlaşadi, lekin bu yozuvda aks etmaydi: söz asosiga qarab yoziladi. Ayrim almaşinuvlar esa yozuvda ham aks etadi: köp böğinli söz oxiridagi “k”, “q” egalik qöşimçasi oldida “g”, “ğ” ga aylanadi, “-ga” qöşimçasi esa “k”, “q”, “ğ” dan keyin “-ka”, “-qa” şaklini oladi.

Juft undoşlar almaşinuvi: talaffuzda va yozuvda
HodisaYozilişiTalaffuzi yoki şakli
söz oxirida jarangsizlanişkitob, obod, qoğoz[kitop], [obot], [qoğos] — faqat talaffuzda
jarangsiz undoş oldidatuzsiz, kitobça[tussiz], [kitopça] — faqat talaffuzda
egalik qöşimçasi oldida k → g, q → ğtilak, qişloqtilagi, qişloği — yozuvda ham
bir böğinli sözlar va ayrim arabça özlaşmalaryuk, iştirokyuki, iştiroki — özgarmaydi
“k”, “q”, “ğ” dan keyin “-ga”tilak + ga, qişloq + ga, toğ + gatilakka, qişloqqa, toqqa — yozuvda ham

Köp uçraydigan xatolar

Sözni eşitilganidek yoziş: “kitop”, “obot”, “qoğos” — notöğri, töğrisi “kitob”, “obod”, “qoğoz”. Yozuvda aks etişi kerak bölgan almaşinuvni tuşirib qoldiriş: “tilaki”, “qişloqi”, “toğga” — notöğri, töğrisi “tilagi”, “qişloği”, “toqqa”. Aksinça, özgarmaydigan sözda undoşni almaştiriş: “yugi”, “iştirogi” — notöğri. Sonor “m”, “n”, “l”, “r” ni juftli deb hisoblaş. “J” harfining ikki tovuşini aralaştiriş: “jon” da [dj], “jurnal” da [j].

Özingizni tekşiring

Söz oxiridagi undoşni tekşiriş uçun unga unli bilan boşlanadigan qöşimça qöşing: “kitob” — “kitobi”, “ozod” — “ozodi”, “barg” — “bargi”; unli oldida eşitilgan tovuş yoziladi. Juftni topiş uçun undoşning ovozini “öçiring” yoki “yoqing”: oğiz holati özgarmay, boşqa undoş hosil bölsa (d → t, z → s), ular juft. Undoşlar bir-biriga taʼsirining boşqa turlari haqida “Undoşlar assimilyatsiyasi” darsida.

Sonor tovuşlar (sonorlar) — talaffuzida ovoz şovqindan sezilarli darajada ustun turadigan undoşlar. Havo oqimi tösiqqa uçraydi, lekin ança erkin ötadi: burundan, tilning yon tomonlaridan yoki titrayotgan til uçi orqali. Şu sababli şovqin kuçsiz, jarang esa kuçli böladi — jarangdorligi jihatidan sonorlar undoşlar içida unlilarga eng yaqin turadi. Özbek adabiy tilida m, n, ng, l, r, y sonorlar hisoblanadi.

Sonorni qanday taniş mumkin

Buning uç belgisi bor. Birinçidan, sonor hamişa jarangli bölib, jarangsiz juftga ega emas: “b” ning jufti “p”, “m” yoki “l” ning esa jufti yöq. Ikkinçidan, sonorni ovoz bilan çözib, hatto xirgoyi qilib aytiş mumkin: m-m-m, n-n-n, l-l-l. Uçinçidan, söz oxirida u jarangsizlanmaydi: “non”, “tol”, “bir” qanday yozilsa, şunday aytiladi, “kitob” esa [kitop] tarzida eşitiladi. Ayrim darsliklarda “v” ham sonorlar qatorida beriladi, çunki öz sözlarda u lablar bilan kuçsiz şovqin bilan aytiladi: “suv”, “ovoz”; boşqa qöllanmalarda u “f” bilan juft jarangli sirğaluvçi hisoblanadi.

Sonorlarning turlari

Özbek tilining sonor undoşlari
TovuşTuriQanday hosil böladiMisollar
mburun, lab-lablablar jipslaşadi, havo burundan çiqadimen, hamma
nburun, til olditil uçi milkka tegadi, havo burundan ötadinon, ona
ngburun, til orqatil orqasi yumşoq tanglayga tegadi, havo burundan ötaditong, keng
lyon, til olditil uçi milkka tegadi, havo tilning yon tomonlaridan ötadilola, til
rtitroq, til olditil uçi milk oldida bir neça marta titraydinur, ariq
ysirğaluvçi, til örtatilning örta qismi qattiq tanglayga yaqinlaşadioy, uy

Ng tovuşi

“Ng” kirill yozuvida ham, lotin yozuvida ham ikki harf bilan yoziladi, lekin bitta tovuşni bildiradi. U heç qaçon söz boşida kelmaydi — faqat söz örtasida va oxirida uçraydi. Uni “n” bilan almaştirsangiz, boşqa söz hosil böladi. Özak bilan qöşimça tutaşgan joydagi “n” va “g” esa boşqa-boşqa morfemalarga tegişli ikki tovuşdir: “men+ga”, “non+ga”; ularni bitta “ng” tovuşi bilan adaştirmang.

ön — öng; min — ming. Tong otdi. Dengiz böyida ming kişi yiğildi.

Sözda va nutqda sonorlar

Sonorlar talaffuzi va imlosidagi xususiyatlar
HodisaMisollarIzoh
“n” tovuşi “b”, “p” oldida [m] kabi aytiladişanba [şamba], yonboş [yomboş]yozuvda “n” saqlanadi
söz oxiridagi sonor jarangsizlanmaydinon, tol, biraytilişi yozilişiga mos
qöş sonorlarhamma, ellik, tillaikkala harf yoziladi va aytiladi
“r”, “l” bilan boşlanadigan sözlarrang, rahmat, limonasosan özlaşma sözlar

Özbekça öz sözlar deyarli “r” va “l” bilan boşlanmaydi, “ng” bilan esa heç qaçon boşlanmaydi. [N] ning [m] ga ötişi assimilyatsiyaning bir körinişi bölib, u “Undoşlar assimilyatsiyasi” darsida batafsil körib çiqiladi.

Köp uçraydigan xatolar

Birinçi xato — “ng” dagi “g” ni tuşirib qoldiriş: “ming” örniga “min”, “tong” örniga “ton”. Ikkinçisi — eşitilganidek yoziş: “şanba”, “yonboş” örniga “şamba”, “yomboş”. Uçinçisi — “y” ni unli deb hisoblaş. U undoş, şuning uçun böğinga bölişda unlilar orasidagi har qanday yakka undoş kabi keyingi böğinga ötadi: u-yim, to-yi. Nihoyat, “l” va “n” ni rus tilidagi “yel”, “kon” sözlaridagidek yumşatib aytmang: özbek tilida undoşlarning qattiq-yumşoqlik zidligi yöq.

Özingizni tekşiring

“Olmalar” sözidagi sonorlarni toping: o-l-m-a-l-a-r — törtta sonor bor: l, m, l, r. “Tongda” sözida: t — şovqinli, jarangsiz, portlovçi; ng — sonor, burun, til orqa; d — şovqinli, jarangli, portlovçi.

Portlovçi, sirğaluvçi va affrikatalar — şovqinli undoşlarning hosil böliş usuliga köra ajratiladigan uç turi. Hosil böliş usuli nutq aʼzolari qanday tösiq hosil qilişi va havo uni qanday yengib ötişi bilan belgilanadi: portlovçilarda aʼzolar töla jipslaşib, söng birdan oçiladi; sirğaluvçilarda ular faqat yaqinlaşib, tor tirqiş qoldiradi; affrikatalarda jipslaşuv birdan emas, tirqişga ötib oçiladi. Sonorlar alohida guruh hosil qiladi (“Sonor tovuşlar” darsiga qarang).

Portlovçi undoşlar

Portlovçilar — b, p, d, t, g, k, q. Havo jipslaşgan aʼzolar orqasida bir lahza töxtaydi, bosim ortadi va tösiq qisqa “portlaş” bilan oçiladi. Bunday tovuşni çözib bölmaydi: “p” bir lahzagina eşitiladi. Hosil böliş örniga köra: b, p — lab-lab; d, t — til oldi; g, k — til orqa; q — çuqur til orqa. Jarangli-jarangsiz juftlar: b — p, d — t, g — k; “q” ning jarangli jufti yöq. Oğizda töla jipslaşuv m, n, ng da ham böladi, lekin havo burundan erkin çiqadi, şuning uçun ular sonorlarga kiradi.

dor — tor; bir — pir; gul — kul; kir — qir.

Sirğaluvçi undoşlar

Sirğaluvçilar — v, f, z, s, j (“jurnal” sözidagi), ş, ğ, x, h. Nutq aʼzolari bir-biriga yaqinlaşadi va havo tor tirqişdan işqalanib ötadi. Sirğaluvçini çözib aytiş mumkin: s-s-s, ş-ş-ş, f-f-f. Jarangli-jarangsiz juftlar: v — f, z — s, j — ş, ğ — x; “h” — juftsiz jarangsiz tovuş. “Ğ” va “x” oğizning eng orqa qismida, “h” esa böğizda hosil böladi va yengil nafasga öxşaydi.

Affrikatalar

Affrikatalar (portlovçi-sirğaluvçilar) — “ç”, öz sözlardagi “j” (“jon”, “jöja”) va özlaşmalardagi “s”. Tovuş portlovçi kabi boşlanib, sirğaluvçi kabi tugaydi: ç ≈ [t]+[ş], j ≈ [d]+[j], s ≈ [t]+[s]. Lekin bu bitta tovuş: böğinga bölişda u ajratilmaydi. Jarangli-jarangsiz juft: j [dj] — ç. “S” harfi faqat kirill yozuvida bor (“sirk”, “konsert”); lotin alifbosida bu harf yöq: söz boşida va undoşdan keyin u “s” bilan, unlidan keyin “ts” bilan beriladi.

Şovqinli undoşlar hosil böliş usuliga köra
TuriTösiqJarangliJarangsizMisollar
portlovçitöla jipslaşuv, birdan oçilişb, d, gp, t, k, qbola, tut, qiş
sirğaluvçitor tirqiş, işqalanişv, z, j [j], ğf, s, ş, x, hsuv, ğoz, havo
affrikatalarjipslaşuv tirqişga ötadij [dj]ç; özlaşmalarda sjon, çoy, sirk

Öxşaş tovuşlarni farqlaş

Hosil böliş usuli yoki jarangi bilan farqlanadigan juftlar
JuftFarqiMisollar
q — ğportlovçi — sirğaluvçi, örni birqor — ğor; toq — toğ
q — xportlovçi — sirğaluvçi, ikkalasi jarangsizqol — xol
ç — şaffrikata — sirğaluvçioç — oş; qoç — qoş
j [dj] — j [j]affrikata — sirğaluvçi, harfi birjöja — jurnal, garaj

Hosil böliş usuli yozuvda ham namoyon böladi. Köp böğinli söz oxiridagi “k”, “q” portlovçilari unli bilan boşlangan qöşimça oldida “g”, “ğ” ga aylanadi: “yurak — yuragi”, “qişloq — qişloği”; bir böğinli sözlarda ular saqlanadi: “öq — öqi”. Söz oxiridagi jarangli portlovçilar jarangsizlanadi, lekin özakka qarab yoziladi: “kitob” [kitop]. Batafsil — “Tovuş özgarişlari” va “Jarangli va jarangsiz undoşlarning juftlari” darslarida.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

Rus tilida sözlaşuvçilar köpinça “ğ” ni jipslaşuv bilan, [g] kabi, “q” ni esa [k] kabi aytadi: “ğor” sözi “gor” ga öxşab qoladi. “Ğ” — sirğaluvçi: til tanglayga tegmasligi kerak. “X” çuqurroq va dağalroq eşitiladi, “h” esa yengil nafasdir: “xat”, “havo”. Oddiy tekşiruv: tovuşni çözib köring. Çözilsa — sirğaluvçi (s, ş, f, x), çözilmasa — portlovçi yoki affrikata. Affrikatani sekin aytsangiz, uning ikki qismi eşitiladi. “Çaqmoq” sözida: ç — affrikata, q — portlovçi, m — sonor, q — portlovçi.

Fonetik transkripsiya — har bir belgiga aynan bitta tovuş mos keladigan, söz yozilişiga qarab emas, talaffuz qilinişiga qarab qayd etiladigan yozuv usuli. Transkripsiya kvadrat qavsga olinadi: “kitob” [kitop]. U oddiy yozuvda körinmaydigan hodisalarni körsatadi: undoşlarning jarangsizlanişi va jaranglaşuvi, qöşni tovuşlarning bir-biriga öxşaşi, unlining çöziqligi va urğuning örni.

Transkripsiya nima uçun kerak

Özbek imlosi asosan morfologik tamoyilga tayanadi: özak va qöşimça muayyan sözda qanday eşitilişidan qatʼi nazar bir xil yoziladi. Şuning uçun [ketti] eşitilsa ham, “ketdi” deb yoziladi. Bundan taşqari, harf va tovuş birma-bir mos kelmaydi: “j” ikki tovuşni ([dj] va [j]), “yo”, “yu”, “ya” va söz boşidagi “ye” ikkitadan tovuşni, “ng” birikmasi esa bitta tovuşni bildiradi. Transkripsiyadan luğat va darslik tuzuvçilar, jonli nutqni yozib oladigan şevaşunoslar, talaffuz öqituvçilari, diktorlar hamda ovoz beriş uçun matn tayyorlaydigan tarjimonlar foydalanadi.

Yoziş qoidalari

Transkripsiyaning asosiy belgilari va qoidalari
Qoida yoki belgiNimani bildiradiMisol
[ ]fonetik yozuvning çegarasibarg [bark]
unli ustidagi urğu belgisiurğuli böğinotalar [otalár]
unlidan keyin ikki nuqtaunlining çöziqligimaʼno [ma:no]
bir tovuş — bir belgi“ng” bitta [ң] belgisi bilan beriladitong [toң]
ikki tovuşli harflar oçib yoziladi“yo”, “yu”, “ya”, söz boşidagi “ye”yoz [yoz], yer [yer]
fonetik söz qöşib yoziladiyordamçi va ziç boğlangan sözlarön bir [ömbir]

Transkripsiyada boş harf va tiniş belgilari işlatilmaydi (ilmiy yozuvlardagi pauza belgilari bundan mustasno). Özbek tili uçun odatda kirill yoki lotin yozuviga asoslangan, qöşimça belgilar bilan boyitilgan transkripsiya qöllanadi. Xalqaro fonetik alifboda (XFA) har bir tovuşning, jumladan “q”, “ğ”, “x”, “ş”, “ng” ning öz maxsus belgisi bor; tarjimon XFA bilan ingliz va boşqa xorijiy tillar luğatlarida duç keladi.

Yozilişdan talaffuzga

Özbekça sözlar transkripsiyasiga misollar
YozilişiTranskripsiyasiNima aks etgan
kitob[kitóp]söz oxirida “b” ning jarangsizlanişi, urğu oxirgi böğinda
Ahmad[ahmat]söz oxirida “d” ning jarangsizlanişi
ketdi[ketti]jarangsiz “t” dan keyin “d” [t] kabi eşitiladi
tuzsiz[tussiz]“s” oldida “z” jarangsizlanadi
şanba[şamba]“b” oldida “n” [m] ga ötadi
yozuvçi[yozuvçi]“yo” harfi — ikki tovuş
kelma[kélma]urğu inkor -ma oldidagi böğinga tuşadi

Ön bir kişi ketdi. — [ömbir kişi ketti]. Tongda yozuvçi keldi. — [toңda yozuvçi keldi].

Transkripsiya, transliteratsiya va imlo

Bu tuşunçalar köpinça aralaştiriladi. Imlo sözning yagona, barqaror yozilişini mustahkamlaydi. Transliteratsiya bir yozuvning harflarini boşqa yozuv harflari bilan almaştiradi: matnni özbek kirill yozuvidan lotin yozuviga ögiriş transliteratsiyadir, bunda tovuşlar hisobga olinmaydi. Amaliy transkripsiya xorijiy ism va nomlarni boşqa til harflari bilan talaffuziga qarab beradi: ingliz adibi nomi özbekça “Şekspir” deb yoziladi, “Toşkent” esa rus va ingliz tillarida anʼanaviy ravişda “a” bilan beriladi. Fonetik transkripsiya — talaffuzning qavs içidagi ilmiy yozuvi, oddiy matnda u işlatilmaydi.

Köp uçraydigan xatolar

Qavs içida talaffuz örniga yozilişni beriş: [kitop] örniga [kitob]. “Yo”, “yu”, “ya” ni oçmay qoldiriş: [yoz] örniga [yoz]. Transkripsiyani oddiy matnga köçiriş: inşodagi “kitop”, “ketti” — imlo xatosi. Transliteratsiyani transkripsiya deb hisoblaş. Qavsni unutiş — bunda yoziliş qayerda-yu, talaffuz qayerda ekanligi tuşunarsiz bölib qoladi.

Özingizni tekşiring

Transkripsiya qiling: “yurak”, “yonboş”, “aytdi”, “barg”. Javob: [yurak], [yomboş], [aytti], [bark].

Özbek tili tovuş tizimi — adabiy tildagi barça tovuşlar, ularni bir-biridan farqlovçi belgilar hamda tovuşlarning sözda birikiş qoidalari majmui. Maktab anʼanasida unda 30 ta fonema ajratiladi: 6 ta unli va 24 ta undoş. Tizim oddiy röyxat emas: har bir tovuş boşqalaridan nimasi bilan farqlanişi orqali belgilanadi, birikiş qoidalari esa qaysi tovuş qayerda kela olişini körsatadi.

Fonema va uning variantlari

Fonema — söz va morfemalarni farqlay oladigan eng kiçik tovuş birligi. U minimal juftlar yordamida aniqlanadi: bitta tovuş almaştirilsa, boşqa söz hosil böladi. Bitta fonema örniga qarab turliça eşitilişi mumkin: “q”, “ğ”, “x” dan keyin “i” orqaroq aytiladi (“qiz”, lekin “kir”), söz oxiridagi “b” [p] kabi eşitiladi (“kitob” [kitop]), ammo “kitobi” şaklida yana [b] eşitiladi. Bunday örin variantlari alohida fonema hisoblanmaydi.

qol — qöl — köl; ön — öng; toq — toğ; bir — pir; it — et — ot.

Tizim tarkibi

Özbek adabiy tilining fonemalari
GuruhSoniTovuşlarAsosiy belgisi
unlilar6i, e, a, u, ö, ofaqat ovoz, tösiqsiz; böğin hosil qiladi
şovqinli jarangli8b, d, g, v, z, j [j], j [dj], ğşovqin va ovoz
şovqinli jarangsiz10p, t, k, q, f, s, ş, x, h, çfaqat şovqin
sonorlar6m, n, ng, l, r, yovoz şovqindan ustun
jami306 unli + 24 undoşadabiy tilning töliq tizimi

Ayrim qöllanmalarda undoşlar soni boşqaça: “j” harfining ikki tovuşi farqlanmasa — 23 ta, özlaşmalardagi “s” yoki “ʼ” örnidagi böğiz portlovçisi alohida tovuş deb sanalsa — 25 ta. Bu tilning özidagi emas, yondaşuvdagi farqdir. Unli va undoşlar haqida batafsil — “Unli tovuşlar” va “Undoş tovuşlar” darslarida.

Tizimning öziga xos belgilari

Özbek tili tovuş qurilişining xususiyatlari
BelgiIzohMisollar
çuqur til orqa undoşlarq, ğ, x — k, g, h dan farqli alohida fonemalarkir — qir; hol — xol
unli çöziqligi söz farqlamaydiöz sözlarda çöziq unli yöq; “ʼ” li arabça özlaşmalarda çöziliş böladimaʼno [ma:no]
susaygan singarmonizmqöşimça unlisi özakka moslaşmaydikitoblar, gullar, uylar
urğu odatda oxirgi böğindaqöşimça qöşilgan sayin urğu öngga köçadiotá — otalár — otalargá
söz boşida undoşlar töplanmaydisözlaşuvda özlaşmalarda ulardan oldin unli orttiriladistakan [istakan]
yumşoq undoşlar yöqundoşning qattiq-yumşoqligi söz farqlamaydi“” faqat özlaşmalarda yoziladi: “aprel”

Tovuş va harf

Harflar soni tovuşlar soniga teng emas. Özbek kirill alifbosida 35 ta harf bor: unda ikki tovuşni bildiradigan harflar (“yo”, “yu”, “ya”, söz boşidagi “ye”), öz tovuşiga ega bölmagan belgilar (“ʼ”, “”) va bitta tovuş uçun “ng” birikmasi mavjud. Lotin yozuvida ham baʼzan bitta fonema ikki belgi bilan yoziladi. Batafsil — “Tovuş va harf” darsida.

Köp uçraydigan xatolar

Birinçi xato — tovuş örniga harf sanaş: “yonğoq” sözida beşta harf, lekin oltita tovuş bor [yonğoq]. Ikkinçisi — örin variantlarini alohida fonema deb biliş: “kitob” dagi jarangsizlangan “b” — öşa “b” fonemasi. Uçinçisi — rus tili talaffuz odatlarini özbekça nutqqa köçiriş: undoşni yumşatiş yoki “q” ni “k” ga, “h” ni “x” ga qöşib yuboriş, holbuki özbek tilida ular söz farqlaydi. Törtinçisi — tovuş tizimini alifbo bilan aralaştiriş: yozuv almaşgani bilan fonemalar tarkibi özgarmaydi.

Özingizni tekşiring

“Özbekiston”: 10 ta harf va 10 ta tovuş; unlilar — ö, ye [e], i, o; undoşlar — z, b, k, s, t, n, ulardan sonor — n. “Yonğoq”: 5 ta harf, 6 ta tovuş [y-o-n-ğ-o-q]; unlilar — o, o; sonorlar — y, n; şovqinlilar — ğ, q.

Özlaşma sözlar talaffuzi — boşqa tillardan ötgan sözlarning özbek adabiy tilida qanday aytilişini belgilaydigan meyorlar majmui. Özlaşma söz — boşqa tildan kirib, luğat tarkibidan mustahkam joy olgan söz: kitob, daraxt, stakan, internet. Söz tilga qança erta kirgan bölsa, özbek tovuş qonunlariga şunça töliq moslaşgan böladi.

Özbek tilidagi özlaşmalarning asosiy qatlamlari uçta: arabça (asosan din, ilm va adabiyot orqali kirgan), fors-tojikça (köp asrlik yaqin aloqalar natijasi) hamda rusça va rus tili orqali kirgan baynalmilal sözlar. Sönggi ön yilliklarda ingliz tilidan bevosita kirgan sözlar ham köpayib bormoqda.

Özlaşma qatlamlari va ularning talaffuzi

Özlaşma qatlamlari: misollar va talaffuz xususiyatlari
QatlamMisollarTalaffuzda nimaga eʼtibor beriş kerak
Arabçakitob, hikoya, qalam, maʼnoh va x, q va k aniq farqlanadi; ʼ belgisi hisobga olinadi; söz oxiridagi b jarangsiz eşitiladi: [kitop]
Fors-tojikçadöst, göşt, daraxt, farzandsöz oxiridagi undoşlar töplanişi töliq aytiladi; f tovuşi p bilan almaştirilmaydi
Rusça va baynalmilalstakan, sport, traktor, jurnal, sirk, litseyundoşlar töplanişi va urğu manba tildagidek saqlanadi; ortiqça unli qöşilmaydi
Inglizça yangi özlaşmalarinternet, smartfon, brauzerözbek yozuvida qabul qilingan şakliga mos aytiladi

Arabça sözlar

Arabça sözlar özbek tiliga juda qadimdan kirgan va tovuş jihatdan töla özlaşgan. Arab tilidagi uzun-qisqa unlilar farqi saqlanmagan, begona undoşlar yaqin özbek tovuşlari bilan almaşgan. Şu bilan birga, adabiy talaffuzda h (havo, hikoya) x bilan, q (qalam, qonun) esa k bilan aralaştirilmaydi: hol “ahvol” va xol “yuzdagi kiçik doğ” — boşqa-boşqa sözlar. Arab tilidagi ayn va hamza tovuşlari yozuvda ʼ belgisi bilan beriladi: maʼno, sanʼat (bu haqda “Tutuq belgisi, ö va ğ” darsida).

Söz oxiridagi b jarangsiz aytiladi, lekin yozuvda saqlanadi: kitob [kitop] — kitobi, talab [talap] — talabi. Ikkilangan undoş söz oxirida aytilmaydi, qöşimça olganda esa qaytadi: haq — haqqim bor.

Fors-tojikça sözlar

Fors-tojikça sözlar ham özbek tiliga allaqaçon singib ketgan: dasturxon, xursand, baland, farişta. Ularning köpi ikki undoş bilan tugaydi (-st, -şt, -xt, -nd). Sözlaşuvda oxirgi undoş köpinça tuşib qoladi — [dös], [göş], lekin adabiy talaffuzda bunday sözlar töliq aytiladi: döst, göşt, daraxt. Ayrim şevalarda bölganidek, f tovuşini p bilan almaştiriş ham mumkin emas: [parzand] emas, farzand.

Rusça va baynalmilal sözlar

Rusça va baynalmilal sözlar (stakan, sport, traktor, direktor, telefon) adabiy nutqda manba tilga yaqin talaffuz qilinadi: undoşlar töplanişi saqlanadi, urğu esa odatda rus tilidagi örnida qoladi: téxnika, fábrika (batafsil “Urğu” darsida). J harfi bu sözlarda [j] tovuşini bildiradi: jurnal, garaj; özbekça va arabça sözlarda esa [dj] kabi eşitiladi: jon, javob. S harfi söz boşida [s] (sirk), unlidan keyin [ts] (litsey) kabi aytiladi.

Sözlaşuvda uçraydigan, lekin adabiy meyorga mos kelmaydigan şakllar: [istakan] — töğrisi stakan, [poyiz] — poyezd, [işkaf] — şkaf, [karavot] — krovat, [tilipon] — telefon, [pabrika] — fabrika.

Tipik xatolar va ularning oldini oliş

Adabiy va xato talaffuz
SözAdabiy talaffuzXato talaffuzSababi
sport[sport][isport]söz boşidagi sp- oldiga unli qöşilgan
telefon[telefon][tilipon]f örniga p aytilgan, unli özgargan
döst[döst][dös]oxirgi t tuşib qolgan
maʼno[ma:no][mano]ʼ belgisi hisobga olinmagan
hikoya[hikoya][xikoya]h örniga x aytilgan
texnika[téxnika][texniká]urğu özbekça qoida böyiça oxirga köçirilgan

Özingizni tekşiring

Özlaşma sözni töğri aytiş uçun avval uning qaysi tildan kelganini aniqlang. Keyin şu qatlamga xos qoidani qöllang (birinçi jadvalga qarang). Maşq: daraxt, sanʼat, sport, garaj, farzand, hafta sözlarini ovoz çiqarib öqing va qatlamlarga ajrating. Bunday sözlarning yozilişi — “Özlaşma sözlar imlosi” darsida.

Tutuq belgisi (ʼ) — söz içida kelib, oldingi unlini bir oz çözib aytiş yoki undoşni keyingi unlidan qisqa uziliş bilan ajratiş kerakligini körsatadigan belgi. U alohida tovuşni ifodalamaydi. Lotin yozuvida tutuq belgisi vergulsimon ʼ şaklida, ö va ğ harflaridagi belgi esa teskari vergulsimon ʻ şaklida yoziladi. Bu ikki belgining vazifasi har xil va ularni klaviaturadagi oddiy apostrof bilan almaştirib bölmaydi.

Tutuq belgisi qayerdan kelgan

Tutuq belgisi asosan arabça özlaşmalarda uçraydi. Arab tilida özbek tilida bölmagan böğiz tovuşlari — ayn va hamza bor. Özbek tilida ular aytilmaydi, lekin izi unli çözilişi yoki qisqa uziliş sifatida saqlangan. Tutuq belgisi ana şu izni körsatadi: maʼno, taʼlim, sanʼat, eʼlon.

Tutuq belgisining ikki vazifasi

Tutuq belgisi talaffuzda nimani bildiradi
ÖrniQanday aytiladiMisollar
unlidan keyin, undoş oldidaoldingi unli bir oz çözib aytiladimaʼno [ma:no], şeʼr [şe:r], taʼsir, aʼlo, baʼzan
undoşdan keyin, unli oldidaundoş keyingi unlidan qisqa uziliş bilan ajratib aytiladisanʼat, surʼat, qatʼiy, jurʼat, masʼul

Tutuq belgisi sözlarni farqlaydi: şeʼr “nazm” — şer “yirtqiç hayvon”; surʼat “tezlik” — surat “rasm”. Uni yozuvda yoki talaffuzda tuşirib qoldiriş boşqa sözni hosil qiladi.

Tutuq belgisi qöyilmaydigan holatlar

Ikki unli şunçaki yonma-yon kelganda tutuq belgisi qöyilmaydi: oila, şoir, qoida, matbaa, mutolaa. Har bir unli alohida aytiladi; jonli nutqda ularning orasida [y] eşitilişi mumkin — [şoyir], lekin yozuvda bu aks etmaydi. Rusça obyekt, syezd, podyezd kabi sözlardagi ayiriş belgisi esa tutuq emas: bu sözlarda undoşdan keyin [y] tovuşi eşitiladi va lotin yozuvida ular şu tovuş bilan yoziladi.

Ö, ğ va tutuq belgisi: uçta öxşaş belgi

Lotin yozuvida ö, ğ va tutuq belgisi bir-biriga öxşaydi, ammo mohiyati boşqa. Ö — orqa qator, örta keng, lablangan unli; ğ — jarangli sirğaluvçi undoş. Bular alohida tovuşlarni bildiradigan mustaqil harflar bölib, ʻ belgisi harfning ajralmas qismidir. Tutuq belgisi esa tovuşni bildirmaydi, faqat yonidagi harflar qanday öqilişini körsatadi. Ö harfidagi belgi tuşib qolsa, boşqa söz çiqadi: ön “10” — un “buğdoy uni”.

köl “suv havzasi” — kul “ötin qoldiği”; özbek, toğ, boğ. Möʼjiza va möʼtabar sözlarida ö harfi va tutuq belgisi yonma-yon keladi: avval ʻ, keyin ʼ.

Öxşaş belgilar va ularning vazifasi
BelgiNima uVazifasiMisol
ʻö va ğ harflarining tarkibiy qismiharfning bir qismi, alohida tovuşni ifodalaşga xizmat qiladiözbek, toğ
ʼtutuq belgisiunlini çöziş yoki undoşni ajratişni körsatadimaʼno, sanʼat
ʼklaviaturadagi töğri apostrofözbek yozuvining belgisi emas, uning örnida işlatiş xatoözbek yozuvida işlatilmaydi
ʼ va ʼteskari urğu belgisi va yopuvçi tirnoqözbek yozuvining belgilari emas, ularning örnida işlatiş xatoözbek yozuvida işlatilmaydi

Köp uçraydigan xatolar

Köp uçraydigan xatolar: tutuq belgisini tuşiriş (maʼno örniga “mano”) yoki uni talaffuzda hisobga olmaslik; uning örniga ö va ğ dagi belgini qöyiş yoki aksinça; töğri apostrof, teskari urğu belgisi yoki tirnoq işlatiş; ikki unli orasiga ortiqça belgi qöyiş (oila, şoir sözlarida u yöq); sözni köçirişda belgini oldingi harfdan ajratiş — töğrisi maʼ-no, taʼ-sir. Közga bir xil körinsa-da, kompyuter uçun bular turli belgilar: notöğri belgili söz qidiruvda topilmaydi, imlo tekşiruvi uni xato deydi. Imlo qoidalari — “Tutuq belgisi (ʼ) va ö, ğ harflari” darsida.

Özingizni tekşiring

Sözni sekin öqing: unli bir oz çöziq eşitilsa yoki undoşdan keyin qisqa uziliş sezilsa (maʼno, sanʼat), tutuq belgisi kerak; ikki unli şunçaki yonma-yon tursa (oila, şoir), kerak emas. Lotin yozuvida özbek klaviatura tartibidan yoki avtoalmaştirişdan foydalaning (batafsil “Apostroflar: ö, ğ (ʻ) va tutuq belgisi (ʼ)” darsida). Maşq: eʼlon, surat, qoida, möʼjiza, taʼlim, surʼat sözlaridan tutuq belgisi borlarini ajrating. Javob: eʼlon, möʼjiza, taʼlim, surʼat.