Fonetika — tilşunoslikning tilning tovuş tomonini örganadigan bölimi. Atama yunonça “tovuş, ovoz” maʼnosidagi sözdan olingan. Fonetika nutq tovuşlari qanday hosil bölişi va qanday eşitilişini, ular böğin va sözga qanday birikişini, urğu va intonatsiya nutqda qanday vazifa bajarişini tekşiradi. Sözning maʼnosi fonetikaning vazifasi emas: u sözning eşitiladigan, moddiy qobiğini tavsiflaydi.
Fonetika örganadigan birliklar
Nutq oqimini tobora kiçik qismlarga böliş mumkin: fraza, nutq takti, fonetik söz, böğin, tovuş. Bu birliklar birin-ketin joylaşadi, ular segment birliklar deyiladi. Urğu va intonatsiya tovuşlardan alohida mavjud emas — ular böğin va fraza ustiga “qöyiladi”, şuning uçun supersegment hodisalar deb ataladi.
| Birlik | Nima | Misol |
|---|---|---|
| tovuş | eng kiçik talaffuz birligi | “toş” sözida uç tovuş: t, o, ş |
| böğin | bir havo zarbi bilan aytiladigan tovuş yoki tovuşlar guruhi | mak-tab, ki-tob |
| fonetik söz | bir urğu atrofida birlaşgan söz va unga qöşilgan urğusiz yuklamalar | “keldimi?” bir butun bölib aytiladi |
| nutq takti | frazaning ikki pauza orasidagi qismi | Ertaga ertalab | maktabga boramiz. |
| fraza | tugal intonatsiyaga ega nutq parçasi | Bugun havo iliq. |
| urğu | bir böğinning kuçliroq aytilişi | “kitob” — urğu oxirgi böğinda |
| intonatsiya | frazaning ohangi, surʼati va pauzalari | Keldi. — Keldi? |
Tovuş qaysi tomonlardan örganiladi
Bir tovuşni uç tomondan örganiş mumkin. Artikulyatsion (fiziologik) fonetika nutq aʼzolarining işini tavsiflaydi. Akustik fonetika tovuşni fizik tebraniş sifatida — balandligi, kuçi, davomiyligi va tembri jihatidan tekşiradi. Perseptiv fonetika inson tovuşni quloq orqali qanday idrok etişini örganadi. Fonologiya alohida soha bölib, tovuşlarning maʼno farqlaş vazifasini tekşiradi. Yondaşuvga köra tavsifiy (tilning hozirgi holati), tarixiy (tovuşlar taraqqiyoti) va qiyosiy (boşqa tillar bilan soliştiriş) fonetika farqlanadi.
Fonema: maʼno farqlaydigan tovuş
Agar bir tovuşni boşqasiga almaştiriş sözni özgartirsa, bu tovuşlar alohida fonemalardir. Tildagi mustaqil tovuşlar şu usul bilan aniqlanadi. Faqat bir tovuş bilan farqlanadigan söz juftlari minimal juftlar deyiladi.
toş — tiş — tuş — töş; boş — beş — böş; qöl — köl.
Fonetika va unga yondoş bölimlar
Maktabda fonetika bilan birga örganiladigan uç bölim unga tayanadi. Grafika harflar va yozuv belgilari tizimini tavsiflaydi. Orfografiya yoziş qoidalarini belgilaydi. Orfoepiya adabiy talaffuz meyorlarini belgilaydi. Fonetika biz amalda qanday gapirişimizni tavsiflaydi, orfografiya va orfoepiya esa qanday yoziş va aytiş kerakligini körsatadi. Talaffuz bilan yoziliş köpinça mos kelmaydi.
“kitob” sözi oxirida [kitop] ga yaqin eşitiladi, lekin “b” bilan yoziladi — “kitobim” şaklida [b] aniq eşitiladi; “barg” [bark] deb aytiladi, qiyoslang: “bargi”.
Köp uçraydigan xatolar
Birinçi xato — tovuş bilan harfni aralaştiriş. “Tong” sözida tört harf, lekin uç tovuş bor: t, o, ng. “Yoz” sözida ikki harf, lekin uç tovuş bor: [y], [o], [z]. Ikkinçisi — fonetikani imlo qoidalari deb öylaş: fonetika tovuşlanişni tavsiflaydi, yoziş qoidalari esa orfografiyaning işi. Uçinçisi — sözni “eşitilganidek” yoziş (“kitop”, “bark”) yoki, aksinça, harfma-harf talaffuz qiliş. Töğri yoziliş orfografiya böyiça, töğri talaffuz esa orfoepiya böyiça tekşiriladi.
Özingizni tekşiring
Biror sözni, masalan “qişloq”ni oling va javob bering: unda neçta harf va neçta tovuş bor; u qanday böğinlarga bölinadi (qiş-loq); urğu qaysi böğinda (oxirgisida); qaysi tovuşlar unli, qaysilari undoş. Bu haqda batafsil “Nutq tovuşlari qanday hosil böladi”, “Unli tovuşlar”, “Undoş tovuşlar” va “Tovuş va harf” darslarida.
