Imlo qoidalari — sözlar va ularning şakllarini yozişda hamma uçun yagona va majburiy bölgan meʼyorlar tizimi. Ular qaysi tovuş qaysi harf bilan berilişini, qöşimça qöşilganda söz qanday yozilişini, qaysi sözlar qöşib, çiziqça bilan yoki ajratib yozilişini, boş harf qayerda kerakligini va söz satrdan satrga qanday köçirilişini belgilaydi. Imloning ilmiy nomi — orfografiya (yunonça “töğri yoziş”). Bu qoidalar maktab daftari, gazeta, rasmiy hujjat, veb‑sahifa va ilova interfeysi uçun birdek amal qiladi.
Imlo, orfoepiya va punktuatsiya
Imlo yozma nutqqa tegişli. Adabiy talaffuz meʼyorlarini orfoepiya, tiniş belgilarini qöyiş qoidalarini punktuatsiya örganadi. Imloning tayançi — grafika, yaʼni alifbo va harflarning tovuşlarga munosabati: avval harflar tarkibi belgilanadi, söng şu harflar bilan qanday yoziş qoidalaştiriladi. Qöştirnoq va tire şakli, böşliqlar va bölinmaydigan belgilar esa tipografiya masalasi bölib, ular alohida bölimda köriladi.
| Bölim | Nimani belgilaydi | Misollar |
|---|---|---|
| Harflar imlosi | unli va undoş tovuşlar qaysi harf bilan berilişi | kitob, örik, Yevropa |
| Asos va qöşimçalar imlosi | qöşimça qöşilganda asos va qöşimçaning yozilişi | kitobga, oğzim, tokka |
| Qöşib yoziş | qaysi qöşma sözlar qöşib yoziladi | kungaboqar, toşbaqa |
| Çiziqça bilan yoziş | juft va takroriy sözlar | ota‑ona, oz‑oz |
| Ajratib yoziş | alohida yoziladigan birikmalar | har kim, olib keldi |
| Boş harflar imlosi | atoqli otlar, nomlar, gap boşi | Toşkent, Amudaryo |
| Köçiriş | sözni böğin böyiça satrdan satrga köçiriş | mak‑tab, öqi‑tuv‑çi |
Özbek imlosining tamoyillari
Özbek imlosi asosan ikki tamoyilga tayanadi. Fonetik tamoyilga köra söz adabiy talaffuzga mos holda yoziladi: har bir tovuş öz harfi bilan beriladi. Sözlarning aksariyati şu tamoyil asosida yoziladi.
ota, maktab, ğişt, daraxt, öquvçi
Morfologik tamoyilga köra özak va qöşimça talaffuzda özgarsa ham, yozuvda bir xil şaklini saqlaydi: şunda sözning tarkibi közga darhol taşlanadi va matn tez öqiladi. Baʼzi sözlar esa anʼanaga köra örnaşib qolgan şaklda yoziladi.
kitobga — talaffuzda [kitopka]; ketdi — [ketti]; tuzsiz — [tussiz]; şanba — [şamba]
Qoidalarda talaffuzga yon beriladigan holatlar ham bor: k yoki q bilan tugagan sözga ‑ga qöşimçasi ‑ka, ‑qa şaklida qöşiladi: tok — tokka, qişloq — qişloqqa. Bunday holatlar asos va qöşimçalar imlosi darsida batafsil köriladi.
Amaldagi imlo qoidalari
Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosi 1993‑yil 2‑sentyabrda qabul qilingan qonun bilan joriy etilgan, 1995‑yil 6‑mayda unga özgartirişlar kiritilgan. Şu alifbo uçun “Özbek tilining asosiy imlo qoidalari” Vazirlar Mahkamasining 1995‑yil 24‑avgustdagi qarori bilan tasdiqlangan va amaldagi asosiy hujjat hisoblanadi. Kirill yozuvidagi matnlar 1956‑yilda qabul qilingan qoidalarga tayanadi. Qoidalar asosida imlo luğatlari tuziladi: şubhali sözni şunday luğatdan tekşiriş — eng işonçli yöl.
Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş
Eng köp xato sözni eşitilganiça yozişdan kelib çiqadi. Lotin yozuvida bunga ö, ğ harflaridagi belgini va tutuq belgisini klaviaturadagi tasodifiy belgilar bilan almaştiriş qöşiladi. Şubha tuğilganda: 1) sözni özak va qöşimçaga ajrating; 2) özakni unli bilan boşlanadigan qöşimça bilan sinab köring: kitob — kitobi, tuz — tuzi, çunki unli oldida oxirgi undoş aniq eşitiladi; 3) şubha qolsa, imlo luğatiga qarang.
Notöğri → töğri: kitopka → kitobga; ketti → ketdi; tussiz → tuzsiz; özbek, özbek → özbek
