UzLocal

Imlo

Imlo sözlarning bir xil yozilişini taʼminlaydi: alfavitdan tortib, özlaşma atamalar va brend nomlarigaça. Bölim butun jamoa tayangan qoidalarni belgilaydi.

Imlo qoidalari — sözlar va ularning şakllarini yozişda hamma uçun yagona va majburiy bölgan meʼyorlar tizimi. Ular qaysi tovuş qaysi harf bilan berilişini, qöşimça qöşilganda söz qanday yozilişini, qaysi sözlar qöşib, çiziqça bilan yoki ajratib yozilişini, boş harf qayerda kerakligini va söz satrdan satrga qanday köçirilişini belgilaydi. Imloning ilmiy nomi — orfografiya (yunonça “töğri yoziş”). Bu qoidalar maktab daftari, gazeta, rasmiy hujjat, veb‑sahifa va ilova interfeysi uçun birdek amal qiladi.

Imlo, orfoepiya va punktuatsiya

Imlo yozma nutqqa tegişli. Adabiy talaffuz meʼyorlarini orfoepiya, tiniş belgilarini qöyiş qoidalarini punktuatsiya örganadi. Imloning tayançi — grafika, yaʼni alifbo va harflarning tovuşlarga munosabati: avval harflar tarkibi belgilanadi, söng şu harflar bilan qanday yoziş qoidalaştiriladi. Qöştirnoq va tire şakli, böşliqlar va bölinmaydigan belgilar esa tipografiya masalasi bölib, ular alohida bölimda köriladi.

Imlo qoidalari qamrab oladigan masalalar
BölimNimani belgilaydiMisollar
Harflar imlosiunli va undoş tovuşlar qaysi harf bilan berilişikitob, örik, Yevropa
Asos va qöşimçalar imlosiqöşimça qöşilganda asos va qöşimçaning yozilişikitobga, oğzim, tokka
Qöşib yozişqaysi qöşma sözlar qöşib yoziladikungaboqar, toşbaqa
Çiziqça bilan yozişjuft va takroriy sözlarota‑ona, oz‑oz
Ajratib yozişalohida yoziladigan birikmalarhar kim, olib keldi
Boş harflar imlosiatoqli otlar, nomlar, gap boşiToşkent, Amudaryo
Köçirişsözni böğin böyiça satrdan satrga köçirişmak‑tab, öqi‑tuv‑çi

Özbek imlosining tamoyillari

Özbek imlosi asosan ikki tamoyilga tayanadi. Fonetik tamoyilga köra söz adabiy talaffuzga mos holda yoziladi: har bir tovuş öz harfi bilan beriladi. Sözlarning aksariyati şu tamoyil asosida yoziladi.

ota, maktab, ğişt, daraxt, öquvçi

Morfologik tamoyilga köra özak va qöşimça talaffuzda özgarsa ham, yozuvda bir xil şaklini saqlaydi: şunda sözning tarkibi közga darhol taşlanadi va matn tez öqiladi. Baʼzi sözlar esa anʼanaga köra örnaşib qolgan şaklda yoziladi.

kitobga — talaffuzda [kitopka]; ketdi — [ketti]; tuzsiz — [tussiz]; şanba — [şamba]

Qoidalarda talaffuzga yon beriladigan holatlar ham bor: k yoki q bilan tugagan sözga ‑ga qöşimçasi ‑ka, ‑qa şaklida qöşiladi: tok — tokka, qişloq — qişloqqa. Bunday holatlar asos va qöşimçalar imlosi darsida batafsil köriladi.

Amaldagi imlo qoidalari

Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosi 1993‑yil 2‑sentyabrda qabul qilingan qonun bilan joriy etilgan, 1995‑yil 6‑mayda unga özgartirişlar kiritilgan. Şu alifbo uçun “Özbek tilining asosiy imlo qoidalari” Vazirlar Mahkamasining 1995‑yil 24‑avgustdagi qarori bilan tasdiqlangan va amaldagi asosiy hujjat hisoblanadi. Kirill yozuvidagi matnlar 1956‑yilda qabul qilingan qoidalarga tayanadi. Qoidalar asosida imlo luğatlari tuziladi: şubhali sözni şunday luğatdan tekşiriş — eng işonçli yöl.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

Eng köp xato sözni eşitilganiça yozişdan kelib çiqadi. Lotin yozuvida bunga ö, ğ harflaridagi belgini va tutuq belgisini klaviaturadagi tasodifiy belgilar bilan almaştiriş qöşiladi. Şubha tuğilganda: 1) sözni özak va qöşimçaga ajrating; 2) özakni unli bilan boşlanadigan qöşimça bilan sinab köring: kitob — kitobi, tuz — tuzi, çunki unli oldida oxirgi undoş aniq eşitiladi; 3) şubha qolsa, imlo luğatiga qarang.

Notöğri → töğri: kitopka → kitobga; ketti → ketdi; tussiz → tuzsiz; özbek, özbek → özbek

Özbek alifbosi — özbek tilidagi tovuşlarni yozuvda ifodalaş uçun qabul qilingan, muayyan tartibda joylaşgan harflar majmui. Amaldagi alifbo lotin yozuviga asoslangan: u 1993‑yilda qonun bilan joriy etilgan, hozirgi körinişi esa 1995‑yilda belgilangan. Alifboda 29 ta harf bor: 26 tasi alohida harf, uçtasi — ş, ç, ng harf birikmalari. Ulardan taşqari alifbo tarkibiga tutuq belgisi (ʼ) ham kiradi.

Alifbo tartibi

A a, B b, D d, E e, F f, G g, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, P p, Q q, R r, S s, T t, U u, V v, X x, Y y, Z z, Ö ö, Ğ ğ, Ş ş, Ç ç, ng, ʼ

Tartibda ikki jihatga eʼtibor bering. Alifboda C va W harflari yöq: c faqat ç birikmasi tarkibida uçraydi. Ö, ğ, ş, ç esa alifbo oxirida — z dan keyin turadi. Şuning uçun luğat va röyxatlarda suv sözi zamin sözidan oldin, şahar va örik esa undan keyin keladi. Ng birikmasi söz boşida kelmaydi, şu sababli uning boş harf şakli yöq.

Harflar va ularning nomlari

Unli harflar öz tovuşi bilan ataladi: a, e, i, o, u, ö. Undoşlarning aksariyati e unlisi yordamida nomlanadi: e undoşdan keyin (be, de, ge, je, pe, te, ve, ye, ze) yoki undan oldin (ef, el, em, en, er, es) keladi. H, k, q, x, ğ, ş, ç, ng nomlari amalda ikki xil aytiladi — a bilan (ha, ka, qa, xa…) va e bilan (he, ke, qe, xe…); birinçisi kirill alifbosidagi h, k, q, x harflarining nomlaridan meros.

Özbek alifbosi: harflar, nomlar, misollar
HarfNomiMisol
A aaanor
B bbebola
D ddedaraxt
E eeeşik
F feffasl
G ggegul
H hha / hehayot
I iiilm
J jjejahon
K kka / kekitob
L lellola
M memmaktab
N nennon
O ooona
P ppepaxta
Q qqa / qeqalam
R rerrang
S sessuv
T ttetoş
U uuuy
V vvevatan
X xxa / xexat
Y yyeyoz
Z zzezamin
Ö ööörik
Ğ ğğa / ğeğişt
Ş şşa / şeşahar
Ç çça / çeçoy
ngnga / ngetong
ʼtutuq belgisimaʼno

Harf birikmalari va ʻ, ʼ belgilari

Ş, ç va ng ikki belgi bilan yoziladi, lekin bitta tovuşni bildiradi: şahar, çoy, tong. Agar n va g sözning turli qismlariga tegişli bölsa, ular alohida öqiladi: kungaboqar = kun + ga + boqar. Söz boşida faqat birinçi harf boş harf böladi: Şahrisabz, Çirçiq; butun söz boş harflar bilan yozilganda — SHAHRISABZ, qisqartmalarda esa ikkinçi qism kiçik harfda qoladi: AQŞ. ʻ belgisi ö va ğ harflarining bir qismi, ʼ esa alohida ajratiş belgisi (maʼno, sanʼat); ularning farqi tutuq belgisi darsida köriladi.

Kirill va lotin alifbolarining mosligi

Lotin yozuvida boşqaça beriladigan kirill harflari
KirillLotinMisol
ş, ç, ngş, ç, ngşahar → şahar, tong → tong
ö, ğö, ğörik → örik, ğişt → ğişt
q, h, xq, h, xhayot → hayot, xat → xat
j, yj, yjahon → jahon, uy → uy
yo, yu, yayo, yu, yayulduz → yulduz, yangi → yangi
yesöz boşida va unlidan keyin ye, boşqa holatda eyer → yer, poyezd → poyezd, kel → kel
eeeşik → eşik
sunlidan keyin ts, boşqa holatda slitsey → litsey, sirk → sirk
ʼ, özbekça sözlardagi ʼ → ʼ; yozilmaydimaʼno → maʼno, aprel → aprel

Köp uçraydigan xatolar

Eng köp xatolar o va g dagi belgida, kirilldagi ye va s harflarini berişda, harf birikmalarining katta‑kiçikligida hamda söz maʼnosini farqlaydigan x va h harflarida uçraydi: xol — hol. Matnni kirilldan lotinga ögirayotganda avvalo ye, s, ʼ, va ö, ğ harflarini tekşiring — xatolarning asosiy qismi şularga töğri keladi.

Notöğri → töğri: öqituvçi → öqituvçi; Evropa → Yevropa; poezd → poyezd; koncert → konsert; SHahar → Şahar; AQSH → AQŞ

Unli harflar imlosi — özbek lotin yozuvidagi oltita unli harf (a, o, u, ö, i, e) qaysi tovuşlar uçun va qanday örinlarda yozilişini belgilaydigan qoidalar. Lotin yozuvida har bir unli tovuşga bitta harf töğri keladi, şuning uçun köp sözlar eşitilganiça yoziladi. Qiyinçilik kuçsiz talaffuz qilinadigan unlilarda va özlaşma sözlarda yuzaga keladi. Unlilarning talaffuzi “Unli tovuşlar” darsida körilgan.

Unli harflar va ular ifodalaydigan tovuşlar

Özbek lotin yozuvidagi oltita unli harf
HarfQayerda yoziladiMisollar
a[a] tovuşi uçun, sözning istalgan qismidaaka, bahor, daraxt
o[o] tovuşi uçun; ‑dor, ‑zor, ‑kor, ‑xona, ‑noma qismlarida; rus sözlarida urğusiz böğinda hamota, kitob, gulzor, doktor
u[u] tovuşi uçunuzum, bulut, kun
ö[ö] tovuşi uçun, asosan birinçi böğindaörik, köz, töqqiz
i[i] tovuşi uçun, kuçsiz talaffuz qilinsa hamilm, kişi, ilmiy
e[e] tovuşi uçun; kirilldagi e va undoşdan keyingi ye örnidaeşik, keça, teatr

A va o harflari

Adabiy tilda a va o alohida tovuşlar bölib, söz maʼnosini farqlaydi: qara — qora, ana — ona. O harfi ‑dor, ‑zor, ‑kor, ‑xona, ‑noma qismlarida doim yoziladi: aybdor, gulzor, paxtakor, kutubxona, taklifnoma. Rus tili orqali kirgan sözlarda o urğusiz böğinda a ga yaqin eşitilsa ham, asliyatdagidek o yoziladi: doktor, kompyuter, oktyabr.

I harfi

I harfi undoş tovuşlar orasida kuçsiz talaffuz qilinganda ham tuşirib qoldirilmaydi: kişi, tişla, pişiq. Nisbiy sifat yasovçi qöşimça oxiridagi y bilan ‑iy şaklida yoziladi: ilmiy, tarixiy, ijodiy; ayrim sözlarda ikki i yonma‑yon keladi: tabiiy. Kirilldagi yi birikmasi lotinda yi böladi: yil, yigit, yigirma. Arab tilidan kirgan baʼzi sözlarda oxirgi ikki undoş orasida i eşitilsa ham, u yozilmaydi: fikr, sabr, umr, hukm, aql.

U va ö harflari

U va ö — ikki xil unli, birini ikkinçisi bilan almaştiriş sözni özgartirib yuboradi: kul — köl, un — ön, uç — öç, qul — qöl. Özbekça sözlarda ö asosan birinçi böğinda keladi: örik, köprik, öquvçi. Ö harfidagi belgi — ʻ; uni töğri apostrof yoki teskari çiziq bilan almaştirib bölmaydi (batafsil tutuq belgisi darsida).

E harfi va ye birikmasi

E harfi [e] tovuşini sözning istalgan qismida ifodalaydi: eşik, erkin, keça, telefon. Söz boşida yoki unlidan keyin [ye] eşitilsa, ye yoziladi: yer, yetti, Yevropa, poyezd, obyekt. Kirilldagi e harfi unlidan keyin kelganda lotinda e böladi: poeziya, aeroport, duet. Soliştiring: poyezd (poyezd) — poeziya (poeziya).

Yonma‑yon kelgan unlilar

Arab tilidan özlaşgan sözlarda ikki unli yonma‑yon kelişi mumkin; bunda ikkalasi ham yoziladi va ular orasiga tutuq belgisi qöyilmaydi: oila, şoir, saodat, inşoot, mudofaa, matbaa, mutolaa, jamoa. Ularni tutuq belgili sözlar bilan adaştirmang: maʼno, taʼlim, sanʼat. Qöşimça qöşilganda özakdagi unlining tuşişi (oğiz — oğzi, burun — burni) asos va qöşimçalar imlosi darsida köriladi.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

Unli harflardagi xatolar
NotöğriTöğriIzoh
kampyuter, aktyabrkompyuter, oktyabrrus sözlarida o saqlanadi
ilmi iş, tabiyilmiy iş, tabiiy‑iy qöşimçasi töliq yoziladi
fikir, umirfikr, umrundoşlar orasida eşitiladigan i yozilmaydi
Evropa, poezd, sentabrYevropa, poyezd, sentyabr[y] tovuşi y bilan beriladi
mudofa, jamoʼamudofaa, jamoaikki unli ham yoziladi, ʼ kerak emas
kul böyida; örikköl böyida; öriku va ö sözni farqlaydi; ö harfida ʻ belgisi böladi

Özingizni tekşiriş uçun: 1) rus tilidan kirgan sözni asliyat bilan soliştiring (kompyuter → kompyuter, poeziya → poeziya); 2) sözda ‑iy qöşimçasi yoki ‑xona, ‑dor qismi bor‑yöqligini aniqlang; 3) arabça sözlarda ikki unli yoki ʼ belgisi kerakligini imlo luğatidan aniqlang.

Undoş harflar imlosi — undoş tovuşlarni yozuvda töğri ifodalaş qoidalari. Özbek alifbosida 23 ta undoş harf va harf birikmasi bor: b, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, x, y, z, ğ hamda ş, ç, ng. Köpçilik sözlarda undoş qanday eşitilsa, şunday yoziladi. Biroq söz oxirida, undoşlar yonma‑yon kelganda va asosga qöşimça qöşilganda talaffuz bilan yozuv farqlanadi — xatolarning deyarli hammasi şu yerda uçraydi.

Asosiy qoida: asosga qarab yoziş

Özbek imlosi söz asosining şaklini saqlaydi. Jarangli b, d, g, z söz oxirida va jarangsiz undoş oldida jarangsizlanadi, b oldidagi n m kabi aytiladi, undoşlar töplamidagi oxirgi t, d esa tuşib qoladi. Yozuvda bularning heç biri aks etmaydi: asl undoş yoziladi. Tuşib qolgan undoş esa yozuvda tiklanadi va sözning barça şakllarida hamda yasama sözlarda saqlanadi.

Talaffuz va yozuv farqlanadigan holatlar
HolatAytilişiYozilişi
söz oxirida jarangsizlaniş[kitop], [obot], [bark], [qoğos]kitob, obod, barg, qoğoz
jarangsiz undoş oldida[kitopça], [tussiz]kitobça, tuzsiz
b oldida n[şamba], [mamba]şanba, manba
undoşlar töplamida tuşib qoliş[dös], [göş], [Toşken]döst, göşt, Toşkent

döst — döstlar — döstlik; göşt — göştli; farzand — farzandlar; daraxt — daraxtzor; Toşkentda

Aksinça, asosga qöşimça qöşilganda baʼzi tovuş özgarişlari yozuvda ham körsatiladi. Köp böğinli söz oxiridagi k va q egalik qöşimçasi oldida g va ğ ga aylanadi: tilak — tilagi, qişloq — qişloği. ‑ga qöşimçasi k, q, ğ dan keyin ‑ka, ‑qa şaklida yoziladi: yurakka, qişloqqa, toqqa. Batafsil va istisnolar bilan — “Asos va qöşimçalar imlosi” darsida.

Qöş undoşlar

Çöziq aytiladigan qöş undoş yozuvda ikki harf bilan beriladi. Bunday sözlar özbekça (katta, aççiq, ikki, sakkiz, töqqiz, ellik), arab tilidan özlaşgan (muhabbat, tayyor, avval, ommaviy, mutaxassis) va rus tili orqali kirgan baynalmilal sözlar (kassa, tennis, kollej) böladi. Asos qaysi undoş bilan tugasa, qöşimça ham şu undoş bilan boşlansa, ikkalasi ham yoziladi: yil + lar → yillar, tun + ni → tunni. Arab tilidan kirgan baʼzi bir böğinli sözlar bitta undoş bilan yoziladi, ammo unli bilan boşlanadigan qöşimça oldida qöş undoş tiklanadi: haq — mehnat haqqi; sir — sirri oçildi; his — hissi.

Maʼno farqlovçi undoşlar

Bir harf sözni özgartiradi
JuftlikMisolMaʼnosi
q — kqöl — költana aʼzosi — suv havzasi
q — kqir — kirtepalik — ifloslik
ğ — qtoğ — toqbaland joy — juft bölmagan son
ğ — qboğ — boqdaraxtlar ekilgan joy — boqmoq feʼlining buyruq şakli
x — hxol — holterida kiçik doğ — ahvol, holat

Q va ğ — çuqur til orqa, k va g — til orqa undoşlari. Ular alohida tovuşlar, şuning uçun bir‑birining örnida yozilmaydi. Rus tili orqali kirgan sözlarda q va ğ deyarli uçramaydi: kompyuter, gazeta, klub. X va h juftligi haqida “X va H harflarining imlosi” darsiga qarang.

Harf birikmalari va j harfi

Ş, ç, ng ikki belgi bilan yoziladi, lekin bitta tovuşni bildiradi: şahar, çoy, tong, dengiz. N va g sözning turli qismlariga tegişli bölsa, alohida öqiladi: kungaboqar = kun + ga + boqar. J harfi ikki tovuşni beradi: özbekça sözlarda [dj] — jon, jahon, joy; asosan rus tili orqali kirgan sözlarda [j] — jurnal, garaj.

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

Notöğri → töğri: kitop → kitob; dös, göş → döst, göşt; şamba → şanba; muhabat, tayor → muhabbat, tayyor; yilar → yillar; pikr → fikr; Qölga bordik → Kölga bordik.

Özingizni tekşiriş uçun: 1) sözga unli bilan boşlanadigan qöşimça qöşing — unli oldida undoş aniq eşitiladi: kitobi, obodi, dösti; 2) özakdoş sözlarni eslang: göşt — göştli — göştsiz; 3) qöş undoş, q va k, x va h tanlovini quloq bilan aniqlab bölmaydi — şubha tuğilsa, imlo luğatiga qarang.

X va h — özbek tilidagi ikki xil undoş tovuşni ifodalaydigan harflar. X — çuqur til orqa jarangsiz sirğaluvçi undoş (kirill yozuvida x): xat, xona, baxt. H — böğiz undoşi (kirill yozuvida h): hayot, havo, şahar. Rus tilida bu ikki tovuşga bitta “x” harfi töğri keladi, şu sababli ular köp aralaştiriladi. Biroq özbek tilida x va h maʼno farqlaydi: biri ikkinçisining örnida yozilsa, söz xato yoki butunlay boşqa sözga aylanadi.

Talaffuzdagi farq

X aytilganda til orqasi kiçik tilga yaqinlaşadi va havo sezilarli şovqin bilan çiqadi. H aytilganda oğiz böşliğida deyarli tösiq bölmaydi: havo böğizdan yengil nafas kabi çiqadi. Kundalik nutqda, ayniqsa rus tili taʼsirida, h köpinça x kabi aytiladi. Şuning uçun quloqqa işonib bölmaydi — sözning yozilişini biliş kerak.

Faqat x va h bilan farqlanadigan sözlar

Maʼno bitta harfga boğliq
x bilanh bilanMisol
xol — terida kiçik doğhol — ahvol, holatYuzida xoli bor. Holingiz qalay?
xuş — yoqimlihuş — es, ongXuş kelibsiz! Huşidan ketdi.
xil — tur, navhil — ziravorHar xil fikr. Hil solingan çoy.
xafa — köngli çökkanhafta — yetti kunXafa bölmang. Bir haftadan keyin.
xat — maktubharf — alifbo belgisiXat yozdim. Boş harf.

Qaysi sözlarda x, qaysilarida h yoziladi

Tayanç sözlar va söz qismlari
GuruhMisollar
x bilan yoziladigan köp uçraydigan sözlarxabar, xalq, xizmat, xato, xursand, tarix, oxir
h bilan yoziladigan köp uçraydigan sözlarhamma, hozir, heç, hisob, mehnat, rahmat, mahalla
x li söz qismlari‑xona: kutubxona, oşxona; ‑xör: ğamxör; ‑xon: kitobxon
h li söz qismlariham‑: hamkor, hamroh; ‑goh: oromgoh, qarorgoh
ikkala harf bir sözdaxohiş, xohlamoq, Şahrixon
baynalmilal sözlar — faqat xarxiv, texnika, xokkey, psixologiya

Harf özakdoş sözlarning barçasida saqlanadi, şuning uçun özakni eslab qoliş kifoya: hisob — hisobçi — hisoblamoq; mehnat — mehnatkaş; xursand — xursandçilik.

Rus va ingliz tilidan ögirganda

Rusça “x” harfi ham x, ham h ga töğri keladi, şuning uçun yoziliş özbekça sözga qarab tekşiriladi: xokim → hokim, maxallya → mahalla, Buxara → Buxoro, Xorezm → Xorazm. Inglizça nomlardagi kh odatda rusça transliteratsiyadan olingan va u ham işonçli emas: Khiva → Xiva, lekin Şakhrisabz → Şahrisabz. Özbek kirill yozuvida esa hammasi aniq: h → h, x → x. Yodda tuting: özbek lotin yozuvida x heç qaçon “ks” ni bildirmaydi: taksi, eksport.

Lotin yozuvida h ş va ç birikmalari tarkibiga ham kiradi va u yerda alohida tovuş bildirmaydi. S va h ikki alohida tovuş bölsa, ular orasiga tutuq belgisi qöyiladi: Isʼhoq — bu haqda tutuq belgisi darsida. Maşhur sözida esa ş va h yonma‑yon keladi: [maş‑hur].

Köp uçraydigan xatolar va özini tekşiriş

Notöğri → töğri: raxmat → rahmat; xamma → hamma; xozir → hozir; maxalla → mahalla; şaxar → şahar; xayot → hayot; tarih → tarix; hursand → xursand; tehnika → texnika.

Özingizni tekşiriş uçun: 1) sözlaşuvdagi talaffuzga tayanmang; 2) yozilişini aniq biladigan özakdoş sözni eslang; 3) harf almaşsa, boşqa söz hosil bölmaydimi — tekşiring (xol — hol, xuş — huş); 4) asl matn özbek kirill yozuvida bölsa, h va x ga qarang; 5) qolgan hollarda imlo luğatini oçing — bu juftlikni quloq bilan aniqlaydigan qoida yöq.

Tutuq belgisi (ʼ) — özbek lotin alifbosidagi harf hisoblanmaydigan maxsus belgi. U asosan arab tilidan özlaşgan sözlarda yoziladi: unlidan keyin kelsa, unlining çöziqroq aytilişini, undoşdan keyin kelsa, undoş bilan keyingi unlining ajratib aytilişini körsatadi: maʼno, sanʼat. Kirill yozuvida unga ʼ belgisi töğri keladi. Tutuq belgisini ö va ğ harflaridagi ʻ belgisi bilan adaştirmang: ö va ğ alohida harflar, ʻ esa ularning ajralmas qismi.

Tutuq belgisi qayerda yoziladi

Tutuq belgisining örni
ÖrniNimani körsatadiMisollar
unlidan keyinunli çöziqroq aytiladimaʼlumot, taʼlim, baʼzi, eʼlon, möʼjiza
undoşdan keyinundoş va keyingi unli ajratib aytiladisanʼat, jurʼat, qatʼiy, inʼom, maşʼal
söz oxiridasöz şaklini saqlaydimanʼ etilgan
s va h orasidas va h ş emas, ikki tovuşIsʼhoq

Özbekça sözlarda tutuq belgisi yozilmaydi. Baʼzan u söz maʼnosini ham farqlaydi: şeʼr — şer, taʼna — tana. Belgi sözning barça şakllari va yasama sözlarda saqlanadi: sanʼat — sanʼatkor, şeʼr — şeʼriyat, taʼlim — taʼlimga.

Tutuq belgisi yozilmaydigan holatlar

Ikki unli orasida, arab tilidagi asli qanday bölişidan qatʼi nazar, tutuq belgisi qöyilmaydi: oila, jamoa, mutolaa, matbaa, mudofaa, saodat. Söz boşida ham yozilmaydi: ilm, aql. Rus tilidan kirgan sözlardagi ʼ esa tutuq bilan emas, y bilan beriladi: obyekt, subyekt.

Kirill yozuvidan lotinga ögiriş

ʼ, ö va ğ ga oid mosliklar
KirillLotinMisol
özbekça sözlardagi ʼʼmaʼno → maʼno, sanʼat → sanʼat
eʼeʼeʼlon → eʼlon, eʼtibor → eʼtibor
öʼöʼmöʼjiza → möʼjiza, şöʼba → şöʼba
şsʼhIşoq → Isʼhoq
rusça sözlardagi ʼyobyekt → obyekt
ö, ğö, ğöquvçi → öquvçi, ğişt → ğişt

Ö va ğ harflari

Ö va ğ o va g dan farqli alohida tovuşlarni bildiradi va söz maʼnosini özgartiradi (ğ — q juftligi haqida undoşlar imlosi darsiga qarang). Özbekça sözlarda ö asosan birinçi böğinda keladi: öqituvçi, köprik, töğri; keyingi böğinlarda köproq qöşma sözlarda va ‑döz, ‑xör, ‑göy qismlarida uçraydi: etikdöz, ğamxör, rostgöy. Rus tili orqali kirgan sözlarda ö va ğ yozilmaydi: doktor, telefon, gazeta, Moskva. Boş harfda ham ʻ belgisi saqlanadi: Özbekiston, Ğafur Ğulom, ÖZBEKISTON.

oq — öq; tor — tör; bor — bör; qol — qöl; boğ — boq.

Belgilarni teriş va köp uçraydigan xatolar

Bular ikki xil belgi: ö va ğ da — ʻ (U+02BB), tutuq belgisida — ʼ (U+02BC). Ularning örniga töğri apostrof ʼ, teskari urğu ʼ yoki ʼ ʼ qöştirnoqlarini işlatiş xato: bunday sözlar qidiruvda yomon topiladi va notöğri saralanadi. Bu belgilarni qanday teriş haqida tipografika bölimidagi “Apostroflar” darsida.

Notöğri → töğri: malumot → maʼlumot; talim → taʼlim; sanat → sanʼat; jamoʼa → jamoa; mutolaʼa → mutolaa; mojiza → möʼjiza; Işoq → Isʼhoq; Ozbekiston → Özbekiston; özbek, oʼzbek → özbek; maʻno → maʼno.

Özingizni tekşiriş uçun: 1) sözning kirillça şakli bölsa, ʼ, ö, ğ va ş birikmasiga qarang; 2) arabça söz içidagi çöziq unli yoki uziliş tutuq belgisi kerakligini tekşirişga sabab böladi; 3) ikki unli orasida va söz boşida tutuq qöyilmaydi; 4) ö, ğ da ʻ, tutuq belgisida ʼ turganiga işonç hosil qiling; 5) şubhali hollarda imlo luğatiga qarang.

Asos va qöşimçalar imlosi — sözga qöşimça qöşilganda asos va qöşimçaning yozuvdagi şaklini belgilaydigan imlo qoidalari. Özbek imlosining asosiy tamoyili — morfologik tamoyil: asos va qöşimça talaffuzda özgarsa ham, odatda, bir xil yoziladi. Tovuş özgarişi yozuvda faqat qoidalarda alohida körsatilgan hollarda aks etadi.

Talaffuzga emas, söz tarkibiga qarab

Qöşimçalar jarangsiz undoşdan keyin ham, burun tovuşidan keyin ham öz şaklini saqlaydi: ‑da, ‑dan, ‑ga, ‑lar qöşimçalari [‑ta], [‑tan], [‑ka], [‑nar] tarzida yozilmaydi. Asos oxiridagi b va d ham saqlanadi (batafsil — “Undoş harflar imlosi” darsida). Şuning uçun sözni avval asos va qöşimçaga ajrating, söng har bir qismni töliq yozing.

kitobga (talaffuzda [kitopka]), otda ([otta]), işdan ([iştan]), şundan ([şunnan]), qozonlar ([qozonnar]).

‑ga, ‑gan, ‑gaç, ‑gunça: ‑ka va ‑qa şakllari

Bu qoida morfologik tamoyildan istisno. Asos k bilan tugasa, qöşimça boşidagi g örnida k, asos q bilan tugasa, q yoziladi. Asos unli yoki t, s, ş, b kabi undoşlar bilan tugasa, qöşimça g bilan yoziladi — jarangsiz undoşdan keyin ham: otga, işga, kitobga.

‑ga turkumidagi qöşimçalar şakli
Asos oxiriQöşimçaMisollar
k‑ka, ‑kan, ‑kaç, ‑kunçatilakka, ekkan, tikkaç, ekkunça
q‑qa, ‑qan, ‑qaç, ‑qunçaqişloqqa, çiqqan, oqqaç, çiqqunça
unli yoki t, s, ş, b kabi undoş‑ga, ‑gan, ‑gaç, ‑gunçaxonaga, işga, ketgan, öqigaç

Asos oxiridagi k va q: yuragi, qişloği

Köp böğinli özbekça söz k yoki q bilan tugasa, unli bilan boşlanadigan qöşimça (masalan, egalik qöşimçasi) oldidan k harfi g ga, q harfi ğ ga almaşadi: yurak — yuragim, tilak — tilagi, qişloq — qişloği. Undoş bilan boşlanadigan qöşimça oldidan asos özgarmaydi: yurakda, qişloqqa. Bir böğinli sözlarning köpçiligida va özlaşma sözlarda k, q saqlanadi: xalq — xalqi, huquq — huquqi, iştirok — iştiroki.

Asos özgaradigan boşqa hollar

Qöşimça qöşilganda asosdagi özgarişlar
ÖzgarişQaçon röy beradiMisollar
ikkinçi böğindagi unli tuşadiayrim ikki böğinli otlarga unli bilan boşlanuvçi qöşimça qöşilgandaoğiz — oğzi, burun — burni, öğil — öğli, singil — singlim, şahar — şahri
feʼl asosida unli tuşadi‑il nisbat qöşimçasi oldidanayir — ayrildi, qayir — qayrildi
a → oa bilan tugagan feʼldan ‑v yoki ‑q bilan ot yasalgandasayla — saylov, işla — işlov, sana — sanoq, tara — taroq
i → ui bilan tugagan feʼlga ‑v qöşilgandaöqi — öquv, töqi — töquv
n orttiriladiu, bu, şu olmoşlariga ‑ga, ‑da, ‑dan, ‑day, ‑ça qöşilgandaunga, bunda, şundan, bunday, unça
undoş ikkilanadiayrim arabça sözlarga unli bilan boşlanuvçi qöşimça qöşilgandahaq — haqqi, his — hissi

Öğlim şahrimizdagi öquv markazida tahsil oladi. Bunday saylov qişloğimizda birinçi marta ötkazildi. Unda masʼuliyat hissi kuçli.

Köp uçraydigan xatolar

1) Talaffuzni yozuvga köçiriş: “kitopka”, “otta” emas — kitobga, otda. 2) k va q dan keyin qöşimçani özgartirmaslik: “ekgan”, “çiqgan”, “qişloqga” emas — ekkan, çiqqan, qişloqqa. 3) Aksinça, boşqa undoşlardan keyin ‑ka yoziş: “işka” emas — işga. 4) Asosni özgartirmaslik: “yuraki”, “örtoqim” emas — yuragi, örtoğim. 5) Unli tuşişini hisobga olmaslik: “öğili”, “burunim” emas — öğli, burnim. 6) n ni tuşirib qoldiriş: “buga”, “şuday” emas — bunga, şunday.

Özingizni tekşiring

Sözni asos va qöşimçaga ajrating va ikki savolga javob bering: asos qaysi tovuş bilan tugaydi va qöşimça unli bilan boşlanadimi yoki undoş bilan? Masalan: terak + i → teragi, terak + ga → terakka; qişloq + im → qişloğim, qişloq + da → qişloqda; burun + im → burnim, burun + dan → burundan; bu + da → bunda. Söz bu darsdagi qoidalarning heç biriga tuşmasa, asos va qöşimça özgarişsiz yoziladi.

Qöşib yoziş — qöşma söz qismlarini probel va çiziqçasiz, bitta söz qilib yoziş. Qöşma söz ikki, baʼzan undan ortiq asosdan tuziladi, lekin bitta tuşunçani nomlaydi va gapda bitta bölak vazifasini bajaradi: belboğ, közoynak, oşqozon. Uning maʼnosi köpinça qismlar maʼnosining oddiy yiğindisi emas: qöziqorin — “qözining qorni” emas, zamburuğ.

Qöşma sözni söz birikmasidan farqlaş

Bir xil sözlar baʼzan qöşma söz, baʼzan oddiy birikma hosil qiladi. Qöşma sözning belgilari: 1) yaxlit, köpinça köçma maʼno; 2) qismlari orasiga boşqa söz qöyib bölmaydi; 3) qöşimça butun sözga qöşiladi, birinçi qism alohida özgarmaydi va alohida aniqlovçi olmaydi: oqsoqollar, közoynagim. Birikmada esa har bir söz mustaqil: oq soqol birikmasini kengaytiriş mumkin — oppoq uzun soqol.

Mahalla oqsoqoli yiğilişni oçdi. — Bobomning oq soqoli bor. Boğda qoraqurt körindi. — Barg ustida qora qurt örmalayapti.

Qöşib yoziladigan qöşma otlar

Qöşib yoziladigan otlarning asosiy guruhlari
GuruhMisollar
ösimlik, hayvon va haşarot nomlariitburun, otquloq, kiyiköt, toşbaqa, qizilişton, qoraqurt
ikkinçi qismi feʼldan ‑ar bilan yasalgan sözlarörinbosar, muzyorar, otboqar, kungaboqar, kunbotar
ikki asos bitta narsa nomiga aylanganbelboğ, közoynak, toşkömir, qölyozma, gultuvak
‑xona, ‑noma, ‑şunos, ‑parvar kabi qismli sözlarkutubxona, mehmonxona, taklifnoma, adabiyotşunos, vatanparvar
qöşma joy nomlariToşkent, Kattaqörğon, Yangiyöl, Sirdaryo, Qaşqadaryo
qöşma kişi ismlariAbdulla, Nurmuhammad, Gulbahor, Xudoyberdi

Qöşma sifat, olmoş va ravişlar

Qöşma sifatlar qöşib yoziladi: kamgap, oçköz, oqköngil, hozirjavob, şeryurak, işyoqmas. be‑, no‑, ser‑, ba‑ old qöşimçalari asos bilan birga yoziladi: besabr, noqulay, serhosil, badavlat. alla‑ bilan boşlanadigan olmoş va ravişlar ham bitta söz: allaqanday, allaqayerda, allaqaçon. Quyidagi ravişlar ham qöşib yoziladi: bugun, biroz, birpas, birdan, biryöla, keçqurun.

Bugun keçqurun oqsoqol mehmonxonada uçraşuv ötkazadi. Biroz kuting, örinbosar birpasda keladi. Allaqayerdan ovoz eşitildi. Kamgap, hozirjavob yigit hammaga yoqdi.

Qöşib yozilmaydigan holatlar

Ajratib yoziladi: qöşma feʼllar — yordam bermoq, sotib olmoq, olib kelmoq; qöşma sonlar — ön bir, ikki yuz yigirma beş; har va heç bilan kelgan birikmalar — har kim, har doim, heç kim, heç qaçon (lekin heçqursa — bitta söz); atoqli ot va turdoş ot — Qaşqadaryo viloyati, Toşkent şahri. Juft va takroriy sözlar çiziqça bilan yoziladi: ota‑ona, tez‑tez. Batafsil — “Ajratib yoziş” va “Çiziqça bilan yoziş” darslarida.

Köp uçraydigan xatolar

1) Qöşma sözni ajratib yoziş: “kutub xona”, “taklif noma”, “qözi qorin”, “Sir daryo” emas — kutubxona, taklifnoma, qöziqorin, Sirdaryo. 2) Aksinça, birikmani qöşib yoziş: “hardoim”, “heçkim”, “yordambermoq”, “önbir” emas — har doim, heç kim, yordam bermoq, ön bir. 3) Juft sözni qöşib yoziş: “otaona” emas — ota‑ona. 4) Old qöşimçani ajratib yoziş: “be sabr”, “ser hosil” emas — besabr, serhosil.

Özingizni tekşiring

Şubha tuğilsa, uçta savol bering. Bu sözlar birgalikda bitta narsa yoki tuşunçani nomlaydimi? Ular orasiga boşqa söz qöyiş mumkinmi? Birinçi qismni alohida sifatlaş mumkinmi? Birinçi savolga “ha”, qolgan ikkitasiga “yöq” deb javob bersangiz, söz qöşib yoziladi. Masalan, közoynak sözida köz va oynak orasiga heç narsa qöyib bölmaydi — demak, bu bitta söz. Eng işonçli yöl — imlo luğatiga qaraş.

Çiziqça bilan yoziş — ikki sözni yoki söz va uning qismini probelsiz, çiziqça (‑) bilan boğlab yoziş. Çiziqça imlo belgisi: u söz içida turadi, undan oldin ham, keyin ham probel qöyilmaydi. Çiziqça bilan yozilgan birlik bitta söz hisoblanadi, qöşimça esa uning oxirgi qismiga qöşiladi: ota‑onamiz, aka‑ukalar.

Juft sözlar

Maʼnosi yaqin, qarama‑qarşi yoki bir‑biriga boğliq ikki söz umumlaşgan maʼno hosil qilsa, çiziqça bilan yoziladi: ota‑ona, aka‑uka, opa‑singil, katta‑kiçik, aççiq‑çuçuk, oldi‑berdi, asta‑sekin. Bir qismi alohida işlatilmaydigan juftlar ham şunday yoziladi: kiyim‑keçak, bola‑çaqa, idiş‑tovoq.

Takroriy sözlar va kuçaytiruv şakllari

Takrorlangan söz köplik, davomiylik yoki kuçaytiriş maʼnosini bildirsa, çiziqça bilan yoziladi: katta‑katta, tez‑tez, sekin‑sekin, bitta‑bitta, çopa‑çopa. Qismlardan biri qöşimça olgan bölsa ham çiziqça qöyiladi: yuzma‑yuz, qölma‑qöl, uy‑uyiga, yildan‑yilga. Sifatning kuçaytiruv şakli ham çiziqça bilan yoziladi: qip‑qizil, yam‑yaşil, köm‑kök, sap‑sariq, qop‑qora. Bir sözga aylanib ketgan oppoq esa qöşib yoziladi.

Çiziqça qöyiladigan asosiy hollar
HolTöğriXato
juft sözlarota‑ona, kiyim‑keçakota ona, otaona
takroriy sözlartez‑tez, qölma‑qöltez tez, qölmaqöl
kuçaytiruv şakliqip‑qizil, lekin oppoqqipqizil, op‑poq
‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalaribor‑ku, yaxşi‑da, bordi‑yuborku, yaxşida
raqam bilan yozilgan tartib son5‑sinf, 2025‑yil5 sinf, 5‑nçi sinf, 2025‑yil
teng qismlardan tuzilgan sifatlarijtimoiy‑siyosiy, şimoli‑şarqiyijtimoiy siyosiy
qisqartma yoki özgarmas xorijiy qism + sözQR‑kod, onlayn‑dars, veb‑sahifaQR kod, onlayndars

Sonlar bilan çiziqça

Söz bilan yozilgan taxminiy sonlar çiziqça bilan yoziladi: bir‑ikki kun, uç‑tört kişi. Arab raqami bilan yozilgan tartib sonda ‑(i)nçi qöşimçasi örniga çiziqça qöyiladi: 5‑sinf, 3‑qavat, 1‑maktab. Sanalar ham şunday yoziladi: 2025‑yil 1‑sentyabr, 28‑sentyabrda. № belgisi işlatilmaydi. Rim raqamidan keyin çiziqça qöyilmaydi: XXI asr, III bob. Raqamlar oraliği esa çiziqça bilan emas, qisqa tire bilan beriladi: 5–6 kişi, 1941–1945‑yillar.

2025‑yil 1‑sentyabrda 5‑sinf öquvçilari yangi binoga köçdi. Ota‑onalar majlisi 3‑qavatdagi zalda böladi. XXI asr — raqamli texnologiyalar asri.

Yuklamalar va boşqa hollar

‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalari oldingi sözga çiziqça bilan qöşiladi: Siz aytgan edingiz‑ku. Endi yaxşi‑da. U keldi‑yu, darrov ketdi. ‑mi, ‑gina, ‑oq kabi yuklamalar esa qöşib yoziladi: keldingizmi, ozgina, kelişi bilanoq. ‑da yuklamasini örin‑payt kelişigi qöşimçasidan farqlang: uyda — qöşib, yaxşi‑da — çiziqça bilan. Şuningdek, çiziqça bilan yoziladi: bir‑biri olmoşi (bir‑birimizga), teng qismlardan tuzilgan sifatlar (ijtimoiy‑iqtisodiy, janubi‑ğarbiy), qisqartma yoki onlayn, veb, internet sözlari bilan tuzilgan atamalar (SMS‑xabar, onlayn‑dars), ayrim xorijiy joy nomlari (Nyu‑York).

Çiziqça, tire va probel

Çiziqçani tire bilan almaştirmang. Çiziqça söz içida, probelsiz turadi: ota‑ona. Uzun tire (—) gap bölaklari orasida probel bilan qöyiladi: Toşkent — poytaxt. Qisqa tire (–) oraliqni bildiradi: 10:00–18:00. Elektron matnlarda qisqa sözlar va raqamli birikmalarda (5‑sinf, bor‑ku) uzilmas çiziqça qöllaşni tavsiya qilamiz — şunda söz satr oxirida bölinib ketmaydi. Batafsil — “Tire va defis” darsida.

Köp uçraydigan xatolar

1) Çiziqçani tuşirib qoldiriş: “ota ona”, “tez tez”, “5 sinf”, “2025‑yil” emas — ota‑ona, tez‑tez, 5‑sinf, 2025‑yil. 2) Ortiqça çiziqça: “keldingiz‑mi”, “XXI‑asr”, “op‑poq”, “kutub‑xona” emas — keldingizmi, XXI asr, oppoq, kutubxona. 3) Tartibni ikki marta körsatiş: “5‑nçi sinf” emas — 5‑sinf yoki beşinçi sinf. 4) Çiziqça atrofida probel: “ota — ona” emas — ota‑ona.

Ajratib yoziş — ikki va undan ortiq sözdan iborat birikma qismlarini alohida, oraliq (probel) qoldirib yoziş. Bunday birikmada har bir söz öz maʼnosini va grammatik mustaqilligini saqlaydi, birgalikda esa bitta tuşunça yoki harakatni ifodalaşi mumkin: sotib olmoq, öqib çiqmoq, yigirma beş. Özbek imlosining asosiy tamoyili: yangi yaxlit maʼnoga ega bölib, bitta sözga aylangan birikma qöşib yoziladi, qolganlari ajratib yoziladi.

Nimalar ajratib yoziladi

Ajratib yoziladigan asosiy guruhlar
GuruhMisollar
Kömakçi feʼlli şakllaröqib çiqdi, yozib qöydi, kula boşladi, öqiy oladi
Qöşma feʼl: ot + feʼlyordam bermoq, taʼsir qilmoq, qabul qilmoq, rad etmoq, xursand bölmoq
Qöşma feʼl: feʼl + feʼlsotib olmoq, olib kelmoq, olib bormoq
Töliqsiz feʼl va emasborgan edi, kelgan ekan, töğri emas
Tarkibli sonlarön bir, qirq beş, ikki ming yigirma olti
har, heç, bir, bu, şu bilan birikmalarhar kuni, heç kim, heç qaçon, bu yil, şu yerda
Kömakçi, boğlovçi, mustaqil yuklamalarmen uçun, darsdan keyin, men ham, faqat bugun

Feʼllar: qöşma va kömakçi feʼllar

Ikki feʼldan tuzilgan birikma har doim ajratib yoziladi: ikkinçi feʼl öz maʼnosini saqlasa ham (sotib olmoq), kömakçi feʼlga aylanib, faqat harakat tarzini körsatsa ham (öqib çiqdi). Ot yoki sifatga qilmoq, etmoq, bölmoq, bermoq feʼllari qöşilib hosil bölgan qöşma feʼllar ham ajratib yoziladi. Sözlaşuvdagi opkelmoq, obormoq kabi qisqargan şakllar adabiy yozuvda işlatilmaydi: olib kelmoq, olib bormoq deb yoziladi.

Men kitobni bir kunda öqib çiqdim. Ukam menga yordam berdi. Bozordan non sotib oldik. Siz bu masalani hal eta olasizmi?

Töliqsiz feʼl (edi, ekan, emiş) alohida yoziladi: kelgan edi, bor ekan. Edi qisqargan ‑di şaklida ham qöllanadi va bu holda qöşib yoziladi: kelgandi, aytgandi. Inkor maʼnosidagi emas sözi har doim alohida yoziladi: oson emas, u bugun uyda emas.

Sonlar va olmoşlar

Ikki va undan ortiq sözdan iborat sonlar ajratib yoziladi, tartib son qöşimçasi esa faqat oxirgi sözga qöşiladi: bir ming töqqiz yuz töqson beş, yigirma beşinçi. Har, heç, bir, bu, şu, u sözlari keyingi sözdan alohida yoziladi: har bir, heç narsa, bir kuni, bu yerda. Faqat tarixan bitta sözga aylanib ketganlari qöşib yoziladi: bugun, buyon, birdan, birga, biroq, birov.

Maʼno hal qiladi: ajratib yoki qöşib
Ajratib — söz birikmasiQöşib — bitta söz
beş barmoq (beşta barmoq)beşbarmoq (taom nomi)
uç burçak (uçta burçak)uçburçak (geometrik şakl)
ming oyoq (mingta oyoq)mingoyoq (haşarot)
qora quloq (qora rangli quloq)qoraquloq (yovvoyi muşuk turi)

Köp uçraydigan xatolar

Notöğri → töğri: sotibolmoq → sotib olmoq; yordamberdi → yordam berdi; önbeş → ön beş; harkuni → har kuni; menuçun → men uçun; menham → men ham; yaxşiemas → yaxşi emas. Teskari xato — qöşib yoziladigan sözni ajratiş: Keldingiz mi? → Keldingizmi?; uç burçak çizing → uçburçak çizing.

‑mi, ‑gina, ‑oq yuklamalari qöşimça kabi sözga qöşib yoziladi: keldingizmi, ozgina, kelişi bilanoq. ‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalari esa çiziqça bilan yoziladi (“Çiziqça bilan yoziş” darsiga qarang). Ham, faqat, hatto, emas mustaqil söz sifatida alohida yoziladi.

Özingizni tekşiring

1) Birikma yangi yaxlit maʼnoga egami va luğatda bitta söz sifatida berilganmi (beşbarmoq — taom)? Unda qöşib yozing. 2) Har bir qism öz maʼnosini saqlayaptimi, ular orasiga boşqa söz qöyiş mumkinmi (öqib ham çiqdi, yordam ham berdi)? Unda ajratib yozing. 3) Qöşimça va qöşimçaga öxşaş yuklama sözga qöşiladi, mustaqil söz alohida turadi. Qöşib va çiziqça bilan yoziş qoidalari “Qöşib yoziş” va “Çiziqça bilan yoziş” darslarida berilgan.

Boş harflar imlosi — sözning birinçi harfi qaçon boş (katta) harf, qaçon kiçik harf bilan yozilişini belgilovçi qoidalar. Boş harf ikki vazifani bajaradi: gap boşlanganini körsatadi va atoqli otni turdoş otdan ajratadi. Qiyoslang: Lola — qiz ismi, lola — gul; Yer — sayyora, yer — tuproq yoki joy.

Gap boşida

Har bir gap boş harf bilan boşlanadi: nuqta, söroq va undov belgisidan, şuningdek oldingi gapni tugatgan köp nuqtadan keyin. Köçirma gap ham boş harf bilan boşlanadi: Ustoz dedi: “Ertaga imtihon böladi.” Ikki nuqtadan keyin köçirma gap emas, sanaş kelsa, kiçik harf yoziladi: Bozordan uç narsa oldik: non, sut va meva. Tiniş belgilari batafsil punktuatsiya bölimida berilgan.

Atoqli otlar

Boş harf bilan yoziladigan nomlar
GuruhMisollar
Ism, ota ismi, familiya, taxallusAlişer Navoiy, Abdulla Qodiriy, Zulfiya, Hamid Olimjon
Hayvonlarga qöyilgan nomlarBoyçibor, Olapar
Geografik nomlarToşkent, Farğona vodiysi, Örta Osiyo, Şimoliy Amerika
Osmon jismlariYer, Quyoş, Oy, Mars
Davlatlar, oliy davlat idoralari, xalqaro taşkilotlarÖzbekiston Respublikasi, Oliy Majlis, Vazirlar Mahkamasi, Birlaşgan Millatlar Taşkiloti
Boşqa taşkilot va muassasalarIçki işlar vazirligi, Davlat soliq qömitasi, Toşkent davlat iqtisodiyot universiteti
Bayramlar va tarixiy voqealarMustaqillik kuni, Navröz, Ikkinçi jahon uruşi
Asar, gazeta, korxona nomlari (qöştirnoqda)“Ötkan kunlar” romani, “Xalq sözi” gazetasi

Köp sözli nomlar

Köp sözli geografik nomlarda atoqli qismning har bir sözi boş harf bilan yoziladi, daryo, köl, dengiz, toğ, şahar, tuman, köça kabi turdoş sözlar esa kiçik harfda qoladi: Çirçiq daryosi, Orol dengizi, Toşkent şahri, Navoiy köçasi. Turdoş söz nomning tarkibiga singib ketgan bölsa, nom qöşib va bitta boş harf bilan yoziladi: Amudaryo, Sirdaryo.

Davlatlar, oliy davlat idoralari va xalqaro taşkilotlar nomida har bir söz boş harf bilan yoziladi: Birlaşgan Millatlar Taşkiloti. Boşqa taşkilot, muassasa va bayram nomlarida faqat birinçi söz hamda tarkibdagi atoqli ot boş harf bilan yoziladi: Davlat soliq qömitasi, Öqituvçi va murabbiylar kuni. Lavozim va unvon nomlari kiçik harf bilan yoziladi: vazir, rektor, professor. Rasmiy matnda davlat rahbarining lavozimi boş harf bilan yoziladi: Özbekiston Respublikasi Prezidenti.

Kiçik harf bilan yoziladigan sözlar

Oy, hafta kunlari, millat va til nomlari gap içida kiçik harf bilan yoziladi: Darslar 2026‑yil 1‑sentyabrda, duşanba kuni boşlanadi. Men özbek va ingliz tillarini bilaman. Rektor talabalar bilan uçraşdi.

Ş, ç harf birikmalari va ö, ğ harflari atoqli ot boşida bitta boş harf bilan yoziladi: Şahrisabz, Çirçiq, Özbekiston, Ğijduvon. Söz töliq boş harflarda terilsa (sarlavha, tugma), ikkala harf ham katta böladi: SHAHRISABZ. Siz olmoşi oddiy matnlarda, sayt va ilovalarda kiçik harf bilan yoziladi; Siz şakli faqat bir kişiga qaratilgan şaxsiy yoki rasmiy xatda qöllanişi mumkin.

Köp uçraydigan xatolar

Notöğri va töğri
NotöğriTöğriSababi
Toşkent Davlat Iqtisodiyot UniversitetiToşkent davlat iqtisodiyot universitetiinglizçadan nusxa: faqat birinçi söz boş harf bilan
Toşkent Şahri, Navoiy KöçasiToşkent şahri, Navoiy köçasiturdoş söz kiçik harf bilan
15‑Mart, Duşanba kuni (gap içida)15‑mart, duşanba kunioy va kun nomlari kiçik harf bilan
SHahrisabz, ÖZbekistonŞahrisabz, Özbekistonsöz boşida bitta boş harf

Özingizni tekşiring

1) Söz yagona narsa, şaxs yoki joyning nomimi? Unda bu atoqli ot — boş harf bilan yozing. 2) Nom köp sözli bölsa, turini aniqlang: geografik nom, oliy davlat idorasi yoki oddiy taşkilot. 3) Turdoş söz (şahri, daryosi, universiteti) kiçik harfda qoldimi? 4) Gap içida oy, kun, millat yoki lavozim nomi boş harf bilan yozilmadimi?

Sözni satrdan satrga köçiriş — satrga siğmagan sözning bir qismini satr oxirida qoldirib, qolgan qismini keyingi satrga ötkaziş. Satr oxirida qolgan qismdan keyin çiziqça (-) qöyiladi, keyingi satrga ötgan qism oldiga esa çiziqça qöyilmaydi. Köçiriş qölda yozişda, gazeta, kitob va maketlarda kerak böladi; uning maqsadi — öquvçi sözni qiyinçiliksiz tanib olişi.

Köçiriş böğinga tayanadi: söz faqat böğin çegarasidan bölinadi. Böğinga ajratiş tartibi fonetika bölimidagi “Böğinga böliş va sözni köçiriş” darsida berilgan; bu yerda imlo qoidalari, lotin yozuviga xos holatlar va köçirilmaydigan birliklar jamlangan.

Asosiy qoidalar

Köçirişning asosiy qoidalari
QoidaTöğriNotöğri
Söz faqat böğin çegarasidan bölinadimak-tab, işçi-larmakt-ab, ma-ktab
Bir harfli böğin satrda qoldirilmaydi va köçirilmaydiaba-diy, oi-laa-badiy, o-ila
Bir böğini bitta harfli ikki böğinli söz köçirilmaydiona, uka, ari — butunligiçao-na, u-ka
Bir böğinli söz bölinmaydidöst, sport, matndö-st, spo-rt
Qöş undoş ikki satrga ajratiladikat-ta, mil-lat, ik-kikatt-a, mi-llat

Lotin yozuvidagi harf birikmalari va belgilar

Lotin yozuvida baʼzi tovuşlar ikki belgi bilan yoziladi va köçirişda ular bölib yuborilmaydi: ö va ğ — bitta harf, ş, ç hamda bitta tovuşni bildiruvçi ng — bitta tovuş. Tutuq belgisi (ʼ) har doim oldingi harf bilan birga birinçi satrda qoladi.

Köçirişda ajratilmaydigan belgilar
HolatTöğriNotöğri
ö, ğ: ʻ belgisi harfdan ajratilmaydiöquv-çi, boğ-bonbog-ʻbon
ş, ç bölinmaydiiş-çi, pi-çoqis-hçi, pic-hoq
Bitta tovuş bölgan ng bölinmaydide-ngiz, si-ngil, ko-ngilden-giz, sin-gil
Ikki tovuş bölgan n va g (ğ) böğinga qarab bölinadikun-ga, yon-ğoqku-nga, yong-ʻoq
Tutuq belgisi oldingi satrda qoladimaʼ-no, taʼ-lim, Isʼ-hoqma-ʼno, ta-ʼlim

Qöşma va çiziqça bilan yoziladigan sözlar

Qöşma söz ham böğinga qarab köçiriladi, ammo uni qismlar çegarasidan böliş öqişni osonlaştiradi: oş-qozon, tört-burçak; oşqo-zon varianti ham xato emas, lekin qiyinroq öqiladi. Çiziqça bilan yoziladigan sözlarni çiziqça örnidan köçiriş eng qulay: ota- / ona, ilmiy- / texnik. Bunda çiziqça satr oxirida qoladi va keyingi satr boşida takrorlanmaydi.

Köçirilmaydigan birliklar

Satrdan satrga ajratilmaydi: — harf qisqartmalari: BMT, AQŞ, ÖzMU; — ism-şarifning boş harflari va familiya: A. Qodiriy, A. Navoiy; — son va ölçov birligi yoki pul birligi: 25 km, 50 000 söm, 50 $; — raqam bilan yozilgan son va qöşimça: 5‑sinf, 2026‑yil, 1‑sentyabr; — köp xonali son: 10 000, 2,5; — şartli qisqartmalar: va h.k., ş.k.

Kompyuterda bunday birliklarni bir satrda uşlab turiş uçun ajralmas böşliq (50 000 söm, 5 ta) va raqamdan keyin uzilmas çiziqça (2026‑yil, 5‑sinf) işlatiladi — “Böşliqlar va ajralmas böşliq” darsiga qarang. Muharrir va brauzerlardagi avtomatik köçiriş ö, ğ, ş yoki ng ni bölib yuborişi mumkin, şuning uçun tayyor sahifani köz bilan tekşiring. Interfeys, sarlavha va tugmalarda sözni köçirmagan maʼqul.

Köp uçraydigan xatolar

Eng köp uçraydigan xatolar: sözni böğinga emas, morfemaga qarab böliş (kitob-i emas, ki-tobi yoki kito-bi); satrda bitta unlini qoldiriş (o-ila); ö, ğ, ş, ç, ng ni böliş; tutuqni keyingi satrga ötkaziş; çiziqçani keyingi satr boşida takrorlaş.

Özingizni tekşiring

1) Sözni böğinlarga ajrating. 2) Bitta harf qoldiradigan, ö, ğ, ş, ç, ng ni böladigan yoki tutuq belgisini ajratadigan çegaralarni çiqarib taşlang. 3) Qolganlaridan öqiş uçun qulayini tanlang. Özbekiston: Öz-be-kis-ton → Öz-bekiston, Özbe-kiston, Özbekis-ton. maʼrifatli: maʼ-ri-fat-li → maʼ-rifatli, maʼri-fatli, maʼrifat-li. dengizçi: de-ngiz-çi → de-ngizçi, dengiz-çi (den-gizçi emas).

Qisqartma sözlar — bir neça sözdan iborat nomning boş harflari, böğinlari yoki boşqa qismlaridan tuzilgan va bitta söz kabi qöllanadigan sözlar: BMT (Birlaşgan Millatlar Taşkiloti), OTM (oliy taʼlim muassasasi), ÖzMU (Özbekiston Milliy universiteti). Ular uzun nomni qisqa va ixçam ifodalaşga xizmat qiladi. Qisqartma sözlarni grafik qisqartmalardan (ş., vil., va h.k.) farqlaş kerak: grafik qisqartma faqat yozuvda böladi va öqilganda töliq söz aytiladi.

Qisqartma sözlarning turlari

Qisqartma sözlarning uç turi
TuriQanday tuziladi va yoziladiMisollar
Harf qisqartmalarhar bir sözning birinçi harfidan; boş harflar bilan, nuqta va böşliqsiz yoziladiBMT, MDH, IIV, STIR
Böğin qisqartmalarsözlarning boşlanğiç qismlaridan; oddiy söz kabi yoziladi: turdoş ot kiçik, atoqli ot boş harf bilanunivermag, kolxoz (tarixiy), Özavtosanoat
Aralaş qisqartmalarsöz qismi va boş harflardan; birinçi qism boş harf bilan boşlanadi, qolgan harflar boş harf böladiÖzMU, SamDU, ToşDTU

Harf qisqartmalar qanday yoziladi

Nomdagi har bir söz alifbodagi bitta harfni beradi. Ş va ç özbek alifbosida alohida harf bölgani uçun qisqartmada ularning faqat birinçi qismi boş harf böladi: AQŞ (Amerika Qöşma Ştatlari), MÇJ (masʼuliyati çeklangan jamiyat). Ya, ye, yo, yu esa ikki harf, şuning uçun qisqartmaga faqat Y ötadi: YTT (yakka tartibdagi tadbirkor), YI (Yevropa Ittifoqi). Matbuotda AQSH şakli ham uçraydi (jumladan, 1995‑yilgi qoidalar misollarida), ammo portal AQŞ va MÇJ şaklini tavsiya qiladi. Matn töliq boş harflarda terilsa, qisqartma ham boş harflarda yoziladi: AQSH VA YI ÖRTASIDA. Batafsil — tipografiya bölimidagi qisqartmalar darsida.

Qisqartmaga qöşimça qöşiş

Qisqartma söz ot kabi özgaradi: kelişik, egalik va köplik qöşimçalarini oladi. Qöşimça qisqartmaga çiziqça, apostrof va böşliqsiz, qöşib yoziladi: BMTga, AQŞning, OTMlarda, SamDUda. Qisqartma tarkibiga kirgan sözni yana takrorlamang: BMT taşkiloti, MÇJ jamiyati — ortiqça takror, çunki T va J harflari taşkilot va jamiyat sözlarini bildiradi. Korxona nomi qöştirnoqda qisqartmadan oldin yoziladi: “Ziyo” MÇJ.

Loyiha BMTning kömagida amalga oşirildi. Akam SamDUda öqiydi. OTMlarga hujjat topşiriş boşlandi. “Ziyo” MÇJ direktori.

Grafik (şartli) qisqartmalar

Grafik qisqartma — yozuvda qisqartirilgan, lekin öqilganda töliq aytiladigan söz. Undan keyin nuqta qöyiladi; söz odatda undoş harfdan keyin kesiladi: vil., köç., boşq. Ölçov birliklari hamda mln, mlrd nuqtasiz yoziladi va sondan böşliq bilan ajratiladi.

Köp qöllanadigan grafik qisqartmalar
QisqartmaTöliq şakliMisol
ş., vil.şahri, viloyatiToşkent ş., Samarqand vil.
köç.köçasiNavoiy köç., 5‑uy
y.yil2025‑y.
va h.k., va boşq.va hokazo, va boşqalarkitob, daftar va h.k.
km, kg, sm, mln, mlrdkilometr, kilogramm, santimetr, million, milliard12 km, 3 kg, 10 mln söm

Köp uçraydigan xatolar

Notöğri → töğri: B.M.T. → BMT; bmt → BMT; AQSH, MCHJ (tavsiya etilmaydi) → AQŞ, MÇJ; YaTT → YTT; BMT-ga, BMTʼning → BMTga, BMTning; BMT taşkiloti → BMT; 5 km. → 5 km; OOO, IP → MÇJ, YTT.

Rus tilidagi qisqartmalarni (OOO, IP, VUZ) özbek matnida lotin harflari bilan köçirmang: bu tuşunçalar uçun özbekça MÇJ, YTT, OTM qisqartmalari bor. Kam maʼlum qisqartmani birinçi marta qöllaganda töliq yozing: Soliq tölovçining identifikatsiya raqami (STIR).

Özingizni tekşiring

1) Töliq nomni tiklang: har bir söz bitta harf berganmi? 2) Ş va ç da ikkinçi harf kiçik, ya, ye, yo, yu dan faqat Y olinadi. 3) Qöşimça qisqartmaga bevosita qöşiladi. 4) Qisqartma tarkibidagi söz uning yonida takrorlanmaydi. 5) Nuqta faqat grafik qisqartmalarda qöyiladi, harf qisqartmalarda va ölçov birliklaridan keyin qöyilmaydi.

Özlaşma sözlar — boşqa tillardan kirib, özbek tilining luğat tarkibidan joy olgan sözlar. Özbek tiliga sözlar asosan arab va fors‑tojik tillaridan, rus tilidan hamda u orqali Yevropa tillaridan kirgan; sönggi yillarda ingliz tilidan töğridan‑töğri kirayotgan sözlar köpaydi. Özlaşmaning imlosi u qaçon va qaysi yöl bilan kirganiga boğliq. Bunday sözlarning talaffuzi fonetika bölimidagi alohida darsda körilgan.

Arab va fors‑tojik tillaridan kirgan sözlar

Bu sözlar tilga bir neça asr oldin kirgan va töliq özlaşgan. Ular özbek adabiy talaffuziga muvofiq, özbek alifbosi harflari bilan yoziladi. Ularning xususiyatlari — tutuq belgisi (ʼ), yonma‑yon kelgan ikki unli va söz oxiridagi undoşlar orasiga unli qöşilmasligi; bular unlilar imlosi va tutuq belgisi darslarida batafsil köriladi.

kitob, maktab, daraxt, dasturxon, taʼlim, sanʼat, jamoa, fikr

Rus tili orqali kirgan sözlar

Rusça va baynalmilal sözlar asliyatdagi yozilişiga yaqin, lekin özbek alifbosi harflari bilan yoziladi. Urğusiz o a kabi eşitilsa ham saqlanadi: doktor, kompyuter, oktyabr. Qöş undoşlar ham saqlanadi: kassa, gramm, tonna, kongress. Asosiy qiyinçilik özbek lotin alifbosida yöq rus harflarini berişda yuzaga keladi.

Özlaşmalarda rus harflarining berilişi
Rus harfiÖzbek lotin yozuvidaMisollar
ye söz boşida, unlidan va ʼ dan keyinyeyevro, proyekt, podyezd
undoşdan keyingi ye; eeplaneta, ekran, poema
yo, yu, yayo, yu, yaaktyor, byudjet, sentyabr
s söz boşida va undoşdan keyinssement, aksiya, stansiya
unlidan keyingi stspolitsiya, revolyutsiya, ofitsiant
, ʼyozilmaydimedal, albom, obyekt

Yangi özlaşmalar va xalqaro sözlar

Yangi sözlar, jumladan, ingliz tilidan kirganlari ham özbekça talaffuz qilinganidek, özbek harflari bilan yoziladi: smartfon, brauzer, fayl, sayt, onlayn, dizayn. Özbekça matn içida file yoki online deb yoziş xato. Sözning örnaşgan özbekça muqobili bölsa, undan foydalaning: dastur (programma emas), havola (ssilka emas), sinf (klass emas), mahalliylaştiriş (lokalizatsiya emas). Xalqaro qisqartmalar va brend nomlari asl yozilişini saqlaydi: SMS, PDF, iPhone, WhatsApp. Portal bunday nomga qöşimçani tutuq belgisi bilan ajratib yozişni tavsiya qiladi: WhatsAppʼda, iPhoneʼni.

Joy nomlari va kişi ismlari

Çet el joy nomlari va kişi ismlari özbek tilida örnaşgan şaklda yoziladi; bu şakl köp hollarda rus tili orqali şakllangan. Rusça -iya qismi -iya tarzida beriladi, qöşma nomlar çiziqça bilan yoziladi.

Germaniya, Yaponiya, Parij, Nyu‑York, Sankt‑Peterburg, Şekspir, Çexov

Köp uçraydigan xatolar

Özlaşma sözlardagi xatolar
NotöğriTöğriSababi
sentabr, oktabrsentyabr, oktyabrya harfi ya bilan beriladi
proekt, obektproyekt, obyektunlidan va ʼ dan keyin ye — ye
aktsiya, stantsiyaaksiya, stansiyaundoşdan keyin s — s
polisiyapolitsiyaunlidan keyin s — ts
kampyuter, kompʼyuterkompyutero saqlanadi, yozilmaydi
istakan, işkafstakan, şkafsözlaşuvdagi qöşimça unli yozilmaydi
online dars, lokalizatsiyaonlayn‑dars, mahalliylaştirişözbek harflari; özbekça muqobili bor

Özingizni tekşiring

1) Söz qaysi tildan va qaysi yöl bilan kirganini aniqlang. 2) Rus tili orqali kirgan sözni asliyat bilan harfma‑harf soliştiring, ayniqsa ye, e, s, , ʼ, yo, yu, ya harflariga eʼtibor bering. 3) Örnaşgan özbekça muqobili yöqligiga işonç hosil qiling. 4) Ikkilansangiz, imlo luğatiga qarang.

Imlo xatosi — söz yoki söz şaklining amaldagi imlo qoidalariga zid yozilişi. Xatolarning aksariyati uç sababdan kelib çiqadi: söz eşitilganiça yoziladi; kirill yozuvidagi odatlar lotin yozuviga köçiriladi; klaviaturada kerakli belgi topilmaydi. Bu darsda eng köp uçraydigan xatolar turlari böyiça jamlangan; har bir qoida bölimning tegişli darsida batafsil köriladi.

1. Ö, ğ va tutuq belgisi

Eng köp uçraydigan xato — ö va ğ harflarida ʻ örniga töğri apostrof ʼ yoki ʼ ʼ belgilarini qöyiş hamda ʼ belgisini tuşirib qoldiriş yoki almaştiriş. Notöğri: özbek, ğalaba, maʼlumot; töğri: özbek, ğalaba, maʼlumot. Boşqa alifbolarning harflari ham xato: ğalaba, öz. Tutuq belgisi tuşib qolsa, maʼno özgarişi mumkin: şeʼr — şer. Ortiqça ʼ ham xato: jamoʼa emas, jamoa.

2. X va h harflari

hamma (xamma emas); xayr (hayr emas); xohlamoq (xoxlamoq emas); xursand (hursand emas); havo (xavo emas); hol — xol (har xil sözlar)

3. Söz oxiridagi va qöşimça oldidagi undoşlar

Talaffuzda söz oxiridagi b va d jarangsizlaşadi, lekin yozuvda meʼyor saqlanadi: kitob, maktab, ozod. Tekşiriş uçun unli bilan boşlanadigan qöşimça qöşing: kitobi. Qöşimça qöşilganda asos ham, qöşimça ham özgarişi mumkin: köp böğinli asos oxiridagi k va q unlidan oldin g va ğ ga aylanadi, k va q dan keyin jönaliş kelişigi -ka va -qa tarzida yoziladi, baʼzi sözlarda unli tuşadi. Batafsil — asos va qöşimçalar imlosi darsida.

Asos va qöşimçalardagi xatolar
NotöğriTöğriQoida
kitop, maktap, ozotkitob, maktab, ozodoxirdagi b, d saqlanadi
yuraki, qişloqiyuragi, qişloğiunlidan oldin k → g, q → ğ
eşikga, qişloqga, toqqaeşikka, qişloqqa, toğgak dan keyin -ka, q dan keyin -qa, ğ dan keyin -ga
oğizim, burunimoğzim, burnimturğun bölmagan unli tuşadi
töqiz, sakiz, yeti, eliktöqqiz, sakkiz, yetti, ellikqöş undoş yoziladi

4. Qöşib, ajratib yoki çiziqça bilan

-mi, -gina yuklamalari va -dek qöşimçasi qöşib yoziladi: kelasizmi, ozgina, oydek. Ham, uçun, bilan kabi yordamçi sözlar ajratib yoziladi: men ham, siz uçun. Har va heç sözlari bilan kelgan birikmalar ajratib yoziladi: har kim, heç kim, har bir. Juft sözlar çiziqça bilan yoziladi: ota‑ona, katta‑kiçik. Notöğri: kelasiz mi, menham, heçkim, ota ona.

5. Boş harf, sana va tartib sonlar

Oy va hafta kunlarining nomlari gap içida kiçik harf bilan yoziladi: 15‑mart, duşanba kuni. Atoqli otlar boş harf bilan yoziladi: Toşkent, Amudaryo. Raqam bilan yozilgan tartib sondan keyin çiziqça qöyiladi: 5‑sinf, 2025‑yil 1‑sentyabr. Notöğri: 15‑Mart, Duşanba kuni (gap içida), 5 sinf, №5 maktab, 2025‑yil.

6. Özlaşma sözlar va qisqartmalar

Notöğri → töğri: Evropa → Yevropa; poezd → poyezd; kampyuter → kompyuter; stantsiya → stansiya; oktabr → oktyabr; AQSH → AQŞ; BMT-ga → BMTga. Batafsil — özlaşma sözlar va qisqartma sözlar darslarida.

Matnni qanday tekşiriş kerak

1) Matndan töğri apostrof ʼ belgilarini qidirib toping va ularni ö, ğ da ʻ ga, boşqa örinlarda ʼ ga almaştiring. 2) X yoki h yozilişida şubha tuğdirgan sözlarni luğatdan tekşiring. 3) Söz oxiridagi undoşni unli bilan boşlanadigan qöşimça qöşib tekşiring. 4) Yuklamalar qöşib yozilgani va sanalar töğri berilganiga qarang. 5) Belgilarni adaştirmaslik uçun özbek lotin klaviatura tartibini örnating yoki avtoalmaştirişni sozlang.