UzLocal

Tiniş belgilari

Tiniş belgilari matnning ritmi va tuşunarliligiga taʼsir qiladi. Bölim özbekça interfeyslar, yordamçi matnlar va marketing xabarlari uçun qoidalarni tuşuntiradi.

Tiniş belgilari — yozuvda gaplarni bir‑biridan, gap içidagi qismlarni esa özaro ajratiş hamda sözlovçining maqsadi va ohangini körsatiş uçun qöllanadigan şartli belgilar. “Tiniş” sözi “töxtaş, tin oliş” maʼnosi bilan boğliq: oğzaki nutqdagi töxtam va ohang yozuvda aynan şu belgilar orqali beriladi. Tiniş belgilari tizimi va ularni qöllaş qoidalari punktuatsiya deyiladi.

Tiniş belgilari nima uçun kerak

Tiniş belgilari matnni öqişni osonlaştiradi va fikr notöğri tuşunilişiga yöl qöymaydi. Ular gap qayerda tugaganini va maqsadini (xabar, söroq, his‑hayajon) körsatadi, uyuşiq bölaklar, undalma va kiriş sözlarni ajratadi, qöşma gap qismlarini çegaralaydi, köçirma gapni muallif gapidan farqlaydi. Bitta belgi tuşib qolsa yoki almaşsa, gap maʼnosi özgarişi mumkin.

Döstim, Akmal keldi. (Döstga murojaat qilinyapti.) · Döstim Akmal keldi. (Akmal — döst.) · U keldi. · U keldi? · U keldi!

Özbek tilidagi tiniş belgilari

Önta tiniş belgisi va ularning asosiy vazifasi
BelgiNomiAsosiy vazifasiMisol
.nuqtadarak va ohangi vazmin buyruq gap oxiridaDars boşlandi.
?söroq belgisisöroq gap oxiridaQaçon kelasiz?
!undov belgisihis‑hayajonli gap oxiridaQanday gözal!
…köp nuqtafikrning tugallanmaganligi, ikkilanişMen… bilmadim.
,vergulgap içidagi qismlarni ajratadiOlma, nok, uzum pişdi.
;nuqtali verguliçida vergul bölgan keng qismlarni ajratadiKuz keldi, barglar sarğaydi; quşlar janubga uçdi.
:ikki nuqtasanaş, izoh va köçirma gapdan oldinSumkamda uç narsa bor: daftar, ruçka va kitob.
—tireega va kesim orasida, tuşirib qoldirilgan bölak örnida, keskin qarşilikdaToşkent — Özbekiston poytaxti.
( )qavsqöşimça izoh, kiritmaAlişer Navoiy (1441–1501) — buyuk şoir.
“ ”qöştirnoqköçirma gap, nomlar, alohida maʼnodagi sözlar“Ötkan kunlar” romani

Defis (ota‑ona, 5‑sinf), ö va ğ harflaridagi ʻ belgisi hamda tutuq belgisi (ʼ) tiniş belgilariga kirmaydi: ular söz va gaplar orasida emas, söz içida işlaydigan imlo belgilaridir. Tire bilan defisning farqi haqida alohida dars bor.

Tiniş belgilarining turlari

Belgilarning vazifasiga köra guruhlari
GuruhBelgilarVazifasi
gap oxiridagi belgilar. ? ! …gapni keyingi gapdan ajratadi, maqsadi va ohangini bildiradi
gap içidagi ayiruvçi belgilar, ; : —gap bölaklari va qöşma gap qismlarini çegaralaydi
ajratuvçi (juft) belgilar( ), “ ”, juft vergul, juft tiregapning bir qismini ikki tomondan ajratib körsatadi

Bizning ustozimiz, tajribali tilşunos, bugun maʼruza öqiydi. · Ertaga, ehtimol, yomğir yoğadi. — Juft vergul.

Tiniş belgilari nimaga asoslanadi

Punktuatsiyaning asosiy tayançi — gap tuzilişi: belgi uyuşiq bölaklar, undalma, kiriş söz yoki qöşma gap qismlari çegarasi talab qilgan joyga qöyiladi. Mazmun va ohang ham hisobga olinadi. Biroq töxtamning özi vergul uçun asos emas: Keça kutubxonaga kelgan öquvçilar kitoblarni qaytarişdi gapida uzun egadan keyin töxtam bor, lekin vergul qöyilmaydi.

Böşliqlar va köp uçraydigan xatolar

Nuqta, vergul, ikki nuqta, nuqtali vergul, söroq va undov belgilari hamda köp nuqta oldingi sözga böşliqsiz yoziladi, ulardan keyin böşliq qoldiriladi. Qavs va qöştirnoq içida böşliq bölmaydi. Tiredan oldin va keyin böşliq qöyiladi (oldingisi ajralmas böşliq). Köp uçraydigan xatolar: belgidan oldin böşliq (Salom , döstim ! — notöğri), bitta … örniga uçta nuqta, lotin yozuvida “…” örniga “…”, ega bilan kesim orasida vergul (Men, ertaga kelaman — notöğri).

Özingizni tekşiring: avval gap maqsadini aniqlang — oxiridagi belgi şunga boğliq; keyin kesimlarni toping: ular bir neçta bölsa, qismlar çegarasini izlang; söng undalma, kiriş söz, uyuşiq va izohlovçi bölaklarni belgilang. Har bir belgi keyingi darslarda batafsil körib çiqilgan.

Nuqta (.) — gap oxirida qöyilib, fikr tugaganini, ovoz pasayib töxtam qilinişini bildiradigan tiniş belgisi. U eng köp işlatiladigan belgi: darak gaplarning deyarli hammasi nuqta bilan tugaydi. Bundan taşqari, nuqta qisqartma belgisi sifatida ham qöllanadi: qisqartirilgan sözlar, ism va ota ismining boş harflaridan keyin hamda sananing raqamli yozuvida.

Gap oxirida nuqta

Nuqta darak gap oxirida hamda buyruq gap vazmin, kuçli his‑hayajonsiz aytilganda qöyiladi; his kuçli bölsa, undov belgisi qöyiladi. Tarkibida kim, nima, qayerda kabi sözlar bölsa‑da, söroq ifodalamagan darak gapdan keyin ham nuqta qöyiladi. Qöşma gap ham, qismlari neçta bölişidan qatʼi nazar, bitta nuqta bilan tugaydi. Nuqtadan keyingi gap boş harf bilan boşlanadi.

Bugun havo iliq. · Darsga keçikmang. · Iltimos, eşikni yoping. · Uning qayerda yaşaşini bilmayman. · Qönğiroq çalindi, öquvçilar sinfga kirdi.

Nuqtaning boşqa vazifalari

Gap içida va yozuvda nuqta
HolatMisollar
qisqartirilgan sözdan keyinva h.k. (va hokazo), va b. (va boşqalar), Toşkent ş., 2025‑y., 15‑b.
ism va ota ismining boş harflaridan keyinA. Qodiriy, Ğ. Ğulom, E. Vohidov — nuqtadan keyin böşliq (yaxşisi, ajralmas böşliq)
sananing raqamli yozuvi01.09.2025 — kun va oy ikki xonali
bandlarni raqamlaş1. Kiriş · 2. Asosiy qism
sayt manzili va fayl nomiuzlocal.uz, hisobot.pdf

Boş harflardan tuzilgan qisqartmalar (BMT, AQŞ, MÇJ, OTM) va ölçov birliklari (km, kg, sm, mln, mlrd) nuqtasiz yoziladi: 10 mln söm. Gap nuqtali qisqartma bilan tugasa, ikkinçi nuqta qöyilmaydi: Taqdimotga hamma narsani oling: noutbuk, proyektor, uzaytirgiç va h.k. Gap içidagi qisqartmadan keyingi söz kiçik harf bilan yoziladi: Toşkent ş. markazida.

Nuqta qöyilmaydigan örinlar

Nuqta bilan boğliq köp uçraydigan xatolar
HolatNotöğriTöğri
sarlavha, kitob yoki maqola nomiÖzbek tili grammatikasi.Özbek tili grammatikasi
tugma, menyu bandiSaqlaş.Saqlaş
? ! … belgilaridan keyinQaçon kelasiz?.Qaçon kelasiz?
abbreviaturaB.M.T.BMT
söz bilan yozilgan sana2025.yil 1.yanvar2025‑yil 1‑yanvar
önli kasr, xonalar2.5 kg, 10.000 söm2,5 kg, 10 000 söm
vaqt10.3010:30 — saytimizda ikki nuqta tavsiya etiladi

Nuqta va qavs, qöştirnoq

Gap qavs bilan tugasa, nuqta qavsdan keyin qöyiladi: Hisobot ertaga topşiriladi (ilovalari bilan). Qavs içida alohida mustaqil gap bölsa, nuqta qavs içida qoladi. Gap oxirida qöştirnoqdagi nom kelsa, nuqta qöştirnoqdan keyin qöyiladi: Biz “Ötkan kunlar”ni öqidik. Köçirma gapdagi belgilar tartibi alohida darsda körib çiqilgan.

Özingizni tekşiring: fikr tugadimi? Gapda söroq yoki kuçli his yöqmi — bölsa, ? yoki ! kerak. Bu sarlavha yoki tugma yozuvi emasmi? Qisqartmadan keyin nuqta ikkilanib qolmadimi? Sana, son va vaqtda nuqta örniga defis, vergul yoki ikki nuqta kerak emasmi?

Vergul (,) — gap içidagi qismlarni bir‑biridan ajratadigan yoki biror bölakni gapning qolgan qismidan ajratib körsatadigan tiniş belgisi. U özbek yozuvida eng köp qöllanadigan belgilardan biri. Vergul yakka (ayiruvçi) böladi: Boğda olma, nok, örik pişdi. Gap örtasidagi bölak ikki tomondan ajratilsa, juft (ajratuvçi) vergul qöyiladi: Ertaga, albatta, kelaman.

Vergul qaçon qöyiladi: asosiy holatlar

Vergul qöyiladigan asosiy holatlar
HolatMisol
boğlovçisiz uyuşiq bölaklarBozordan olma, uzum, anor oldik.
takroriy boğlovçilar: ham… ham, na… na, yo… yo, goh… gohHam öqiydi, ham işlaydi.
ammo, lekin, biroq zidlov boğlovçilaridan oldinXona kiçik, lekin şinam.
undalmaAziz, bu yoqqa keling.
kiriş söz va birikmalarAfsuski, poyezd keçikdi.
undov sözlar, ha va yöq sözlariVoy, qanday çiroyli! · Ha, roziman.
ajratilgan izohlovçiUstozimiz, tajribali tilşunos, maʼruza qildi.
ravişdoş oborotiVazifani tugatib, u sayrga çiqdi.
qöşma gap qismlariAgar yomğir yoğsa, sayohat qoldiriladi.
köçirma gapdan keyin, tiredan oldin“Ertaga kelaman”, — dedi u.

Uyuşiq bölaklarda vergul

Yakka va, hamda, yoki boğlovçilari bilan boğlangan uyuşiq bölaklar vergul bilan ajratilmaydi: olma va nok, çoy yoki qahva. Takroriy boğlovçilarda vergul ikkinçi va keyingi boğlovçilardan oldin qöyiladi: Na xat yozdi, na qönğiroq qildi. Uyuşiq aniqlovçilar orasiga vergul qöyiladi: katta, yoruğ xona. Aniqlovçilar uyuşiq bölmasa, yaʼni har biri belgini boşqa jihatdan bildirsa, vergul qöyilmaydi: yangi özbek filmi. Umumlaştiruvçi sözli uyuşiq bölaklar ikki nuqta va tire haqidagi darslarda körib çiqilgan.

Juft vergul

Undalma, kiriş söz yoki izohlovçi gap örtasida kelsa, ikki tomondan vergul bilan ajratiladi. Eng köp uçraydigan xato — ikkinçi vergulni unutiş: Ertaga, ehtimol yomğir yoğadi — notöğri; Ertaga, ehtimol, yomğir yoğadi — töğri. Şuningdek: Siz, Aziz, bu işni yaxşi bilasiz. Bu bölaklar haqida batafsil undalma va kiriş sözlar darslarida aytilgan.

Qöşma gapda vergul

Voqealarni sanab körsatgan boğlovçisiz qöşma gap qismlari vergul bilan ajratiladi. Boğlangan qöşma gapda vergul ammo, lekin, biroq boğlovçilaridan oldin va takroriy boğlovçili qismlar orasida qöyiladi; yakka va boğlovçisidan oldin odatda vergul qöyilmaydi. Ergaşgan qöşma gapda vergul ergaş gapni boş gapdan ajratadi: ‑sa şaklidan keyin, ‑ki qöşimçali boş gapdan keyin, çunki va şuning uçun sözlaridan oldin.

Eşik oçildi, xonaga öqituvçi kirdi. · Havo bulut edi, lekin yomğir yoğmadi. · Vaqtingiz bölsa, bizga qönğiroq qiling. · Şuni unutmangki, vaqt qaytmaydi. · Bugun bormadim, çunki kasal edim.

Vergul qöyilmaydigan örinlar

Ortiqça vergul: köp uçraydigan xatolar
NotöğriTöğriSababi
Men, ertaga imtihon topşiraman.Men ertaga imtihon topşiraman.ega va kesim vergul bilan ajratilmaydi
Akam, şifokor.Akam — şifokor.ot bilan ifodalangan ega va kesim orasiga tire qöyiladi
olma, va nokolma va nokyakka va boğlovçisi
Ammo, u kelmadi.Ammo u kelmadi.boğlovçidan keyin vergul qöyilmaydi
U kulib, gapirdi.U kulib gapirdi.holat holi bölib kelgan yakka ravişdoş ajratilmaydi
Keça kelgan mehmonlar, ketişdi.Keça kelgan mehmonlar ketişdi.aniqlanmişdan oldingi sifatdoş oboroti ajratilmaydi

Özingizni tekşiring: kesimlarni toping — ular ikki va undan ortiq bölsa, qismlar çegarasini aniqlang; söng uyuşiq bölaklarni izlang va boğlovçiga qarang; undalma, kiriş söz, undov söz va izohlovçini belgilang. Bulardan heç biri bölmasa, vergul, ehtimol, kerak emas: töxtamning özi vergul uçun asos bölmaydi. Vergul oldingi sözga böşliqsiz yoziladi, undan keyin böşliq qoldiriladi. Sonlarda vergul kasr qismini böşliqsiz ajratadi: 2,5 kg; 0,75 l.

Nuqtali vergul (;) — gap qismlarini vergulga qaraganda kuçliroq, nuqtaga qaraganda kuçsizroq ajratadigan tiniş belgisi. U öquvçiga şunday işora beradi: bir qism tugadi, lekin fikr davom etyapti va keyingi qism oldingisi bilan maʼno jihatdan boğliq. Nuqtali vergul ayniqsa vergullar köpayib ketganda kerak böladi: qismlar içida vergul bor bölsa, qismlarning özini ham vergul bilan ajratiş öquvçini çalğitadi. Şuning uçun bu belgi köproq uzun yoyiq gaplarda, rasmiy va ilmiy matnlarda hamda röyxatlarda uçraydi.

Nuqtali vergul qayerda qöyiladi

Nuqtali vergulning asosiy qöllanişi
HolatMisol
boğlovçisiz qöşma gapning içida vergul bor yoyiq qismlari orasidaKeç kirdi, köçalarda çiroqlar yondi; odamlar uylariga tarqala boşladi.
içida vergul bor uyuşiq bölaklar guruhlari orasidaDökonda olma, nok, uzum; pomidor, bodring, sabzi; non va sut sotiladi.
boğlangan qöşma gapda, qismlar uzun va içida vergul bölsa, boğlovçi oldidanBiz ertalab yölga çiqdik, kun böyi töxtamadik; lekin manzilga faqat keçqurun yetdik.
bitta gapni davom ettiruvçi röyxat bandlari oxirida1) arizani töldiring; 2) hujjatlarni ilova qiling; 3) tölovni amalga oşiring.

Boğlovçisiz qöşma gapda

Boğlovçisiz qöşma gapning qismlari qisqa va bir-biriga yaqin bölsa, ular orasiga vergul qöyiladi. Qismlar yoyiq bölib, içida vergul bölsa yoki har bir qism nisbatan mustaqil bir manzarani tasvirlasa, nuqtali vergul qöyiladi. Taqqoslang:

Quyoş çiqdi, quşlar sayradi. — Quyoş toğ ortidan sekin kötarildi, vodiyni oltin nurga çömdirdi; daraxtlarda quşlar sayray boşladi, qişloqda hayot uyğondi.

Uyuşiq bölaklar guruhlari orasida

Uyuşiq bölaklar maʼno jihatdan guruhlarga bölinsa va har bir guruh içida vergul işlatilsa, guruhlar bir-biridan nuqtali vergul bilan ajratiladi. Şunda öquvçi bir guruh qayerda tugab, boşqasi qayerda boşlanişini darhol köradi: Safarga çodir, uxlaş qopi, gugurt; non, konserva, çoy; dorilar va bint olindi. Guruhlar bölmasa, vergulning özi yetarli: Safarga çodir, non va çoy olindi.

Röyxatlarda

Röyxat ikki nuqta bilan boşlansa va uning bandlari bitta gapni davom ettirsa, har bir band kiçik harf bilan boşlanib, nuqtali vergul bilan tugaydi, oxirgi band esa nuqta bilan yakunlanadi: Arizaga quyidagilar ilova qilinadi: pasport nusxasi; diplom nusxasi; ikkita surat. Har bir band boş harf bilan boşlanadigan mustaqil gap bölsa, bandlar nuqta bilan tugaydi.

Köp uçraydigan xatolar

Nuqtali vergul bilan boğliq xatolar
NotöğriTöğriIzoh
Men kitob öqidim; ukam esa rasm çizdi.Men kitob öqidim, ukam esa rasm çizdi.qismlar qisqa, içida vergul yöq — vergul yetarli
Bizga uç narsa kerak; suv, non va vaqt.Bizga uç narsa kerak: suv, non va vaqt.umumlaştiruvçi sözdan keyin, sanaşdan oldin ikki nuqta qöyiladi
olma, nok ; Pomidor, bodringolma, nok; pomidor, bodringbelgidan oldin böşliq qöyilmaydi, keyin kiçik harf yoziladi

Özingizni tekşiring

Avval ajratilişi kerak bölgan qismlarni toping. Ularning birortasi içida vergul bormi? Agar bor bölsa va qismlar orasida ham vergul tursa, matn qiyin öqiladi — nuqtali vergul qöying. Ikkinçi qism birinçisini izohlasa yoki sababini oçsa, ikki nuqta kerak (“Ikki nuqta” darsiga qarang); natija yoki keskin zidlikni bildirsa, tire qöyiladi (“Tire” darsiga qarang). Qismlar bir-biriga umuman boğliq bölmasa, ularni nuqta bilan ikki gapga ajrating. Vergulning odatdagi holatlari “Vergul: qaçon qöyiladi” darsida körib çiqilgan.

Ikki nuqta (:) — ogohlantiruvçi tiniş belgisi: u öquvçiga hozir sanaş, izoh, sabab yoki boşqa birovning gapi kelişini bildiradi. Ikki nuqtadan oldingi qism umumiy fikrni aytadi, keyingi qism esa uni aniqlaştiradi va oçib beradi. Oğzaki nutqda ikki nuqta örnida ohang pasayib, qisqa pauza qilinadi. Ikki nuqta sodda gapda, boğlovçisiz qöşma gapda va köçirma gapda işlatiladi.

Uyuşiq bölaklardan oldin

Uyuşiq bölaklardan oldin umumlaştiruvçi söz (hamma, barça, har xil, quyidagilar, uç narsa va hokazo) kelsa, undan keyin ikki nuqta qöyiladi. Umumlaştiruvçi söz sanaşdan keyin kelsa, tire qöyiladi (“Tire” darsiga qarang).

Boğda har xil mevalar pişdi: olma, nok, şaftoli va uzum. Quyidagi hujjatlar kerak: pasport, ariza va ikkita surat. Tanlovda uç şahar jamoalari qatnaşdi: Samarqand, Buxoro va Namangan.

Boğlovçisiz qöşma gapda

Boğlovçisiz qöşma gap qismlari orasida ikki nuqta
Maʼno munosabatiMisol
ikkinçi qism birinçisining sababini körsatadi (orasiga “çunki” qöyiş mumkin)Bugun dalaga çiqmadik: keçasi bilan yomğir yoğdi.
ikkinçi qism birinçisini izohlaydi, mazmunini oçadi (orasiga “yaʼni” qöyiş mumkin)Havo keskin özgardi: osmonni qora bulutlar qopladi, kuçli şamol turdi.
birinçi qismda bilmoq, körmoq, eşitmoq, tuşunmoq kabi feʼl yoki işora söz (şuni, bir narsani) bor, ikkinçi qism esa nima bilingani, körilgani, eşitilganini oçadiMen tuşundim: u bu taklifga rozi bölmaydi. Bir narsani unutmang: vaqt qaytib kelmaydi.

Oddiy tekşiriş usuli: qismlar orasiga “çunki” yoki “yaʼni” mos kelsa, ikki nuqta qöying. “Şuning uçun”, “natijada” mos kelsa yoki ikkinçi qism birinçisiga keskin zid bölsa, tire kerak: Keçasi yomğir yoğdi — yöllar loy böldi. Qismlar voqealarni şunçaki sanab bersa, vergul yetarli.

Köçirma gapda

Muallif gapi köçirma gapdan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qöyiladi, köçirma gap esa qöştirnoqqa olinib, boş harf bilan boşlanadi: Ustoz dedi: “Ertaga imtihon böladi.” Boşqa tartiblar “Köçirma gapda tiniş belgilari” darsida körib çiqilgan.

Boşqa holatlar va yozilişi

Ikki nuqta soat va daqiqani ajratadi (soat 9:30, 10:00–18:00), nisbat va öyin hisobidagi sonlar orasida qöyiladi (2:1 nisbatda, 3:1 hisobida). U izoh sözlari va şakl maydonlari nomidan keyin ham keladi: “Eslatma:”, “Diqqat:”, “Manzil:”. Ikki nuqtadan oldin böşliq qöyilmaydi, keyin esa qöyiladi; vaqt va nisbatlarda böşliq bölmaydi. Ikki nuqtadan keyin, atoqli otlar va köçirma gapdan taşqari, kiçik harf yoziladi.

Köp uçraydigan xatolar

Ikki nuqta bilan boğliq xatolar
NotöğriTöğriIzoh
Dökondan: non, sut va tuxum oldim.Dökondan non, sut va tuxum oldim.umumlaştiruvçi söz yöq — ikki nuqta kerak emas
Keçasi yomğir yoğdi: yöllar loy böldi.Keçasi yomğir yoğdi — yöllar loy böldi.ikkinçi qism sabab emas, natija
Kerakli narsalar : Daftar, ruçka, çizğiç.Kerakli narsalar: daftar, ruçka, çizğiç.belgidan oldin ortiqça böşliq, keyin boş harf
soat 9 : 30soat 9:30vaqt yozuvida böşliq bölmaydi

Özingizni tekşiring

Birinçi qismga “nima?”, “qanday?”, “nima uçun?” degan savolni bering. Ikkinçi qism şu savolga javob bölsa, ikki nuqta qöying. Sanaşdan oldin haqiqatan umumlaştiruvçi söz borligini tekşiring. Ikkinçi qism natijani bildirsa, tire qöying; qismlar faqat dalillarni sanasa, vergul yetarli (“Vergul: qaçon qöyiladi” darsiga qarang), qismlar içida vergul bölsa, nuqtali vergul qöyiladi (“Nuqtali vergul” darsiga qarang).

Tire (—) — gapda sezilarli pauza va maʼno çegarasini körsatuvçi tiniş belgisi. U ega bilan kesim orasida, tuşirib qoldirilgan bölak örnida, uyuşiq bölaklardan keyin umumlaştiruvçi söz oldidan, boğlovçisiz qöşma gap qismlari orasida, ajratilgan izohlovçi va kiritmalarda hamda dialogda qöyiladi. Tire defisdan (-) uzun: defis söz qismlarini boğlaydi, tire esa gap qismlarini ajratadi. Ularning farqi “Tire va defis (çiziqça) farqi” darsida batafsil körsatilgan.

Ega bilan kesim orasida

Ega ham, kesim ham boş kelişikdagi ot, son yoki harakat nomi bilan ifodalansa va kesimda boğlama bölmasa, ular orasiga tire qöyiladi. Kesimdan oldin “bu” sözi kelsa, tire undan oldin qöyiladi: Toşkent — Özbekiston poytaxti. Ikki karra beş — ön. Sport bilan şuğullaniş — soğlik garovi. Vatan — bu ona.

Ega va kesim orasida tire: qaçon qöyiladi va qaçon qöyilmaydi
HolatTireMisol
ikkala bölak boş kelişikdagi ot, boğlama yöqqöyiladiKitob — bilim manbai.
kesimda şaxs-son qöşimçasi borqöyilmaydiMen talabaman.
kesimda -dir yoki edi boğlamasi borqöyilmaydiPaxta boyligimizdir. Otam öqituvçi edi.
kesim “emas” bilan kelganqöyilmaydiBu xato emas.

Tuşirib qoldirilgan bölak örnida va umumlaştiruvçi söz oldidan

Töliqsiz gaplarda tire kontekstdan maʼlum bölgani uçun tuşirib qoldirilgan bölak (köpinça kesim) örnida qöyiladi: Men kitob oldim, ukam — daftar. Birinçi kuni Samarqandga bordik, ikkinçi kuni — Buxoroga. Batafsil maʼlumot “Töliq va töliqsiz gaplar” darsida. Umumlaştiruvçi söz uyuşiq bölaklardan keyin kelsa, undan oldin tire qöyiladi: Olma, nok, örik — hammasi pişdi. Ustozlar, döstlar, qöşnilar — barçasi uni tabrikladi. Umumlaştiruvçi söz sanaşdan oldin kelsa, ikki nuqta kerak (“Ikki nuqta” darsiga qarang).

Boğlovçisiz qöşma gapda

Boğlovçisiz qöşma gap qismlari orasida tire
Maʼno munosabatiMisol
ikkinçi qism birinçisining natijasiBahor keldi — dalalar yaşnab ketdi.
keskin zidlikMen çaqirdim — u qayrilib ham qaramadi.
birinçi qism ikkinçisidagi iş-harakat paytini bildiradiEşik oçildi — xonaga sovuq havo kirdi.
voqealarning tez almaşinuviÇaqmoq çaqdi — momaqaldiroq gumburladi.

Tireni ikki nuqta bilan adaştirmang: ikkinçi qism sababni körsatsa yoki birinçisini izohlasa, ikki nuqta qöyiladi (Dalaga çiqmadik: yomğir yoğdi.), natijani bildirsa, tire qöyiladi (Yomğir yoğdi — dalaga çiqmadik.).

Izohlovçi, kiritma va dialog

Tire gap oxiridagi ajratilgan izohlovçini ajratadi: Ertaga katta bayram — Navröz. Gap örtasidagi kiritma ikki tire orasiga olinadi: Bu yangilikni — uni hamma kutgan edi — direktor eʼlon qildi. “Kiriş söz va kiritmalar” darsiga ham qarang. Dialogda yangi qatordan boşlanadigan har bir replika oldidan tire qöyiladi: — Qayerga ketyapsiz? — Kutubxonaga. Muallif gapidagi belgilar “Köçirma gapda tiniş belgilari” darsida körib çiqilgan.

Tireni yoziş va köp uçraydigan xatolar

Sözlar orasidagi tire ikki tomondan böşliq bilan ajratiladi. Portal tiredan oldin ajralmas böşliq qöyişni tavsiya qiladi: şunda belgi keyingi qator boşiga ötib qolmaydi; tire replikani boşlasa, ajralmas böşliq undan keyin qöyiladi. Tire örnida defis (-) yoki qisqa tire (–) yozilmaydi: qisqa tire böşliqsiz yoziladi va oraliqni bildiradi — 1941–1945‑yillar, 10:00–18:00, 5–6 dona.

Notöğri: Toşkent — poytaxt. Toşkent—poytaxt. Toşkent – poytaxt. Töğri: Toşkent — poytaxt.

Özingizni tekşiring: tire örnida pauza qiliş mumkinmi va uning sababi bormi — tuşirib qoldirilgan söz, umumlaştiriş, natija yoki zidlik? Kesimda şaxs-son qöşimçasi, -dir, edi yoki emas bölsa, tire qöymang.

Qöştirnoq — söz yoki gap bölagi boşqa birovga tegişli ekanini, nom ekanini yoki odatdagidan boşqa maʼnoda qöllanganini körsatadigan juft tiniş belgisi. U oçiluvçi va yopiluvçi qismdan iborat bölib, ajratilayotgan bölakni ikki tomondan öraydi. Qöştirnoq köçirma gap va iqtiboslarda, kitob, gazeta, taşkilot va mahsulotlarning şartli nomlarida, kinoya bilan aytilgan sözlarda hamda söz sifatida tilga olingan sözlarda işlatiladi. Lotin yozuvidagi özbek matnlari uçun portal taşqi qöştirnoq sifatida “ ”, içki qöştirnoq sifatida ʼ ʼ şaklini tavsiya qiladi.

Qöştirnoq qaçon qöyiladi

Qöştirnoqning asosiy vazifalari
HolatMisol
köçirma gap, iqtibosUstoz söradi: “Vazifani bajardingizmi?”
asar nomlari: kitob, film, qöşiq, spektakl“Ötkan kunlar” romani, “Şum bola” filmi
gazeta, jurnal, telekanal nomlari“Xalq sözi” gazetasi, “Yoşlik” jurnali
taşkilot, klub, mehmonxona, stadionlarning şartli nomlari“Paxtakor” stadioni, “Navbahor” futbol klubi
mahsulot va texnika rusumlari“Damas” rusumidagi avtomobil
yöriqnomalarda interfeys elementlari“Saqlaş” tugmasini bosing.
kinoya bilan qöllangan sözBu “usta” jumrakni butunlay buzib qöydi.
söz sifatida tilga olingan söz“Kitob” sözi arab tilidan özlaşgan.

Qöştirnoq qöyilmaydigan holatlar

Muassasa turini bevosita aytib turgan tasviriy rasmiy nomlar qöştirnoqqa olinmaydi: Özbekiston Milliy universiteti, Adliya vazirligi. Kişilarning ismi va taxallusi (Alişer Navoiy, Ğafur Ğulom), geografik nomlar (Çorvoq suv ombori) hamda özlaştirma gap ham qöştirnoqsiz yoziladi: U ertaga kelişini aytdi. Interfeys matnida nom qalin harf yoki rang bilan ajratilgan bölsa, qöştirnoq qöyiş şart emas — muhimi, bitta matn içida bir xil yöl tutilsin.

Qöştirnoq, turdoş söz va qöşimçalar

Qöştirnoqqa faqat nomning özi olinadi; turdoş söz (romani, gazetasi, stadioni) qöştirnoqdan taşqarida, kiçik harf bilan yoziladi. Kelişik va boşqa qöşimçalar turdoş sözga qöşiladi, u bölmasa yopiluvçi qöştirnoqdan keyin böşliqsiz va çiziqçasiz yoziladi. Nomning birinçi sözi boş harf bilan boşlanadi (batafsil — boş harflar haqidagi darsda).

“Ötkan kunlar” romanini öqidim. · “Ötkan kunlar”ni öqidim. · Keça “Paxtakor” stadionida böldik. · “Paxtakor”ga bordik.

Içki qöştirnoq va yondoş belgilar

Qöştirnoq içidagi bölakda yana nom yoki iqtibos bölsa, içki qöştirnoq yakka ʼ ʼ şaklida yoziladi. Uni ö, ğ harflaridagi ʻ belgisi va tutuq belgisi (ʼ) bilan adaştirmang: bular boşqa‑boşqa belgilar. Iqtibosning öziga tegişli söroq va undov belgisi qöştirnoq içida qoladi; asosiy gapning vergul va nuqtasi yopiluvçi qöştirnoqdan keyin qöyiladi. Qöştirnoq içida çetlarda böşliq bölmaydi. Köçirma gap va muallif gapi orasidagi belgilar alohida darsda körib çiqilgan.

Ustoz söradi: “Kim ʼŞum bolaʼni öqigan?” · U “Qaçon qaytasiz?” deb söradi. · Siz “Ötkan kunlar”ni öqiganmisiz?

Köp uçraydigan xatolar

Qöştirnoq bilan boğliq xatolar
NotöğriTöğriIzoh
"Şum bola" filmi“Şum bola” filmitöğri qöştirnoq (" va ʼ) matnda işlatilmaydi
“Şum bola” filmi, “Şum bola“ filmi“Şum bola” filmilotin yozuvida “ ” va “ “ şakllari qöllanmaydi
“Paxtakor stadioni”“Paxtakor” stadioniturdoş söz qöştirnoqdan taşqarida qoladi
“Ötkan kunlarni” öqidim, “Ötkan kunlar”‑ni öqidim“Ötkan kunlar”ni öqidimqöşimça qöştirnoqdan keyin, qöşib yoziladi
“Özbekiston Milliy universiteti”Özbekiston Milliy universitetitasviriy nom qöştirnoqsiz yoziladi
“ Şum bola ”“Şum bola”qöştirnoq içida çetlarda böşliq yöq

Özingizni tekşiring: 1) bu boşqa birovning sözi, şartli nom, kinoya yoki söz sifatida tilga olingan sözmi? Faqat şunda qöştirnoq kerak. 2) Turdoş söz qöştirnoqdan taşqariga çiqarildimi? 3) Qöşimça yopiluvçi qöştirnoqdan keyin yozildimi? 4) Klaviatura yoki dastur töğri qöştirnoq qöyib yubormadimi — “ ” va ʼ ʼ işlatildimi?

Qavs — gapga qöşimça izoh, aniqlik yoki yöl‑yölakay aytilgan fikr kiritilganda şu qismni ajratib körsatadigan juft tiniş belgisi. Qavs içidagi qism gapni töldiradi, lekin uning asosiy tarkibiga kirmaydi: uni olib taşlasangiz ham gap töğri va tuşunarli bölib qoladi. Ovoz çiqarib öqilganda qavsdagi qism biroz pastroq va tezroq aytiladi. Asosiy şakli — oddiy (yumaloq) qavs ( ); ilmiy va luğat matnlarida kvadrat qavs [ ] ham qöllanadi.

Qavs qaçon qöyiladi

Qavsning asosiy vazifalari
HolatMisol
kiritma gapAkam (u Samarqandda öqiydi) har yozda uyga keladi.
izoh, tuşuntirişDam oliş kuni Çorvoqqa (Toşkent viloyatidagi suv ombori) bordik.
qisqartmaning töliq şakli yoki qisqartmaning öziMÇJ (masʼuliyati çeklangan jamiyat); Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti (JSST)
tarjima yoki asl yozilişidasturiy taʼminot (software)
hayot yillari, sanalarAlişer Navoiy (1441–1501)
matn içidagi havolaNatijalar jadvalda berilgan (2‑jadvalga qarang).
sahna asaridagi remarkaOtabek (jilmayib). Xuş kelibsiz!
röyxat bandlarini raqamlaş1) ariza; 2) pasport nusxasi; a) birinçi variant

Qavsmi, tiremi yoki vergulmi?

Kiriş sözlar (albatta, ehtimol, menimça) vergul bilan ajratiladi — bu haqda vergul darsida aytilgan. Kiritma esa gapga yangi maʼlumot qöşadi, köpinça alohida gap tuzilişiga ega böladi va qavs yoki tire bilan ajratiladi. Qavs kiritmaning ikkinçi darajali ekanini kuçliroq körsatadi, tire esa uni köproq taʼkidlaydi. Bitta matnda bir turdagi kiritmalarni bir xil belgi bilan ajratgan maʼqul.

Ertaga, albatta, kelaman. · Ertaga (agar işim tugasa) kelaman. · Ertaga — agar işim tugasa — kelaman.

Qavs va boşqa tiniş belgilari

Oçiluvçi qavsdan oldin vergul, nuqta yoki tire qöyilmaydi. Qavs turgan joyda qoidaga köra vergul kerak bölsa, u yopiluvçi qavsdan keyin qöyiladi; gap oxiridagi nuqta ham qavsdan keyin keladi. Kiritmaning öziga tegişli söroq yoki undov belgisi qavs içida qoladi. Qavsdagi qism nuqtadan keyin kelgan alohida mustaqil gap bölsa, u boş harf bilan boşlanadi va nuqtasi qavs içida qöyiladi. Böşliq oçiluvçi qavsdan oldin va yopiluvçi qavsdan keyin qoldiriladi, qavs içida çetlarda böşliq bölmaydi.

Avval Buxoroga (u yerda birinçi marta edim), keyin Xivaga bordim. · U yana keçikdi (nega şunday bölyapti?) va darsni ötkazib yubordi. · Hisobot ertaga topşiriladi. (Muddat özgarmaydi.)

Kvadrat qavs hamda (!) va (?) belgilari

Kvadrat qavsga muallifning iqtibos içiga özidan qöşgan sözlari olinadi: “U [Otabek] Marğilonga yöl oldi”. Fonetikada talaffuz kvadrat qavsda beriladi: tuzsiz [tussiz]. Sözdan keyin oddiy qavsda kelgan undov yoki söroq belgisi yozuvçining hayratini yoki şubhasini bildiradi: U kitobni bir soatda (!) öqib çiqdi. Bu usulni köp işlatmang, rasmiy matnlarda esa qöllamang.

Köp uçraydigan xatolar

Qavs bilan boğliq xatolar
NotöğriTöğriIzoh
Navoiy(1441–1501), Navoiy ( 1441–1501 )Navoiy (1441–1501)qavsdan oldin böşliq bor, içida yöq
(1441–1501)(1441–1501)oraliqda defis emas, qisqa tire
Çorvoqqa, (suv omboriga) bordik.Çorvoqqa (suv omboriga) bordik.qavsdan oldin vergul qöyilmaydi
Hujjat tayyor (imzolangan.)Hujjat tayyor (imzolangan).gap nuqtasi qavsdan keyin
Fayl(lar)ni yuklang.Fayllarni yuklang.sözni qavs bilan bölmang: bu öqişni qiyinlaştiradi

Özingizni tekşiring: qavs içidagi qismni xayolan olib taşlang. Gap butun va tuşunarli qolsa, qavs örinli. Söng kiritma bölmaganda şu joyda qanday belgi turişini aniqlang va uni yopiluvçi qavsdan keyin qöying. Juda uzun kiritmani alohida gapga ajratgan maʼqul.

Söroq belgisi (?) — söroq gap oxirida qöyilib, sözlovçi biror narsani sörayotganini yoki gap söroq ohangida aytilganini körsatadigan tiniş belgisi. Undov belgisi (!) kuçli his‑hayajon bilan aytilgan gap — undov gap yoki hayajonli buyruq gap — oxirida, şuningdek his bilan aytilgan undalma va undov sözlardan keyin qöyiladi. Har ikkala belgi ham nuqta kabi gapni yakunlaydi: keyingi gap boş harf bilan boşlanadi.

Söroq gap qanday tanib olinadi

Söroq ifodalovçi vositalar
VositaMisol
‑mi yuklamasiSiz Samarqanddanmisiz?
‑çi yuklamasi (çiziqça bilan yoziladi)Men tayyorman. Siz‑çi?
söroq olmoşlari: kim, nima, qayer, qaçon, qanday, nega, neça, qaysiQaçon qaytasiz? · Nega keçikdingiz?
yoki bilan tanlovÇoy içasizmi yoki qahva?
faqat ohangErtaga imtihon?

Söroq belgisining qöyilişi

Söroq belgisi har qanday bevosita söroqdan keyin qöyiladi: javob kutilmaydigan ritorik söroqdan ham, söroq şaklidagi xuşmuomala iltimosdan ham. Ketma‑ket bir neçta söroq kelsa, har biri öz belgisini oladi. Bitta söroq içidagi uyuşiq bölaklar vergul bilan ajratiladi, belgi esa oxirida bir marta qöyiladi. Qöşma gapda söroq oxirgi qismda bölsa, gap oxiriga söroq belgisi qöyiladi. Darak gap içidagi bilvosita söroq söroq belgisini talab qilmaydi: Uning qaçon kelişini bilmayman — bu yerda nuqta qöyiladi.

Eşikni yopib qöya olasizmi? · Bu kim? Qayerdan keldi? Nega indamayapti? · Sizga olma yoqadimi, nokmi, uzummi? · Vaqt ötib ketdi, endi nima qilamiz?

Undov belgisi qaçon qöyiladi

Undov belgisining asosiy vazifalari
HolatMisol
undov gapQanday gözal kun!
hayajonli buyruq, çaqiriqEhtiyot böling! · Töxtang!
his bilan aytilgan undalmaAziz döstlar! Sizni bayram bilan tabriklayman.
alohida aytilgan undov sözVoy! Qölimni kesib oldim. · Barakalla!

Undov söz gap tarkibida kelib, alohida töxtamsiz aytilsa, undan keyin vergul, gap oxirida esa undov belgisi qöyiladi: Voy, qanday çiroyli! · Eh, qani endi yoz bölsa! Oddiy, vazmin undalma vergul bilan ajratiladi — bu haqda vergul darsida aytilgan. Vazmin iltimos yoki yöriqnoma nuqta bilan tugaydi: Iltimos, formani töldiring.

Belgilarning birga kelişi

Hayrat yoki ğazab bilan aytilgan söroq ?! birikmasi bilan tugaydi — avval söroq, keyin undov belgisi: Nahotki u şunday dedi?! Qavs içidagi (!) va (?) belgilari qavs darsida, köp nuqta bilan birikmalar esa köp nuqta darsida körib çiqilgan. !!! yoki ??? kabi takror faqat badiiy va sözlaşuv nutqida uçraydi; rasmiy, öquv va interfeys matnlarida bitta belgi qöyiladi, undov belgisi esa kam işlatiladi.

Köp uçraydigan xatolar

Söroq va undov belgisi bilan boğliq xatolar
NotöğriTöğriIzoh
Qaçon kelasiz ?Qaçon kelasiz?belgidan oldin böşliq qöyilmaydi
Uning qaçon kelişini bilmayman?Uning qaçon kelişini bilmayman.bilvosita söroqdan keyin nuqta
Hisobni qanday töldiriş mumkin (belgisiz sarlavha)Hisobni qanday töldiriş mumkin? yoki Hisobni töldiriş tartibisarlavhadagi söroq belgili böladi, aks holda darak şakliga ötkazing
Nahotki!?Nahotki?!tartib: avval ?, söng !
Xuş kelibsiz!!!Xuş kelibsiz!neytral matnda bitta belgi yetarli

Özingizni tekşiring: gapning maqsadini aniqlang. Sözlovçi bevosita sörayaptimi — ? qöying. Javobni bilmasligini xabar qilyaptimi — nuqta qöying. Kuçli his bildiryaptimi yoki çaqiryaptimi — ! qöying. Vazmin gapiryaptimi — nuqta. Söng belgidan oldin böşliq qolmaganini va belgi keraksiz takrorlanmaganini tekşiring.

Köp nuqta (…) — fikr oxirigaça aytilmaganini, nutqdagi uziliş yoki pauzani, matndan biror qism tuşirib qoldirilganini bildiradigan tiniş belgisi. U uçta nuqtadan iborat bölib, gap oxirida, örtasida va hatto boşida kela oladi. Öqiganda köp nuqta turgan joyda ovoz pasayadi yoki töxtaladi: şu orqali yozuvçi ikkilaniş, hayajon, öylanib qoliş yoki “qolganini özingiz tuşunasiz” degan işorani yetkazadi.

Köp nuqta qayerlarda qöyiladi

Köp nuqtaning asosiy vazifalari
ÖrniNimani bildiradiMisol
Gap oxiridaFikr tugallanmagan, davomi öquvçiga qoldirilganAgar öşa kuni vaqtida kelganingizda edi…
Gap içidaIkkilaniş, hayajon, söz topolmay qolişMen… men buni kutmagan edim.
Gap boşidaVoqea oldingi matndan davom etadi yoki oradan vaqt ötgan…Oradan ön yil ötdi.
Sanaş oxiridaRöyxatni yana davom ettiriş mumkinBozordan olma, nok, uzum… oldik.
Iqtibos içidaKeltirilgan matndan bir qism tuşirib qoldirilgan“Kutubxona har kuni … keçgaça işlaydi.”

Gap oxirida va gap içida

Köp nuqta gapni yakunlasa, undan keyin nuqta qöyilmaydi: uning özi gap oxirini bildiradi, keyingi gap esa boş harf bilan boşlanadi. Gap içida kelsa, gap davom etadi va keyingi söz kiçik harf bilan yoziladi. Ikkilaniş köpinça söz takrori bilan birga keladi: Men… men hozir kelaman. Sözlovçining gapi bölinib qolganda yoki u fikrini özi uzib qöyganda ham köp nuqta qöyiladi: Biz endi… Yöq, keyin aytaman.

Kutdim, kutdim… Lekin u kelmadi. Bilasizmi, bu iş… unçalik oson emas. Endi nima qilamiz…

Söroq va undov belgisi bilan

Gap ham söroq yoki undov ohangiga ega, ham tugallanmagan bölsa, avval söroq yoki undov belgisi, keyin ikki nuqta qöyiladi: ?.. va !.. Nuqtalar ikkita, çunki asosiy belgining pastki nuqtasi bilan jami uçta böladi. Köp nuqtadan keyin vergul ham, nuqta ham qöşilmaydi. Köçirma gap köp nuqta bilan tugasa, muallif gapidan oldin vergul qöyilmaydi — faqat tire qoladi (batafsil “Köçirma gapda tiniş belgilari” darsida).

Nahotki u rostdan ketgan bölsa?.. Qani endi yana bolalikka qaytsak!.. “Bilmadim…” — dedi u sekin.

Yozilişi: belgi va probellar

Köp nuqtani töğri yoziş
QoidaTöğriXato
Oldingi sözga probelsiz yopişadiKutdim…Kutdim …
Gap boşida keyingi sözga yopişadi…Oradan yillar ötdi.… Oradan yillar ötdi.
Tuşirilgan sözlar örnida ikki tomondan probelhar kuni … keçgaçahar kuni…keçgaça
Nuqtalar uçta, ?.. va !.. da ikkitaKutdim… / Nahotki?..Kutdim.. / Nahotki?…
“va hokazo” bilan birga kelmaydiolma, nok, uzum… / olma, nok, uzum va hokazoolma, nok, uzum va hokazo…

Elektron matnda köp nuqtani uçta alohida nuqta bilan emas, bitta belgi (…) bilan yozing: alohida nuqtalar satr oxirida bölinib ketişi va qidiruvga xalaqit berişi mumkin. Windowsʼda bu belgi Alt+0133, macOSʼda Option+; bilan teriladi, köp muharrirlar esa uç nuqtani özi almaştiradi. Interfeyslarda köp nuqta jarayon davom etayotganini bildiradi: Yuklanmoqda…, Saqlanmoqda… Rasmiy hujjat va eʼlonlarda esa hissiy köp nuqtadan qoçgan maʼqul: u matnni noaniq qiladi.

Köp uçraydigan xatolar

1) Köp nuqtadan keyin nuqta yoki vergul qöyiş. 2) Tört‑beş nuqta teriş — hissiyot nuqtalar soni bilan kuçaymaydi. 3) Köp nuqtani “va hokazo” yoki “va boşqalar” bilan birga işlatiş: bu bir maʼnoning takrori. 4) Belgidan oldin yoki keyin probelni notöğri qöyiş. 5) Deyarli har bir gapni köp nuqta bilan tugatiş: belgi tez‑tez takrorlansa, matn sust va noaniq bölib qoladi.

Özingizni tekşiring

Köp nuqta qöyişdan oldin özingizga savol bering: fikr haqiqatan uzilyaptimi, pauza maʼno beradimi, matndan biror narsa tuşirildimi? Javob “yöq” bölsa, nuqta, vergul yoki tire yetarli. Köp nuqta tirega öxşab pauzani bildiradi, lekin tire undan keyingi qismga urğu beradi, köp nuqta esa fikrni oçiq qoldiradi.

Köçirma gapda tiniş belgilari — boşqa şaxs nutqi özgartirilmasdan keltirilganda uni muallif gapidan ajratiş qoidalari. Köçirma gap (K) — sözlovçining aynan keltirilgan sözlari, muallif gapi (M) esa kim va qanday gapirganini bildiradi: dedi, söradi, javob berdi, xitob qildi, öyladi. Qaysi belgilar qöyilişi muallif gapining örniga boğliq: u köçirma gapdan oldin, keyin yoki uning örtasida keladi. Köçirma va özlaştirma gapning özi sintaksis bölimidagi alohida darsda körib çiqiladi.

Asosiy sxemalar

Muallif gapining örniga köra tiniş belgilari (K, M — gap boşi; k, m — kiçik harfli davomi)
Muallif gapiSxemaMisol
Köçirma gapdan oldinM: “K”. / M: “K?” / M: “K!”Ustoz dedi: “Ertaga imtihon böladi”.
Köçirma gapdan keyin“K”, — m. / “K?” — m. / “K!” — m.“Siz ham borasizmi?” — söradi Lola.
Örtada, köçirma gap — bitta gap“K, — m, — k”.“Ertaga, — dedi ustoz, — imtihon böladi”.
Örtada, köçirma gap — ikki gap“K, — m. — K”.“Imtihon ertaga, — dedi ustoz. — Yaxşi tayyorlaning”.
Köçirma gap muallif gapi içidaM: “K”, — m.Akam: “Hozir qaytaman”, — dedi‑da, çiqib ketdi.

Muallif gapi oldin kelganda

Muallif gapidan keyin ikki nuqta qöyiladi, köçirma gap qöştirnoq içida boş harf bilan boşlanadi. Darak gapdan keyingi nuqta yopuvçi qöştirnoqdan keyin qöyiladi. Söroq, undov belgisi va köp nuqta qöştirnoq içida qoladi, ulardan keyin nuqta qöşilmaydi. Misollar: Bobom doim aytardilar: “Ilm — tuganmas boylik”.

Muallif gapi keyin kelganda

Köçirma gap darak gap bölsa, yopuvçi qöştirnoqdan keyin vergul va tire qöyiladi. U söroq, undov belgisi yoki köp nuqta bilan tugasa, vergul kerak emas: belgi qöştirnoq içida qoladi, keyin faqat tire keladi. Muallif gapi kiçik harf bilan boşlanadi. Muallif gapida deb sözi bölsa ham sxema özgarmaydi. Misollar: “Keçikmang”, — deb ogohlantirdi ustoz. “Bilmadim…” — dedi u sekin.

Muallif gapi örtada kelganda

Muallif gapi bitta gapni ikkiga bölsa, u ikki tomondan vergul va tire bilan ajratiladi, ikkinçi qism kiçik harf bilan davom etadi. Agar muallif gapigaça birinçi gap tugagan bölsa, muallif gapidan keyin nuqta va tire qöyiladi, ikkinçi qism boş harf bilan boşlanadi. Qöştirnoq butun köçirma gapning boşida oçilib, oxirida yopiladi. Misol: “Kelasizmi? — söradi Malika. — Hammamiz sizni kutamiz”.

Dialog

Suhbat dialog şaklida berilsa, har bir replika yangi satrdan tire bilan boşlanadi va qöştirnoqqa olinmaydi. Muallif gapi yuqoridagi sxemalar böyiça ajratiladi.

Dialogning yozilişi
SatrIzoh
— Qayoqqa ketyapsiz? — söradi Lola.Replika tire bilan boşlanadi; söroq belgisidan keyin vergul yöq
— Kutubxonaga, — dedi Jasur. — Kitob topşirişim kerak.Muallif gapi örtada, birinçi gap tugagan: nuqta va tire
— Men ham boraman.Yangi replika — yangi satrdan, qöştirnoqsiz

Içki qöştirnoq va iqtibos

Köçirma gap içida asar nomi yoki boşqa birovning sözi kelsa, içki qöştirnoq ʼ…ʼ işlatiladi: Ustoz dedi: “Ertaga ʼÖtkan kunlarʼ romanini muhokama qilamiz”. Iqtibos gapning bir bölagiga aylansa, ikki nuqta va tire qöyilmaydi: Maqolada mahalliylaştiriş “matnni foydalanuvçi madaniyatiga moslaş” deb taʼriflangan.

Köp uçraydigan xatolar

1) Söroq yoki undov belgisidan keyin vergul qöyiş: “Kelasizmi?”, — söradi emas, “Kelasizmi?” — söradi. 2) Qöştirnoq içida nuqta qöyib, keyin tire qöyiş: “Kelaman.” — dedi u emas, “Kelaman”, — dedi u. 3) Tiredan keyin muallif gapini boş harf bilan boşlaş: — Dedi u emas, — dedi u. 4) Tire örniga çiziqça teriş. 5) Dialog replikasini ham tire, ham qöştirnoq bilan beriş. 6) Lotin yozuvida burçakli yoki klaviaturadagi oddiy qöştirnoqni işlatiş: bu yozuvda faqat “…” va içki ʼ…ʼ qöllanadi. Özingizni tekşiring: muallif gapi qayerda; köçirma gap qaysi belgi bilan tugaydi; muallif gapidan keyingi qism yangi gapmi.

Tire (—) — gap bölaklari yoki gaplar orasiga qöyiladigan, ikki tomondan probel bilan ajratiladigan tiniş belgisi. Defis, yaʼni çiziqça (‑), esa söz qismlarini probelsiz boğlaydigan imlo belgisi. Ular bir‑biriga öxşasa ham, vazifasi qarama‑qarşi: tire gapni qismlarga ajratadi, çiziqça esa ikki qismni bitta sözga birlaştiradi. Şuning uçun ularning qoidalari ham ikki xil bölimda: tire — punktuatsiyada, çiziqça — imloda.

Asosiy farqlar

Tire va çiziqçani soliştiriş
BelgiTire (—)Çiziqça (‑)
TuriTiniş belgisiImlo belgisi
Qayerda turadiSözlar, gap bölaklari, gaplar orasidaBitta söz içida
ProbelIkki tomondan: oldidan ajralmas, keyin oddiy probelQöyilmaydi
UzunligiUzun çiziq, taxminan “M” harfi kengligidaEng qisqa çiziq
MisolToşkent — Özbekiston poytaxti.ota‑ona, tez‑tez, 5‑sinf

Tire qaçon, çiziqça qaçon

Tire, asosan, quyidagi hollarda qöyiladi: ot yoki son bilan ifodalangan ega va kesim orasida, boğlama bölmaganda (Bilim — kuç); tuşirib qoldirilgan bölak örnida (Men kutubxonaga bordim, ukam — sport zaliga); uyuşiq bölaklardan keyin, umumlaştiruvçi sözdan oldin (Olma, nok, uzum — hammasi pişdi); köçirma gap va dialogda. Batafsil — “Tire” darsida.

Çiziqça esa bitta söz içida keladi: juft va takroriy sözlarda (ota‑ona, aka‑uka, tez‑tez), ‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalarida (bor‑ku, keldi‑yu), raqam bilan yozilgan tartib son va sanalarda (5‑sinf, 2025‑yil 1‑sentyabr), ayrim qöşma nomlarda (Nyu‑York). Sözni satrdan satrga köçirişda ham çiziqça qöyiladi. Batafsil — “Çiziqça bilan yoziş” darsida.

Uçinçi belgi: qisqa tire (–)

Elektron matnda tire va çiziqçadan taşqari örtaça uzunlikdagi qisqa tire ham bor. U oraliqni bildiradi va probelsiz yoziladi: 1941–1945‑yillar, 10:00–18:00, 5–6 dona, duşanba–juma, Toşkent–Samarqand poyezdi. “Taxminan” maʼnosidagi son söz bilan yozilsa, çiziqça qöyiladi: beş‑olti kişi, ikki‑uç kun; raqam bilan yozilsa, qisqa tire: 5–6 kişi, 2–3 kun.

Adaştiriladigan holatlar

Tire yoki çiziqça?
Tire bilanÇiziqça bilanIzoh
Ota — oila tayançi.Ota‑ona majlisi böladi.Ega va kesim / juft söz
Kitob — bilim manbai.Kitob‑daftarlarni yiğiştiring.Ega va kesim / juft söz
Ikki — juft son.Ikki‑uç kun kutamiz.Ega va kesim / taxminiy son
“Kelaman”, — dedi u.Keldi‑yu, ketdi.Köçirma gap / ‑yu yuklamasi

Köp uçraydigan xatolar

1) Sözlar orasida tire örniga klaviaturadagi qisqa çiziqçani probellar bilan teriş — eng keng tarqalgan xato: matnda tire çiziqçadan aniq uzun bölişi kerak. 2) Tireni probelsiz yoziş: Toşkent—poytaxt ham, Toşkent-poytaxt ham emas, Toşkent — poytaxt. 3) Juft söz içiga tire yoki probel qöyiş: ota — ona, tez — tez emas, ota‑ona, tez‑tez. 4) Raqamli oraliqni çiziqça bilan yoziş: töğrisi qisqa tire, 5–6. 5) Tirening yangi satr boşiga tuşib qolişi: buning oldini oliş uçun tire oldidan ajralmas probel qöyiladi.

Klaviaturada çiziqça alohida tugmada bor. Windowsʼda tire Alt+0151, qisqa tire Alt+0150 bilan (raqamli blokda), macOSʼda Option+Şift+minus va Option+minus bilan teriladi. Qisqa sözlar va raqamli birikmalar satr oxirida bölinib ketmasligi uçun ajralmas çiziqça (U+2011) işlatiladi. Belgilar kodlari va probellar haqida batafsil — Tipografika bölimida.

Özingizni tekşiring

Birikmaga qöşimça qöşib köring. Agar u butun birikmaning oxiriga qöşilsa va ikki qism birga bitta tuşunça bildirsa (ota‑ona → ota‑onamiz), bu bitta söz — çiziqça bilan yozing. Agar ikkinçi qism alohida savolga javob bölib, gapning alohida bölagi bölsa (Toşkent nima? — poytaxt), probelli tire kerak. Raqamlar yoki nomlar orasida “…dan …gaça” oraliği bölsa, qisqa tire qöying.