Tiniş belgilari — yozuvda gaplarni bir‑biridan, gap içidagi qismlarni esa özaro ajratiş hamda sözlovçining maqsadi va ohangini körsatiş uçun qöllanadigan şartli belgilar. “Tiniş” sözi “töxtaş, tin oliş” maʼnosi bilan boğliq: oğzaki nutqdagi töxtam va ohang yozuvda aynan şu belgilar orqali beriladi. Tiniş belgilari tizimi va ularni qöllaş qoidalari punktuatsiya deyiladi.
Tiniş belgilari nima uçun kerak
Tiniş belgilari matnni öqişni osonlaştiradi va fikr notöğri tuşunilişiga yöl qöymaydi. Ular gap qayerda tugaganini va maqsadini (xabar, söroq, his‑hayajon) körsatadi, uyuşiq bölaklar, undalma va kiriş sözlarni ajratadi, qöşma gap qismlarini çegaralaydi, köçirma gapni muallif gapidan farqlaydi. Bitta belgi tuşib qolsa yoki almaşsa, gap maʼnosi özgarişi mumkin.
Döstim, Akmal keldi. (Döstga murojaat qilinyapti.) · Döstim Akmal keldi. (Akmal — döst.) · U keldi. · U keldi? · U keldi!
Özbek tilidagi tiniş belgilari
| Belgi | Nomi | Asosiy vazifasi | Misol |
|---|---|---|---|
| . | nuqta | darak va ohangi vazmin buyruq gap oxirida | Dars boşlandi. |
| ? | söroq belgisi | söroq gap oxirida | Qaçon kelasiz? |
| ! | undov belgisi | his‑hayajonli gap oxirida | Qanday gözal! |
| … | köp nuqta | fikrning tugallanmaganligi, ikkilaniş | Men… bilmadim. |
| , | vergul | gap içidagi qismlarni ajratadi | Olma, nok, uzum pişdi. |
| ; | nuqtali vergul | içida vergul bölgan keng qismlarni ajratadi | Kuz keldi, barglar sarğaydi; quşlar janubga uçdi. |
| : | ikki nuqta | sanaş, izoh va köçirma gapdan oldin | Sumkamda uç narsa bor: daftar, ruçka va kitob. |
| — | tire | ega va kesim orasida, tuşirib qoldirilgan bölak örnida, keskin qarşilikda | Toşkent — Özbekiston poytaxti. |
| ( ) | qavs | qöşimça izoh, kiritma | Alişer Navoiy (1441–1501) — buyuk şoir. |
| “ ” | qöştirnoq | köçirma gap, nomlar, alohida maʼnodagi sözlar | “Ötkan kunlar” romani |
Defis (ota‑ona, 5‑sinf), ö va ğ harflaridagi ʻ belgisi hamda tutuq belgisi (ʼ) tiniş belgilariga kirmaydi: ular söz va gaplar orasida emas, söz içida işlaydigan imlo belgilaridir. Tire bilan defisning farqi haqida alohida dars bor.
Tiniş belgilarining turlari
| Guruh | Belgilar | Vazifasi |
|---|---|---|
| gap oxiridagi belgilar | . ? ! … | gapni keyingi gapdan ajratadi, maqsadi va ohangini bildiradi |
| gap içidagi ayiruvçi belgilar | , ; : — | gap bölaklari va qöşma gap qismlarini çegaralaydi |
| ajratuvçi (juft) belgilar | ( ), “ ”, juft vergul, juft tire | gapning bir qismini ikki tomondan ajratib körsatadi |
Bizning ustozimiz, tajribali tilşunos, bugun maʼruza öqiydi. · Ertaga, ehtimol, yomğir yoğadi. — Juft vergul.
Tiniş belgilari nimaga asoslanadi
Punktuatsiyaning asosiy tayançi — gap tuzilişi: belgi uyuşiq bölaklar, undalma, kiriş söz yoki qöşma gap qismlari çegarasi talab qilgan joyga qöyiladi. Mazmun va ohang ham hisobga olinadi. Biroq töxtamning özi vergul uçun asos emas: Keça kutubxonaga kelgan öquvçilar kitoblarni qaytarişdi gapida uzun egadan keyin töxtam bor, lekin vergul qöyilmaydi.
Böşliqlar va köp uçraydigan xatolar
Nuqta, vergul, ikki nuqta, nuqtali vergul, söroq va undov belgilari hamda köp nuqta oldingi sözga böşliqsiz yoziladi, ulardan keyin böşliq qoldiriladi. Qavs va qöştirnoq içida böşliq bölmaydi. Tiredan oldin va keyin böşliq qöyiladi (oldingisi ajralmas böşliq). Köp uçraydigan xatolar: belgidan oldin böşliq (Salom , döstim ! — notöğri), bitta … örniga uçta nuqta, lotin yozuvida “…” örniga “…”, ega bilan kesim orasida vergul (Men, ertaga kelaman — notöğri).
Özingizni tekşiring: avval gap maqsadini aniqlang — oxiridagi belgi şunga boğliq; keyin kesimlarni toping: ular bir neçta bölsa, qismlar çegarasini izlang; söng undalma, kiriş söz, uyuşiq va izohlovçi bölaklarni belgilang. Har bir belgi keyingi darslarda batafsil körib çiqilgan.
