Морфология — грамматиканинг сўзни грамматик жиҳатдан ўрганадиган бўлими: у сўзнинг қайси туркумга мансублигини, қандай грамматик маъноларга эга бўлишини ва бу маънолар қандай шакллар орқали ифодаланишини текширади. Атама юнонча «шакл» ва «таълимот» маъносидаги сўзлардан тузилган. Грамматика икки қисмдан иборат: синтаксис сўзларнинг гапдаги алоқасини, морфология эса сўзнинг ўзини ва унинг ўзгаришини ўрганади.
Лексик ва грамматик маъно
Ҳар бир мустақил сўзда икки хил маъно бор. Лексик маъно — сўзнинг нимани аташи: «китоб» ўқиш учун мўлжалланган буюмни билдиради. Грамматик маъно — сўзнинг бошқа сўзлар билан алоқага киришиш учун оладиган умумий маъноси: сон, эгалик, келишик, замон ва ҳоказо. «Китобларимни» шаклида лексик маъно битта, грамматик маъно эса учта: кўплик (-лар), биринчи шахс эгалиги (-им) ва тушум келишиги (-ни). Морфологияни асосан иккинчиси қизиқтиради.
китоб → китоблар → китобларим → китобларимни («Китобларимни олинг»)
Грамматик шакл ва грамматик категория
Грамматик маъно сўзга қўшимча орқали берилади ва шу йўл билан сўзнинг грамматик шакли ҳосил бўлади: «ёзди» — «ёзмоқ» феълининг ўтган замон шакли. Умумий маънога эга бўлган, бир-бирига қарама-қарши турадиган шакллар тизими грамматик категория дейилади. Масалан, сон категорияси бирлик ва кўплик шаклларини, замон категорияси ўтган, ҳозирги ва келаси замон шаклларини бирлаштиради. Ҳар бир туркумнинг ўз категориялари бор.
| Категория | Сўз туркуми | Мисол |
|---|---|---|
| Сон | от | дафтар — дафтарлар |
| Эгалик | от | дафтарим, дафтаринг, дафтари |
| Келишик | от | дафтарнинг, дафтарга, дафтарда |
| Даража | сифат | баланд — баландроқ |
| Замон | феъл | ёзди, ёзяпти, ёзади |
| Майл | феъл | ёзди, ёзинг, ёзса |
| Нисбат | феъл | ёзди — ёзилди — ёздирди |
Ўзбек тили — агглютинатив тил
Ўзбек тилида қўшимчалар асосга бирин-кетин уланади ва уларнинг ҳар бири, одатда, битта грамматик маънони билдиради. Қўшимчалар орасидаги чегара аниқ кўриниб туради, асос эса деярли ўзгармайди. Рус тилида битта қўшимча бир неча маънони бирданига ифодалаши мумкин: «книгами» сўзидаги «-ами» ҳам сонни, ҳам келишикни билдиради. Ўзбек тилида эса ҳар бир маънога алоҳида қўшимча тўғри келади.
китоб-лар-имиз-да (асос + кўплик + 1-шахс кўплик эгалиги + ўрин-пайт келишиги); ёз-дир-ма-ди-нгиз (асос + орттирма нисбат + бўлишсизлик + ўтган замон + 2-шахс кўплик)
Баъзи қўшимчалар асоснинг охирги товушига қараб шаклини ўзгартиради: тоғ + га → тоққа, эшик + га → эшикка, бола + им → болам. Бундай ўзгаришлар ҳам морфологияда ўрганилади ва ёзувда акс этади.
Морфология ва тилшуносликнинг бошқа бўлимлари
| Бўлим | Нимани ўрганади | Сўзда нимани кўради |
|---|---|---|
| Фонетика | товушлар, бўғин, урғу | ки-тоб-ла-ри-миз-да бўғинлари, охирги бўғиндаги урғу |
| Лексикология | сўз маъноси ва луғат таркиби | «китоб» сўзининг маъноси ва келиб чиқиши (арабчадан ўзлашган) |
| Морфология | сўз туркумлари ва сўз шакллари | от; кўплик, 1-шахс кўплик эгалиги, ўрин-пайт келишиги |
| Синтаксис | сўзларнинг гапдаги алоқаси | гапнинг қайси бўлаги экани: «Расмлар китобларимизда» |
Кўп учрайдиган хатолар
1) Морфологик ва синтактик таҳлилни аралаштириш. «Укам китобни ўқиди» гапидаги «китобни» морфологик жиҳатдан тушум келишигидаги от, синтактик жиҳатдан эса тўлдирувчидир — булар икки хил саволга жавоб. 2) Сўз ясалиши билан сўз шаклининг ҳосил бўлишини фарқламаслик: «ишчи» — янги сўз, «ишни» эса «иш» сўзининг шакли. 3) Ёрдамчи сўзлардан сон, келишик ёки замон қидириш: кўмакчи, боғловчи ва юкламалар («учун», «ва», «-ми») ўзгармайди.
Ўзингизни текширинг. Қисқа таҳлил тартиби: сўроқ беринг ва туркумини аниқланг → асос ва қўшимчаларни ажратинг → ҳар бир қўшимчанинг маъносини айтинг. Масалан, «дўстларимга»: от (кимга?); дўст + лар (кўплик) + им (1-шахс бирлик эгалиги) + га (жўналиш келишиги). Батафсил тартиб «Морфологик таҳлил тартиби» дарсида берилган.
