UzLocal

Морфология ва грамматика

Ўзбек сўзлари қандай тузилган: сўз туркумлари, уларнинг шакллари ва имлоси. Бўлим сўз туркумлари бўйича тузилган — отдан ёрдамчи сўзларгача — ва имло қоидаларини ҳам қамраб олади.

Морфология — грамматиканинг сўзни грамматик жиҳатдан ўрганадиган бўлими: у сўзнинг қайси туркумга мансублигини, қандай грамматик маъноларга эга бўлишини ва бу маънолар қандай шакллар орқали ифодаланишини текширади. Атама юнонча «шакл» ва «таълимот» маъносидаги сўзлардан тузилган. Грамматика икки қисмдан иборат: синтаксис сўзларнинг гапдаги алоқасини, морфология эса сўзнинг ўзини ва унинг ўзгаришини ўрганади.

Лексик ва грамматик маъно

Ҳар бир мустақил сўзда икки хил маъно бор. Лексик маъно — сўзнинг нимани аташи: «китоб» ўқиш учун мўлжалланган буюмни билдиради. Грамматик маъно — сўзнинг бошқа сўзлар билан алоқага киришиш учун оладиган умумий маъноси: сон, эгалик, келишик, замон ва ҳоказо. «Китобларимни» шаклида лексик маъно битта, грамматик маъно эса учта: кўплик (-лар), биринчи шахс эгалиги (-им) ва тушум келишиги (-ни). Морфологияни асосан иккинчиси қизиқтиради.

китоб → китоблар → китобларим → китобларимни («Китобларимни олинг»)

Грамматик шакл ва грамматик категория

Грамматик маъно сўзга қўшимча орқали берилади ва шу йўл билан сўзнинг грамматик шакли ҳосил бўлади: «ёзди» — «ёзмоқ» феълининг ўтган замон шакли. Умумий маънога эга бўлган, бир-бирига қарама-қарши турадиган шакллар тизими грамматик категория дейилади. Масалан, сон категорияси бирлик ва кўплик шаклларини, замон категорияси ўтган, ҳозирги ва келаси замон шаклларини бирлаштиради. Ҳар бир туркумнинг ўз категориялари бор.

Ўзбек тилининг асосий грамматик категориялари
КатегорияСўз туркумиМисол
Сонотдафтар — дафтарлар
Эгаликотдафтарим, дафтаринг, дафтари
Келишикотдафтарнинг, дафтарга, дафтарда
Даражасифатбаланд — баландроқ
Замонфеълёзди, ёзяпти, ёзади
Майлфеълёзди, ёзинг, ёзса
Нисбатфеълёзди — ёзилди — ёздирди

Ўзбек тили — агглютинатив тил

Ўзбек тилида қўшимчалар асосга бирин-кетин уланади ва уларнинг ҳар бири, одатда, битта грамматик маънони билдиради. Қўшимчалар орасидаги чегара аниқ кўриниб туради, асос эса деярли ўзгармайди. Рус тилида битта қўшимча бир неча маънони бирданига ифодалаши мумкин: «книгами» сўзидаги «-ами» ҳам сонни, ҳам келишикни билдиради. Ўзбек тилида эса ҳар бир маънога алоҳида қўшимча тўғри келади.

китоб-лар-имиз-да (асос + кўплик + 1-шахс кўплик эгалиги + ўрин-пайт келишиги); ёз-дир-ма-ди-нгиз (асос + орттирма нисбат + бўлишсизлик + ўтган замон + 2-шахс кўплик)

Баъзи қўшимчалар асоснинг охирги товушига қараб шаклини ўзгартиради: тоғ + га → тоққа, эшик + га → эшикка, бола + им → болам. Бундай ўзгаришлар ҳам морфологияда ўрганилади ва ёзувда акс этади.

Морфология ва тилшуносликнинг бошқа бўлимлари

Бир сўз — турли нуқтаи назар («китобларимизда» мисолида)
БўлимНимани ўрганадиСўзда нимани кўради
Фонетикатовушлар, бўғин, урғуки-тоб-ла-ри-миз-да бўғинлари, охирги бўғиндаги урғу
Лексикологиясўз маъноси ва луғат таркиби«китоб» сўзининг маъноси ва келиб чиқиши (арабчадан ўзлашган)
Морфологиясўз туркумлари ва сўз шакллариот; кўплик, 1-шахс кўплик эгалиги, ўрин-пайт келишиги
Синтаксиссўзларнинг гапдаги алоқасигапнинг қайси бўлаги экани: «Расмлар китобларимизда»

Кўп учрайдиган хатолар

1) Морфологик ва синтактик таҳлилни аралаштириш. «Укам китобни ўқиди» гапидаги «китобни» морфологик жиҳатдан тушум келишигидаги от, синтактик жиҳатдан эса тўлдирувчидир — булар икки хил саволга жавоб. 2) Сўз ясалиши билан сўз шаклининг ҳосил бўлишини фарқламаслик: «ишчи» — янги сўз, «ишни» эса «иш» сўзининг шакли. 3) Ёрдамчи сўзлардан сон, келишик ёки замон қидириш: кўмакчи, боғловчи ва юкламалар («учун», «ва», «-ми») ўзгармайди.

Ўзингизни текширинг. Қисқа таҳлил тартиби: сўроқ беринг ва туркумини аниқланг → асос ва қўшимчаларни ажратинг → ҳар бир қўшимчанинг маъносини айтинг. Масалан, «дўстларимга»: от (кимга?); дўст + лар (кўплик) + им (1-шахс бирлик эгалиги) + га (жўналиш келишиги). Батафсил тартиб «Морфологик таҳлил тартиби» дарсида берилган.

Сўз туркумлари — тилдаги барча сўзларнинг умумий маъноси, морфологик белгилари ва гапдаги вазифасига кўра бўлинадиган катта гуруҳлари. Ўзбек тилида сўзлар уч гуруҳга ажратилади: мустақил сўзлар, ёрдамчи сўзлар ва алоҳида олинган сўзлар. Сўзнинг туркумини аниқлаш ҳар қандай грамматик таҳлилнинг биринчи босқичидир.

Туркум қандай белгиларга қараб аниқланади

1) Умумий маъно: нарса, белги, миқдор ёки ҳаракат. 2) Морфологик белгилар: сўз қандай қўшимчалар олади — от келишик ва эгалик билан, феъл замон ва шахс-сон билан ўзгаради. 3) Синтактик вазифа: от кўпинча эга ёки тўлдирувчи, сифат аниқловчи, феъл кесим бўлиб келади. Туркумни битта маъно эмас, белгиларнинг мажмуи белгилайди.

Мустақил сўзлар

Мустақил сўзлар лексик маънога эга, сўроққа жавоб беради ва гап бўлаги бўлиб кела олади. Улар олтита: от, сифат, сон, равиш, олмош ва феъл. Олмош нарсани ўзи атамайди: у нарса, белги ёки миқдорга ишора қилади ва қайси туркум ўрнида келса, ўша туркумнинг сўроғига жавоб беради.

Мустақил сўз туркумлари
ТуркумСўроқлариМисолларАсосий вазифаси
Отким? нима? қаер?ўқувчи, дарахт, Самарқандэга, тўлдирувчи
Сифатқандай? қанақа?қизил, ақлли, баланданиқловчи
Сонқанча? нечта? нечанчи?уч, ўнта, бешинчианиқловчи
Равишқандай? қачон? қаерда?секин, ҳозир, пиёдаҳол
Олмошўрнидаги туркумнинг сўроғимен, бу, ҳамма, кимўрнидаги сўзнинг вазифаси
Феълнима қилди? нима қиляпти?келди, ўқияпти, ёзмоқкесим

Ёрдамчи сўзлар

Ёрдамчи сўзлар нарса ёки ҳаракатни атамайди, сўроққа жавоб бермайди ва гап бўлаги бўлмайди. Улар мустақил сўзларни бир-бирига боғлайди ёки маънога қўшимча тус беради. Кўмакчилар сўздан кейин келиб, муносабатни кўрсатади: учун, билан, кейин. Боғловчилар сўз ва гапларни боғлайди: ва, лекин, ёки, чунки. Юкламалар фикрни кучайтиради, чегаралайди ёки сўроққа айлантиради: фақат, ҳатто, -ми, -чи.

Дарсдан кейин кутубхонага борамиз (кўмакчи). Опам ва укам келди (боғловчи). Фақат сиз билдингизми? (юкламалар)

Алоҳида олинган сўзлар

Учинчи гуруҳни модал сўзлар (албатта, эҳтимол, шекилли), ундов сўзлар (оҳ, эй, ура, қани) ва тақлид сўзлар (тақ-тақ, ялт-ялт) ташкил этади. Улар сўзловчининг муносабатини, ҳис-туйғусини билдиради ёки товуш ва ҳолатга тақлид қилади; одатда гап бўлаги бўлмайди, лекин ёрдамчи сўз ҳам ҳисобланмайди. Батафсил — ундов, тақлид ва модал сўзлар ҳақидаги дарсда.

Сўзларнинг бир туркумдан бошқасига ўтиши

Бир сўз турли шароитда турли туркум каби иш кўриши мумкин, шунинг учун унинг аниқ гапдаги вазифасига қаралади. Сифат шахсни атаб, от қўшимчаларини олса, отга ўтади: «Кексаларни ҳурмат қилинг», «Яхшидан от қолади». От кўмакчи вазифасида келиши мумкин: «уйнинг олди» — от, «дарсдан олдин» эса кўмакчи.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

Кўп учрайдиган хато — туркумни фақат маъносига қараб белгилаш. «Ҳаракат» ва «ўқиш» сўзлари ҳаракатни билдирса ҳам, от каби келишик олади: ҳаракатни, ўқишга. «Ҳаракат» — от, «ўқиш» эса феълнинг ҳаракат номи шакли. Яна бир хато — сўзни бир марта ва бутунлай битта туркумга боғлаб қўйиш: «тез поезд»да «тез» сифат, «тез юрди»да эса равиш сўроғига жавоб бериб, ҳол вазифасида келади. Ўзингизни шундай текширинг: сўроқ беринг, қўшимчаларга қаранг, гапдаги вазифасини аниқланг. Масалан, «Боғда қизил олмалар пишди» гапида «боғда» ва «олмалар» — от, «қизил» — сифат, «пишди» — феъл.

От — кенг маънодаги нарсани билдирадиган мустақил сўз туркуми: шахс (ўқитувчи), буюм (стол), жой (Фарғона), ҳодиса (ёмғир) ёки мавҳум тушунча (бахт). От «ким?», «нима?», «қаер?» сўроқларига жавоб беради, сон, эгалик ва келишик билан ўзгаради, гапда кўпинча эга ёки тўлдирувчи бўлиб келади. Ўзбек тилида отнинг грамматик жинси йўқ.

Отнинг сўроқлари

«Ким?» сўроғи фақат кишиларни билдирадиган отларга берилади. Қолган барча нарсаларга, жумладан ҳайвонларга ҳам «нима?» сўроғи берилади — бу жиҳатдан ўзбек тили рус тилидан фарқ қилади. «Қаер?» сўроғи жой номларига берилади. Келишикларда сўроқ ҳам от билан бирга шаклини ўзгартиради: кимга? нимани? қаерда?

Ким келди? — Ҳамшира келди. Бу нима? — Бу мушук. Қаерга бордингиз? — Бухорога.

Отларнинг маъно турлари

Отларнинг турлари
ТуриНимани билдирадиМисоллар
Атоқли отякка шахс, жой ёки нарсанинг махсус номиАлишер, Сирдарё, Ўзбекистон
Турдош отбир турдаги нарсаларнинг умумий номишаҳар, дарё, талаба
Аниқ откўриш, ушлаш мумкин бўлган нарсадафтар, олма, тош
Мавҳум оттушунча, ҳис-туйғу, ҳолатақл, севинч, дўстлик
Жамловчи отбир турдаги нарсалар тўпини бир бутун ҳолда атайдипода, қўшин, халқ

Атоқли отлар бош ҳарф билан ёзилади: Наргиза, Амударё, Ойбек. Газета, журнал, корхона ва асар номлари қўштирноқ ичида берилади: «Халқ сўзи» газетаси.

Грамматик категориялар ва қўшимчалар тартиби

Отнинг учта грамматик категорияси бор: сон (-лар), эгалик ва келишик. Уларнинг қўшимчалари асосга қатъий тартибда қўшилади: асос + сон + эгалик + келишик. Қўшимчаларнинг ҳар бири бўлмаслиги мумкин, лекин тартиби ўзгармайди. Бундан ташқари, отнинг кичрайтириш-эркалаш шакллари бор: китобча, қўзичоқ, ойижон. Ҳар бир категория алоҳида дарсда кўриб чиқилган.

дўст + лар + им + га = дўстларимга; уй + имиз + да = уйимизда; шаҳар + лар + нинг = шаҳарларнинг

Отларнинг тузилиши ва ясалиши

Тузилишига кўра отлар содда (тош), ясама (ишчи), қўшма (тошбақа, кунгабоқар) ва жуфт (ота-она, ака-ука) бўлади. Қўшма отлар қўшиб, жуфт отлар чизиқча билан ёзилади. От ясовчи асосий қўшимчалар жадвалда берилган, батафсил — сўз ясалиши ҳақидаги дарсда.

От ясовчи асосий қўшимчалар
ҚўшимчаМаъносиМисоллар
-чикасб, машғулот эгасиишчи, овчи
-ликмавҳум тушунча, ҳолатдўстлик, болалик
-чиликсоҳа, машғулот туридеҳқончилик, боғдорчилик
-зорбирор нарса кўп ўсадиган жойгулзор, пахтазор
-хонахона, биноошхона, дорихона
-дошумумийлик, шерикликсинфдош, ватандош
-шуноссоҳа мутахассиситилшунос, тарихшунос

Кўп учрайдиган хатолар

1) Рус тилидаги жинсни кўчириш: «ўқитувчи», «шифокор», «талаба» сўзлари эркакка ҳам, аёлга ҳам бирдек тегишли; зарур бўлса, аниқлаштирилади: аёл шифокор. «Шоир — шоира» каби жуфтлар араб тилидан ўзлашган сўзлар бўлиб, грамматик жинс эмас. 2) Ҳайвонларга «ким?» сўроғини бериш: тўғриси — «Бу нима? — Қўй». 3) Қўшма отларни ажратиб, жуфт отларни чизиқчасиз ёзиш: тўғриси — тошбақа, ота-она. 4) Атоқли отларни кичик ҳарф билан ёзиш: тўғриси — Тошкент, Зарафшон.

Ўзингизни текширинг — отнинг гапдаги вазифаси: Акам — шифокор (кесим). Онамнинг рўмоли янги («онамнинг» — аниқловчи, «рўмоли» — эга). Мактабда учрашдик (ўрин ҳоли). Китобни ўқидим (тўлдирувчи).

Сон — отнинг нарса битта ёки ундан ортиқ эканини кўрсатадиган грамматик категорияси. Бирлик шаклининг махсус кўрсаткичи йўқ: китоб, уй. Кўплик шакли -лар қўшимчаси билан ясалади: китоблар, уйлар. Бу категорияни «сон» деб аталадиган сўз туркуми (уч, бешинчи) билан адаштирманг — у алоҳида дарсда кўриб чиқилган.

-лар қўшимчасининг ёзилиши ва ўрни

-лар қўшимчасининг битта шакли бор: у асосдаги унлиларга ҳам, охирги товушга ҳам қараб ўзгармайди. Сўзлашувда охирги «р» кўпинча талаффуз қилинмайди (болала, китобла), лекин ёзувда доимо -лар ёзилади. Қўшимча асосдан кейин дарҳол, эгалик ва келишик қўшимчаларидан олдин келади. Ундан кейин отнинг исталган бошқа қўшимчаси келиши мумкин.

қалам → қаламлар; тоғ → тоғлар; талаба → талабалар; дўст-лар-им-га; уй-лар-имиз-да

-лар қўшимчасининг маънолари

-лар қўшимчаси оддий кўпликдан ташқари яна бир неча маънони ифодалайди. Таржимада уларни фарқлаш муҳим: рус ва инглиз тилларида бу маънолар бутунлай бошқа воситалар билан берилади.

-лар қўшимчасининг маънолари
МаъносиМисолИзоҳ
КўпликДарахтлар гуллади.нарса биттадан ортиқ
ҲурматДадамлар келдилар.гап бир киши ҳақида; бу ерда -лар эгалик қўшимчасидан кейин келади
Тахмин, чамаСоат бешларда келаман. Йигирма ёшларда.вақт ёки ёш тахминан айтилади
Тур, хилДўконда ҳар хил чойлар бор.модда номларида
МўлликТоғдаги қорлар эрий бошлади.саналмайдиган нарсанинг кўплиги
Оила, гуруҳАкмалларникига бордик.киши ва унинг яқинлари

-лар қачон қўшилмайди

Сонлардан ҳамда «бир неча», «бир қанча» сўзларидан кейин от бирликда туради, чунки миқдор аллақачон ифодаланган. «Кўп» сўзидан кейин иккала шакл ҳам ишлатилади: кўп одам, кўп одамлар. «Ҳамма», «барча» сўзларидан кейин -лар одатда сақланади: барча ўқувчилар. Жамловчи отлар (пода, халқ) кўпинча -ларсиз қўлланади; «халқлар» шакли «турли халқлар» маъносини беради.

Синфда йигирма бешта ўқувчи бор. Бир неча кун ўтди. Барча ўқувчилар йиғилди.

Кўпликдаги эга кишиларни билдирса, кесим -лар олиши ҳам, олмаслиги ҳам мумкин: Меҳмонлар келди / келишди / келдилар. Нарса ёки ҳайвонлар ҳақида гап кетганда кесимга -лар одатда қўшилмайди: Барглар сарғайди. Батафсил — феълнинг шахс-сони ҳақидаги дарсда.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Сондан кейин -лар қўшиш: «беш китоблар» эмас, беш китоб. 2) Талаффузга қараб ёзиш: «болала» эмас, болалар. 3) Қўшимчалар тартибини бузиш: «китобимлар» эмас, китобларим; ҳурмат шакллари (дадамлар, бувимлар) бундан мустасно. 4) Рус тилидаги кўпликни айнан кўчириш. Рус тилида фақат кўплик шаклида ишлатиладиган сўзлар ўзбек тилида бирликда туради: қайчи, шим, пул, соат. Шунинг учун тўғриси: «Қайчи қаерда?», «Пулни олдингизми?»

Ўзингизни текширинг — -лар қандай маънода? Бувимлар соат олтиларда келадилар. «Бувимлар» — ҳурмат (гап битта буви ҳақида); «олтиларда» — тахмин; «келадилар» — кесимдаги ҳурмат шакли.

Эгалик аффикслари — отга қўшилиб, нарса, белги ёки ҳаракат қайси шахсга қарашли эканини кўрсатадиган қўшимчалар: китобим, уйинг, мактабимиз. Аффикс эганинг шахси ва сонига қараб ўзгаради, шунинг учун битта сўз шаклининг ўзи «кимники?» деган саволга жавоб беради. «Менинг», «сенинг», «бизнинг» каби олмошлар одатда фақат таъкид учун қўшилади.

Аффикслар шакли

Эгалик аффикслари (китоб — ундош билан, бола — унли билан тугаган)
Шахс-сонУндошдан кейинУнлидан кейинМисол
биринчи шахс бирлик-им-мкитобим, болам
иккинчи шахс бирлик-инг-нгкитобинг, боланг
учинчи шахс бирлик-и-сикитоби, боласи
биринчи шахс кўплик-имиз-мизкитобимиз, боламиз
иккинчи шахс кўплик-ингиз-нгизкитобингиз, болангиз
учинчи шахс кўплик-и, -лари-си, -лари(уларнинг) китоби, китоблари

Унли билан бошланувчи тўлиқ шакл (-им, -инг, -и, -имиз, -ингиз) ундош билан тугаган асосга, қисқа шакл (-м, -нг, -си, -миз, -нгиз) эса унли билан тугаган асосга қўшилади. Эгалар кўп бўлса (учинчи шахс), -лари ёки олмош билан бирга -и/-си ишлатилади: уларнинг уйи, уларнинг уйлари. Шу сабабли «китоблари» сўзи икки хил тушунилади: «унинг китоблари» ва «уларнинг китоби (китоблари)»; маънони матн аниқлайди. Иккинчи шахс кўплик шакли бир кишига ҳурмат билан мурожаат қилишда ҳам қўлланади: Сизнинг фикрингиз муҳим.

Опам ўқитувчи. Укангнинг исми нима? Дўстимизнинг уйи шаҳар четида. Ёрдамингиз учун раҳмат.

Асосдаги товуш ўзгаришлари

Эгалик аффикси қўшилганда айрим сўзларнинг асоси ўзгаради ва бу ёзувда ҳам акс этади. Охири к ёки қ билан тугаган кўп бўғинли сўзларда унли билан бошланувчи аффикс олдидан к — г га, қ — ғ га айланади. Бир бўғинли сўзларда ва айрим ўзлашма сўзларда ундош ўзгармайди. Бундан ташқари, баъзи икки бўғинли сўзларда иккинчи бўғиндаги унли тушиб қолади.

Эгалик аффикси олдидан асос ўзгариши
ҲодисаМисоллар
к → гюрак → юрагим, кўйлак → кўйлаги
қ → ғқишлоқ → қишлоғимиз, таёқ → таёғи
ўзгармайдиюк → юки, ҳуқуқ → ҳуқуқи, иштирок → иштироки
унли тушишиоғиз → оғзим, бурун → бурни, ўғил → ўғлим, шаҳар → шаҳримиз
алоҳида ҳолатсингил → синглим, лекин учинчи шахсда синглиси

Эгалик, келишик ва аффикслар тартиби

Эга алоҳида сўз билан айтилса, у қаратқич келишигида (-нинг) туради, қарашли нарса эса эгалик аффиксини олади: менинг укам, акамнинг машинаси. Қаратқич аффикси тушиб қолиши мумкин — мактаб ҳовлиси, Ўзбекистон пойтахти, — аммо иккинчи сўздаги эгалик аффикси сақланади; бундай бирикмалар ҳақида аниқловчи дарсида батафсил айтилган. Эгалик аффикси -лар дан кейин, келишикдан олдин келади: уй + лар + имиз + да = уйларимизда. Учинчи шахс шаклига келишик тўғридан-тўғри қўшилади: уйига, уйида, уйидан.

Кўп учрайдиган хатолар

Энг кўп хато тўрт ҳолатда учрайди: бирикмадаги иккинчи сўзнинг аффиксини тушириб қолдириш; олмошни аффикссиз ишлатиш; асос охиридаги к ва қ ни ўзгартирмаслик; эгаликни кесимлик қўшимчаси билан адаштириш. Охиргиси талаффузда бир хил: «Талабамиз ғолиб бўлди» гапида -миз эгалик аффикси, «Биз талабамиз» гапида эса кесимлик қўшимчаси. Уларни сўзнинг гапдаги вазифасига қараб ажратинг.

Нотўғри: «Ўзбекистон пойтахт», «менинг китоб», «қишлоқим», «юраким». Тўғри: Ўзбекистон пойтахти, менинг китобим, қишлоғим, юрагим.

Ўзингизни текширинг

Сўзни таҳлил қилганда аввал асосни ажратинг, сўнгра аффиксларни доимий тартибда изланг: сон, эгалик, келишик. Қўшимча эгалик эканига ишонч ҳосил қилиш учун сўз олдига қаратқич келишигидаги мос олмошни қўйиб кўринг: дафтаримда → менинг дафтаримда (дафтар + им + да). Бирикма табиий эшитилса, бу эгалик аффикси; табиий эшитилмаса, қўшимча бошқа бўлиши мумкин.

Келишик — от ёки отлашган сўзнинг гапдаги бошқа сўзларга, аввало феълга муносабатини кўрсатувчи грамматик шакл. Ўзбек тилида олтита келишик бор: бош, қаратқич, тушум, жўналиш, ўрин-пайт ва чиқиш келишиги. Бош келишикдан бошқа ҳар бирининг ўз қўшимчаси бор. Келишик қўшимчаси сўзнинг энг охирида — сон ва эгалик аффиксларидан кейин туради: уйларимизда. Келишик қўшимчалари бирликда ҳам, кўпликда ҳам бир хил.

Олтита келишик

Келишиклар, қўшимчалари ва гапдаги вазифаси
КелишикҚўшимчаСўроқлариМисолАсосий вазифаси
Бошйўқким? нима? қаер?Укам келдиэга, кесим
Қаратқич-нингкимнинг? ниманинг? қаернинг?укамнинг китобиқаратқич аниқловчи
Тушум-никимни? нимани? қаерни?хатни ўқидимвоситасиз тўлдирувчи
Жўналиш-га, -ка, -қакимга? нимага? қаерга?мактабга бордимвоситали тўлдирувчи, ҳол
Ўрин-пайт-дакимда? нимада? қаерда? қачон?уйда ўтирибмизвоситали тўлдирувчи, ҳол
Чиқиш-данкимдан? нимадан? қаердан?Самарқанддан келдимвоситали тўлдирувчи, ҳол

Бош келишикдаги сўз қўшимча олмайди ва кўпинча эга, баъзан кесим бўлиб келади: Китоб — билим манбаи. Бош келишик сўроқлари қолган келишиклар сўроғи учун асос бўлади: ким? → кимнинг?, кимни?, кимга?, кимда?, кимдан? Келишикларнинг гапдаги вазифаси тўлдирувчи ва ҳол дарсларида батафсил кўриб чиқилган.

Белгили ва белгисиз қаратқич ҳамда тушум

Қаратқич ва тушум келишиклари қўшимчасиз ҳам қўлланади. Белгисиз шакл умумий, ноаниқ маънони, белгили шакл эса аниқ, суҳбатдошларга маълум нарсани билдиради. Белгисиз тушумдаги сўз феълдан олдин бевосита туради; орага бошқа сўз кирса, -ни қўшимчаси керак бўлади.

Кечқурун китоб ўқидим — Сен берган китобни ўқидим. Мактаб ҳовлиси — мактабимизнинг ҳовлиси. Китобни тез ўқиб чиқдим.

Жўналиш, ўрин-пайт ва чиқиш келишикларининг маънолари

Уч келишикнинг асосий маънолари
КелишикМаъносиМисол
жўналишйўналишБозорга бордик
жўналишмақсадУкам нонга чиқди
жўналишҳаракат қаратилган шахсОнамга гул совға қилдим
ўрин-пайтўринКитоб столда
ўрин-пайтпайтДарс соат саккизда бошланади
ўрин-пайтэгаликМенда иккита чипта бор
чиқишбошланиш нуқтасиБухородан қайтдик
чиқишқиёсАкам мендан баланд
чиқишматериал, сабабёғочдан қути; қувончдан йиғлади

Ёзилишдаги ўзгаришлар

-га қўшимчаси к билан тугаган сўзга -ка, қ ёки ғ билан тугаган сўзга -қа шаклида қўшилади; бунда ғ ҳам қ га айланади: тилак → тилакка, қишлоқ → қишлоққа, тоғ → тоққа. -да ва -дан эса жарангсиз ундошдан кейин «т» эшитилса ҳам, доим д билан ёзилади: ишда, китобдан. Мен, сен олмошлари менга, сенга шаклини, у, бу, шу олмошлари эса н орттириб унга, бунга, шунга, уни, унда шаклини олади (батафсил олмош дарсида).

Кўп учрайдиган хатолар

Оғзаки нутқ таъсирида қаратқич -нинг ва тушум -ни адаштирилади: «мени китобим», «уни уйи» эмас, менинг китобим, унинг уйи. Рус тилидан таржима қилинганда феъл бошқаруви бузилади: ҳар бир феъл ўз келишигини талаб қилади ва у рус тилидагига кўпинча мос келмайди. Шунингдек, билан, учун, ҳақида сўзлари келишик эмас, кўмакчидир; улар кўмакчилар дарсида кўриб чиқилган.

Нотўғри → тўғри: «интернетни фойдаланинг» → Интернетдан фойдаланинг; «устозни сўрадим» → Устоздан сўрадим; «дўстимни ёрдам бердим» → Дўстимга ёрдам бердим; «ишта», «китобтан» → ишда, китобдан.

Ўзингизни текширинг

Келишикни аниқлаш учун сўзнинг энг охирги қўшимчасига қаранг ва феълдан сўроқ беринг: «Дўстларимизга хат ёздик» — кимга? — дўст + лар + имиз + га, жўналиш келишиги. Қўшимча бўлмаса, сўз бош келишикда ёки белгисиз қаратқич ё тушумда туради; уларни вазифасига қараб ажратинг: эга, бошқа от олдидаги аниқловчи ёки феъл олдидаги тўлдирувчи.

Сифат — предметнинг белгисини билдирувчи мустақил сўз туркуми: оқ, катта, ширин, меҳрибон, ёзги. У «қандай?», «қанақа?», «қайси?» сўроқларига жавоб беради ва одатда от олдида келиб, уни аниқлайди: ширин олма, баланд бино. Сифат от билан сонда ҳам, келишикда ҳам мослашмайди: катта уй, катта уйлар, катта уйда — «катта» шакли ўзгармайди.

Маъносига кўра турлари

Сифатларнинг маъно гуруҳлари
БелгиМисоллар
ранг-тусоқ, қизил, яшил
шакл-кўринишдумалоқ, эгри, ясси
ҳажм-ўлчов, вазнкатта, узун, оғир
маза-таъмширин, аччиқ, нордон
ҳидхушбўй, қўланса
хусусият-хислатмеҳрибон, ҳалол, ялқов
ҳолаткасал, оч, хурсанд
пайт, ўринёзги, кечки, тоғли

Бундан ташқари, сифатлар аслий ва нисбий сифатларга бўлинади. Аслий сифат белгини бевосита ифодалайди ва даража ҳосил қилади: оқ → оқроқ, ширин → энг ширин. Нисбий сифат белгини бошқа нарсага, жойга ёки вақтга муносабат орқали билдиради ва одатда отдан ясалади: ёзги таътил, илмий мақола, тошкентлик ёзувчи. Нисбий сифатлардан даража шакли ясалмайди (сифат даражалари дарсига қаранг).

Тузилишига кўра турлари

Тузилишига кўра сифатлар туб (оқ, катта, яхши), ясама (кучли, тузсиз, илмий), қўшма (ширинсўз, камгап, хушмуомала), жуфт (катта-кичик, баланд-паст) ва такрорий (катта-катта, майда-майда) бўлади. Қўшма сифатлар қўшиб, жуфт ва такрорий сифатлар эса чизиқча билан ёзилади.

Сифат ясовчи асосий қўшимчалар
ҚўшимчаМаъносиМисоллар
-либелгига эгаликкучли, ақлли, тузли
-сизбелгининг йўқлигитузсиз, уйсиз, ҳидсиз
-ги, -ки, -қипайт, ўринёзги, кечки, ташқи
-ликжойга мансубликтошкентлик, қишлоқлик
-ий, -вийтушунчага оидликилмий, тарихий, кимёвий
-чан, -чоқмойилликишчан, уятчан, мақтанчоқ
-симонўхшашликодамсимон, шарсимон
бе-, но-йўқлик, инкорбемаза, бетакрор, нотўғри
сер-кўпликсергап, серҳосил

Гапдаги вазифаси ва отлашиш

Сифат гапда кўпинча аниқловчи бўлади: ширин олма. У кесим ҳам бўла олади: Бу олма жуда ширин. Феълга боғланганда эса ҳол вазифасида келади: У чиройли ёзади. От ўрнида қўлланган сифат отлашади ва отнинг қўшимчаларини — кўплик, эгалик, келишик қўшимчаларини олади.

Яхшидан от қолади, ёмондан дод қолади (мақол). Ака-укаларнинг каттаси шифокор. Қизилини эмас, кўкини беринг.

Кўп учрайдиган хатолар

Сифатни рус тилидагидек мослаштирманг: «яхшилар болалар» эмас, яхши болалар. -ий қўшимчасини тушириб қолдирманг ва унлидан кейин -вий эканини унутманг: «илми иш», «кимёий» эмас, илмий иш, кимёвий. Бе- ва но- олд қўшимчалари қўшиб ёзилади: «но тўғри», «бе маза» эмас, нотўғри, бемаза. -лик қўшимчали сифат кўпинча кишига нисбатан ишлатилади (тошкентлик ёзувчи); нарса ва муассасалар учун қаратқичли бирикма табиийроқ: Тошкент метроси.

Ўзингизни текширинг

Сўзга «қандай?» ёки «қайси?» сўроғини беринг ва олдига «жуда» сўзини қўйиб кўринг: «жуда ширин» табиий эшитилади — демак, аслий сифат; нисбий сифат (ёзги, илмий) «жуда» билан бирикмайди. Сўз от ўрнида келиб, қўшимча олган бўлса (каттаси = катта + си), бу отлашган сифат; феълга боғланган бўлса (чиройли ёзади), сифат ҳол вазифасида келган.

Сифат даражалари — белгининг предметда бошқа предметларга ёки одатдаги меъёрга нисбатан қай даражада эканини кўрсатувчи шакллар. Мактаб грамматикасида учта даража ажратилади: оддий (катта), қиёсий (каттароқ) ва орттирма (энг катта, жуда катта, қип-қизил) даража. Даража фақат аслий сифатлардан ҳосил бўлади: оқ, баланд, ширин. «Ёзги», «илмий», «тошкентлик» каби нисбий сифатлар даража билан ўзгармайди.

Даражалар ва уларнинг ясалиши
ДаражаИфодаланишиМисоллар
оддийқўшимчасизбаланд, ширин
қиёсий-роқ; қиёс объекти -дан, -дан кўра, -га қараганда биланбаландроқ, ундан баландроқ
орттирмаэнг, жуда, ғоят, ниҳоятда, ўта; бўғин такрориэнг баланд, жуда ширин, қип-қизил

Оддий даража

Оддий даража белгини бошқа нарса билан солиштирмасдан, одатдаги меъёрида билдиради ва ҳеч қандай қўшимча олмайди: баланд тоғ, ширин қовун, тинч кўча. Луғатларда сифат шу шаклда берилади.

Қиёсий даража

Қиёсий даража -роқ қўшимчаси билан ясалади: катта → каттароқ, яхши → яхшироқ, кичик → кичикроқ. Белги нима билан қиёсланса, ўша сўз чиқиш келишигида (-дан) ёки -дан кўра, -га қараганда бирикмаси билан келади. Қиёс объекти бўлса, -роқ тушиб қолиши ҳам мумкин: Акам мендан катта. Қиёс объекти бўлмаса, -роқ белгининг бир оз ортиқлигини билдиради: Каттароқ кўйлак борми? Фарқни аниқлаштириш учун анча, бир оз, сал сўзлари қўлланади: анча арзонроқ, сал узунроқ.

Бугун кечагидан совуқроқ. Тошкентга қараганда Самарқанд кичикроқ. Поезд автобусдан кўра тезроқ. Менга сал кенгроқ шим керак.

Орттирма даража

Орттирма даража белгининг энг юқори даражада ёки меъёрдан ортиқ эканини билдиради. У икки йўл билан ҳосил бўлади. Лексик усулда сифат олдидан энг, жуда, ғоят, ниҳоятда, ўта сўзлари келади: энг яхши, жуда чиройли, ғоят муҳим, ўта мураккаб. «Энг» предметни бошқа барча предметлардан устун қўяди, «жуда», «ғоят» эса белгини қиёссиз кучайтиради. Фонетик усулда сифатнинг биринчи бўғини п ёки м товуши қўшилиб такрорланади: қизил → қип-қизил.

Бўғин такрори билан ясалган шакллар
СифатОрттирма шакл
қизилқип-қизил
сариқсап-сариқ
қорақоп-қора
кўккўм-кўк
яшилям-яшил
янгияп-янги
думалоқдум-думалоқ
оқоппоқ (қўшиб ёзилади)

Бундай шакллар чизиқча билан ёзилади, фақат «оппоқ» қўшиб ёзилади. Улар асосан ранг ва шакл билдирувчи сифатларда учрайди ва ҳар бир сифатдан ясалавермайди. Айрим дарсликларда тўртинчи — озайтирма даража ҳам ажратилади: у белгининг тўлиқ эмаслигини билдиради ва -иш, -(и)мтир, -ғиш қўшимчалари билан ясалади: оқиш, кўкимтир, қорамтир, қизғиш, сарғиш.

Кўп учрайдиган хатолар

Даража ясовчи икки воситани бирга ишлатманг: «энг каттароқ» эмас, энг катта ёки каттароқ. Бўғин такрорини ажратиб ёзманг ва «оппоқ»ни чизиқча билан ёзманг: «қип қизил», «оп-поқ» эмас, қип-қизил, оппоқ. Нисбий сифатлардан даража ясаманг: «ёзгироқ», «тошкентликроқ» каби шакллар йўқ. Рус тилидаги «более удобный» бирикмасини сўзма-сўз «кўпроқ қулай» деб эмас, қўшимча билан қулайроқ деб берган маъқул.

Ўзингизни текширинг

Даражани аниқлаш учун аввал сифатда -роқ, -иш ёки -(и)мтир қўшимчаси бор-йўқлигини, сўнгра унинг олдида энг, жуда каби сўз ёки бўғин такрори бор-йўқлигини текширинг. Масалан, «Бу хона анча ёруғроқ» гапида ёруғроқ — қиёсий даража, «Осмон кўм-кўк» гапида кўм-кўк — орттирма даража.

Сон — нарсаларнинг миқдори, саноғи ёки тартибини билдирувчи мустақил сўз туркуми. У «қанча?», «неча?», «нечта?» ва «нечанчи?» сўроқларига жавоб беради: беш китоб, ўнта дафтар, учинчи қават. Сон одатда отдан олдин келиб, унинг миқдорини кўрсатади. Соннинг ўзига хос тусланиш шакллари йўқ, от ўрнида қўлланганда эса у сон, эгалик ва келишик қўшимчаларини олади: бешимиз, иккинчисига.

Сонни қандай таниш мумкин

Сонни сўроқ орқали текшириш осон: «қанча?», «нечта?» — миқдор ҳақида, «нечанчи?» — тартиб ҳақида, «нечтадан?» — тақсим ҳақида. Муҳим қоида: сондан кейин от бирликда қолади, чунки миқдор аллақачон айтилган: беш китоб, «беш китоблар» эмас. Агар -лар қўшимчаси соннинг ўзига қўшилса, чама маъносини беради: соат бешларда.

Маъносига кўра турлари

Сон турлари ва уларнинг қўшимчалари
ТуриҚўшимчаМисол
Саноқ сонйўқбеш, юз, минг
Дона сон-табешта, битта
Жамловчи сон-ов, -алаучов, иккала
Чама сон-тача, -лаб, -ларча; жуфт сонўнтача, юзлаб, икки-уч
Тақсим сон-таданбиттадан, иккитадан
Каср сон-дан + сонучдан бир, ярим
Тартиб сон-инчи, -нчибиринчи, иккинчи

Дастлабки олти тур саноқ соннинг кўринишлари, охиргиси эса тартиб сондир. -инчи қўшимчаси ундошдан кейин (бешинчи, ўнинчи), -нчи эса унлидан кейин (иккинчи, еттинчи) қўшилади. Бир сўзига -та қўшилганда р товуши т га айланади: битта. Ҳар бир тур «Сон турлари» дарсида батафсил кўриб чиқилган.

Тузилишига кўра турлари

Содда сонлар: бирликлар ва ўнликлар
БирликларЎнликлар
1 — бир10 — ўн
2 — икки20 — йигирма
3 — уч30 — ўттиз
4 — тўрт40 — қирқ
5 — беш50 — эллик
6 — олти60 — олтмиш
7 — етти70 — етмиш
8 — саккиз80 — саксон
9 — тўққиз90 — тўқсон

Нол, юз, минг, миллион, миллиард ҳам содда сонлардир. Мураккаб сонлар икки ва ундан ортиқ сўздан тузилади: ўн бир, икки юз эллик, бир минг тўққиз юз тўқсон бир. Жуфт сонлар чизиқча билан ёзилиб, чама маъносини беради: беш-олти. Такрорий сонлар кетма-кетликни билдиради: бир-бир.

Ёзилиши

Мураккаб сон қисмлари ажратиб ёзилади: ўн беш, йигирма уч. -та, -инчи, -тача, -тадан қўшимчалари қўшиб ёзилади: ўнта, бешинчи. Тартиб сон араб рақами билан ёзилса, -инчи ўрнига чизиқча қўйилади: 5-синф, 3-бет. Дона сон рақам билан ёзилса, -та узилмас бўш жой билан ажратилади: 25 та. Кўп хонали сонларда хоналар бўш жой билан (10 000), каср қисм вергул билан ажратилади: 2,5 «икки бутун ўндан беш» деб ўқилади.

Гапдаги вазифаси

Синфимизда йигирма беш ўқувчи бор — аниқловчи. Учинчиси ҳали келмади — эга. Икки карра икки — тўрт — кесим. Ўнни иккига бўлинг — тўлдирувчи.

Кўп учрайдиган хатолар

Нотўғри: беш китоблар → тўғри: беш китоб. Нотўғри: бир неча одамлар → тўғри: бир неча одам. Нотўғри: ўнбеш → тўғри: ўн беш. Нотўғри: 5-инчи синф, 5-чи синф → тўғри: 5-синф ёки бешинчи синф. Нотўғри: бирта → тўғри: битта.

Ўзингизни текширинг: сўроқ беринг, маъно турини, тузилишини ва гапдаги вазифасини аниқланг. Масалан, Ҳар бир ўқувчига иккитадан китоб берилди гапида иккитадан сўзи «нечтадан?» сўроғига жавоб беради, у тақсим сон (икки + -та + -дан), тузилишига кўра содда, гапда аниқловчи вазифасида келган.

Олмош — от, сифат ёки сон ўрнида қўлланиб, нарса, белги ёки миқдорни тўғридан-тўғри номламасдан кўрсатадиган сўз туркуми. Унинг аниқ маъноси фақат вазиятдан ёки олдинги матндан англашилади: У эртага келади гапидаги у сўзи олдин тилга олинган ҳар қандай кишини билдириши мумкин. Олмошлар нутқни такрордан халос қилади ва гапларни матнга боғлайди.

Қайси сўзлар ўрнида келади

Олмошлар ўрнида келадиган сўз туркумига кўра
Нима ўрнидаОлмошларМисол
от (ким? нима?)мен, сиз, у, ким, нима, ҳаммаҲамма йиғилди.
сифат (қандай? қайси?)бу, шу, ўша, бундай, шундай, қандай, қайсиМенга шундай китоб керак.
сон (қанча? неча?)қанча, неча, шунча, бунчаШунча пул етади.

Олмош турлари

Маъносига кўра олмошнинг етти тури фарқланади: кишилик (мен, сен, у, биз, сиз, улар), ўзлик (ўз), кўрсатиш (бу, шу, ўша, у), сўроқ (ким? нима? қандай? қайси? қанча?), белгилаш (ҳар, ҳамма, барча, бутун), бўлишсизлик (ҳеч ким, ҳеч нарса) ва гумон (кимдир, нимадир, аллаким) олмошлари. Ҳар бир турнинг хусусиятлари «Олмош турлари» дарсида батафсил кўриб чиқилган.

Кишилик олмошларининг турланиши

Кишилик олмошларининг келишик шакллари
БошҚаратқичТушумЖўналишЎрин-пайтЧиқиш
менменингменименгамендамендан
сенсенингсенисенгасендасендан
уунингуниунгаундаундан
бизбизнингбизнибизгабиздабиздан
сизсизнингсизнисизгасиздасиздан
уларуларнингуларниуларгаулардаулардан

Эътибор беринг: у олмошида, шунингдек, бу ва шу кўрсатиш олмошларида келишик қўшимчасидан олдин н товуши орттирилади: унинг, бунга, шундан. Мени, менга, сени ўрнига ишлатиладиган мани, манга, сани каби сўзлашув шакллари ёзма нутқда қўлланмайди.

Шахс, сон ва ҳурмат

Сиз олмоши бир неча суҳбатдошни ҳам, ҳурмат билан мурожаат қилинаётган бир кишини ҳам билдиради; кўпликни алоҳида таъкидлаш учун сизлар шакли бор. Сен фақат яқин кишиларга ва болаларга нисбатан ишлатилади, расмий матн, хат ва интерфейсларда эса доим сиз қўлланади. Илмий матнда биз муаллифнинг ўзини билдириши мумкин: Биз бу мақолада… Кесим олмош билан мослашади: Сиз келдингиз.

Ўзлик олмоши ва эгалик

Ўзим кўрдим. Ўзингиз ҳал қилинг. Ҳар ким ўз ишини қилсин. Китобим столда — бу гапда менинг олмоши шарт эмас, чунки эгалик -им қўшимчаси билан ифодаланган.

Гапдаги вазифаси

Мен эртага келаман — эга. Сизни кутяпмиз — тўлдирувчи. Бу уй янги — аниқловчи. Ғолиб — сиз — кесим.

Ёзилиши ва кўп учрайдиган хатолар

Ҳеч ва ҳар сўзлари билан келган бирикмалар ажратиб ёзилади: ҳеч ким, ҳеч нарса, ҳар ким, ҳар бир. -дир қўшимчаси ва алла- қисми қўшиб ёзилади: кимдир, нимадир, аллаким, аллақандай. Нотўғри: ҳечким, ҳарбир, ким дир. Кўп учрайдиган хатолар: бир матнда сен ва сиз аралаштирилиши, эгалик ифодаланган бўлса ҳам олмошнинг ортиқча такрорланиши ва қаратқич келишигининг тушириб қолдирилиши: нотўғри Мен китобим, тўғри Менинг китобим ёки Китобим.

Феъл — шахс ёки нарсанинг иш-ҳаракати ёхуд ҳолатини билдирувчи ва «нима қилмоқ?», «нима қилди?», «нима қиляпти?» сўроқларига жавоб берувчи мустақил сўз туркуми. У ўзбек тилида шаклларга энг бой туркумдир: биргина ёз- негизидан ёздим, ёзаман, ёздирмадингиз каби ўнлаб шакл ҳосил бўлади. Гапда феъл кўпинча кесим вазифасида келади.

Ноаниқ шакл ва негиз

Луғатда феъл -моқ қўшимчали шаклда берилади: ёзмоқ, келмоқ, ўқимоқ, ишламоқ. -моқ ташланса, негиз қолади: ёз-, кел-, ўқи-, ишла-. Негиз буйруқ майлининг иккинчи шахс бирлик шаклига тенг: Ёз! Кел! Унли билан тугаган негизлар -а/-й қўшимчасидан олдин й орттиради: ўқийди, ишлайди.

Феълнинг грамматик категориялари

Феъл категориялари ва уларнинг кўрсаткичлари
КатегорияАсосий кўрсаткичлариМисол
Нисбат-дир, -тир, -т, -ил, -ин, -ишёздирди, ёзилди
Бўлишли ва бўлишсизлик-маёзмади
Замон-ди, -ган, -яп, -а/-й, -моқчиёзди, ёзяпти
Майл-ай, -гин, -инг; -саёзинг, ёзсангиз
Шахс-сон-м, -нг, -к, -ман, -миз, -сизёздим, ёзамиз

Қўшимчалар қатъий тартибда қўшилади: негиз → нисбат → бўлишсизлик → замон ёки майл → шахс-сон: ёз-дир-ма-ди-м. Ҳар бир категорияга алоҳида дарс бағишланган: замонлар, шахс-сон, нисбатлар, майллар ва бўлишсиз шакл ҳақида.

Тузилишига кўра турлари

Феълларнинг тузилишига кўра турлари
ТуриБелгисиМисол
Туб феълнегиз бўлинмайдиёзмоқ, келмоқ, олмоқ
Ясама феъл-ла, -а, -ай, -ар каби қўшимчалар билан ясаладиишламоқ, тунамоқ, кўпаймоқ, кўкармоқ
Қўшма феъликки сўздан тузилади, ажратиб ёзиладиёрдам бермоқ, сотиб олмоқ
Жуфт феълмаънодош икки феъл, чизиқча биланеб-ичмоқ, ўйнаб-кулмоқ
Такрорий феълбир феълнинг такрори, чизиқча биланўқиб-ўқиб, кела-кела

Ўтимли ва ўтимсиз феъллар

Ўтимли феъллар тушум келишигидаги воситасиз тўлдирувчини талаб қилади: хатни ёзмоқ, эшикни очмоқ. Ўтимсиз феъллар бундай тўлдирувчисиз қўлланади: келмоқ, ухламоқ, кулмоқ. Орттирма нисбат ўтимсиз феълни ўтимлига айлантиради: Онам болани ухлатди.

Тусланувчи ва вазифадош шакллар

Тусланувчи шакллар шахс-сон билан ўзгариб, кесим бўлади: ёздим, ёзасиз. Улардан ташқари феъл ва бошқа туркум белгиларини бирлаштирувчи шакллар бор: сифатдош — ёзилган хат, равишдош — ёзиб бўлди, ҳаракат номи — ёзиш. Ёзиб қўйди каби бирикмаларда иккинчи феъл кўмакчи феъл вазифасида келади. Буларнинг ҳар бири алоҳида дарсда кўриб чиқилган.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

Ўқийди ва ўқиди, ишлайди ва ишлади шаклларини адаштирманг: ҳозирги-келаси замонда унли билан тугаган негиздан кейин й ёзилади. Қўшма феъллар ажратиб ёзилади («сотиболмоқ» эмас, сотиб олмоқ), жуфт ва такрорий феъллар чизиқча билан ёзилади. Эга вазифасида ноаниқ шаклдан кўра ҳаракат номи табиийроқ: Чекиш зарарли. Таҳлил учун негиз ва қўшимчаларни ажратинг: Биз бу китобни ҳали ўқимадик гапидаги ўқимадик — туб, ўтимли феъл, бўлишсиз шакл, ўтган замон, биринчи шахс кўплик.

Бўлишли шакл — иш-ҳаракатнинг юз бераётгани, юз бергани ёки юз беришини билдирувчи феъл шакли; унинг махсус кўрсаткичи йўқ: ёзди, келади. Бўлишсиз шакл иш-ҳаракатнинг юз бермаслигини билдиради ва -ма қўшимчаси билан ясалади: ёзмади, келмайди. Бу икки шакл ҳар қандай феълда бор ва барча замон, майл ва шахслар билан қўлланади.

-ма қўшимчасининг ўрни

-ма қўшимчаси негиз ва нисбат қўшимчасидан кейин, лекин замон, майл ва шахс-сон кўрсаткичларидан олдин келади: ёз-дир-ма-ди-м. У доим урғусиз бўлгани учун урғу ундан олдинги бўғинга ўтади: Ёзма! буйруғида урғу биринчи бўғинга, ёзма иш бирикмасида эса охирги бўғинга тушади.

Кел- феълининг бўлишли ва бўлишсиз шакллари
ШаклБўлишлиБўлишсиз
Ўтган замонкелдикелмади
-ган шаклли ўтган замонкелганманкелмаганман
Ҳозирги замонкеляптикелмаяпти
Ҳозирги-келаси замонкеладикелмайди
Келаси замон гумон феъликеларкелмас
Мақсад феъликелмоқчикелмоқчи эмас
Буйруқ-истак майликел, келингкелма, келманг
Шарт майликелсакелмаса
Сифатдошкеладиганкелмайдиган
Равишдошкелибкелмай, келмасдан
Ҳаракат номикелишкелмаслик

Жадвалда учта хусусият кўринади. -а/-й қўшимчасидан олдин бўлишсизлик -май шаклини олади: келмайди, ёзмайман. Гумон маъносидаги -ар бўлишсиз шаклда -мас билан алмашади: борар → бормас. Мақсад феъли ва ҳаракат номи бошқача инкор қилинади: келмоқчи эмас, келмаслик.

Инкорнинг бошқа воситалари

-ма қўшимчасисиз инкор
ВоситаҚаерда қўлланадиМисол
эмасот кесим, сифатдош, -моқчи шакли биланБу иш қийин эмас. У ҳали келган эмас.
йўқбирор нарсанинг йўқлиги; эгалик олган -ган шаклидан кейинВақтим йўқ. Ҳали ўқиганим йўқ.
на … науюшиқ бўлаклар билан; феъл бўлишли қоладиНа хат ёзди, на қўнғироқ қилди.
ҳеч + бўлишсиз феълкучайтирилган инкорҲеч ким келмади.

Икки инкор ва сўроқ

Икки инкор кучайтирилган тасдиқни англатади: Келмай қолмайди. Бормасам бўлмайди. Билмаган эмасман. Бўлишсиз сўроқ хушмуомала таклиф бўлиб эшитилади: Чой ичмайсизми?

Кўп учрайдиган хатолар

1) Ҳеч сўзи билан феъл албатта бўлишсиз бўлади: нотўғри Ҳеч ким келди, тўғри Ҳеч ким келмади — инглиз тилидан таржима қилганда бунга алоҳида эътибор беринг, чунки у тилда бундай гапда битта инкор бўлади. 2) Эмас ажратиб ёзилади, сўзлашувдаги қўшилган шакллар ёзма матнда ишлатилмайди: нотўғри яхшимас, келмоқчимасман; тўғри яхши эмас, келмоқчи эмасман. 3) «-мей» эмас, -май ёзилади: «келмейди» эмас, келмайди. 4) Интерфейсда «сақламаслик» маъносидаги тугма ҳаракат номи билан берилади: Сақламаслик.

Ўзингизни текширинг: феълдаги -ма қўшимчасини топинг ва унинг олдида ҳамда кейинида нима турганини аниқланг. Масалан, ўқитилмаяпти = ўқи (негиз) + -т (орттирма нисбат) + -ил (мажҳул нисбат) + -ма (бўлишсизлик) + -яп (ҳозирги замон) + -ти (учинчи шахс). Агар -ма бўлмаса-ю, инкор маъноси бўлса, эмас, йўқ, на … на ёки ҳеч сўзини изланг.

Феъл замони — ҳаракатнинг нутқ сўзланаётган пайтга муносабатини кўрсатувчи грамматик категория: ҳаракат ундан олдин юз берганми, айни пайтда юз беряптими ёки кейин юз берадими. Ўзбек тилида уч замон бор: ўтган, ҳозирги ва келаси замон. Замон аниқлик майлидаги феълларда ифодаланади. Замон кўрсаткичи негиздан (бўлса, бўлишсизлик -ма қўшимчасидан) кейин, шахс-сон қўшимчасидан олдин туради: ёз-ма-ди-м.

Замонни қандай аниқлаш мумкин

Замон сўроқ ва кўрсаткич орқали аниқланади: нима қилди? нима қилган? — ўтган замон; нима қиляпти? — ҳозирги замон; нима қилади? нима қилар? — келаси замон. Кеча, ҳозир, эртага каби пайт сўзлари ҳам ёрдам беради. Аммо битта шакл турли пайтни билдириши мумкин: бораман сўзи «ҳар куни бораман» маъносида ҳам, «эртага бораман» маъносида ҳам қўлланади.

Ўтган замон шакллари

Ўтган замон шакллари (ёзмоқ феъли)
ШаклКўрсаткичМисолМаъноси
Яқин ўтган замон-диёздим, ёздисўзловчи гувоҳ бўлган ёки аниқ билган ҳаракат
Узоқ ўтган замон-ган (-кан, -қан); -ган эдиёзганман, ёзган эдинатижа, ҳаётий тажриба; бошқа ўтган ҳаракатдан олдинги ҳаракат
Ўтган замон ҳикоя феъли-(и)бёзибман, ёзибдикейин билинган, натижасидан ёки бировдан эшитилган ҳаракат
Ўтган замон давом феъли-(а)р эди; -(а)ётган эдиёзар эдим, ёзаётган эдиўтмишда такрорланган ёки давом этган ҳаракат

Кеча дўстимга хат ёздим. Мен Бухорода икки марта бўлганман. Мен келганимда, поезд кетган эди. Қарасам, кечаси қор ёғибди. Бобом ҳар оқшом эртак айтиб берар эди.

-ди билан -ган фарқини эслаб қолинг: ёздим ҳаракат ҳақида оддий хабар беради, ёзганман эса натижа ёки тажрибани таъкидлайди. -иб шаклида сўзловчи ҳаракатни ўзи кўрмаган: унинг оқибатини кўрган ёки бировдан эшитган бўлади. Эди тўлиқсиз феъли қўшилиб ҳам ёзилади: ёзар эди — ёзарди, ёзган эди — ёзганди.

Ҳозирги замон

Ҳозирги замон давом феъли айни пайтда давом этаётган ҳаракатни билдиради. Унинг уч кўрсаткичи бор: -яп — энг кўп ишлатиладигани (ёзяпман, ўқияпти); -моқда — расмий, илмий ва публицистик матнларда (Шаҳарда янги мактаб қурилмоқда); -(а)ётир — асосан бадиий нутқда (Шамол эсаётир). -яп дан кейин учинчи шахсда -ти қўшилади: келяпти.

Ҳозирги-келаси ва келаси замон

Ҳозирги-келаси ва келаси замон шакллари
ШаклКўрсаткичМисолМаъноси
Ҳозирги-келаси замонундошдан кейин -а, унлидан кейин -йёзаман, ўқийдиодатий ёки бўлажак ҳаракат, умумий ҳақиқат
Келаси замон гумон феъли-(а)р; бўлишсизи -масёзарман, ёзмасэҳтимол тутилган ҳаракат
Ният-моқчиёзмоқчиманрежадаги ҳаракат; мактаб грамматикасида кўпинча мақсад майли ҳисобланади

Мен ҳар куни ишга пиёда бораман. Сув юз даражада қайнайди. Эртага сизга қўнғироқ қиламан. Балки кечқурун ёмғир ёғар.

Кўп учрайдиган хатолар

Ёзувда -ди қўшимчаси -ти га алмашмайди: кетди, айтди (кетти, айтти — фақат талаффуз). -ган қўшимчаси к билан тугаган негизга -кан, қ билан тугаганига -қан шаклида қўшилади: эккан, чиққан. -яп дан кейин учинчи шахсда -ти ёзилади: ўқияпди эмас, ўқияпти. Бир ҳикоя ичида замонларни асоссиз аралаштирманг. Рус тилидан таржимада ҳар бир ҳозирги замонни -яп билан берманг: «Он работает в банке» — У банкда ишлайди (одатий ҳаракат), ишлаяпти эмас.

Ўзингизни текширинг

Феълдан шахс-сон қўшимчасини ажратинг ва ундан олдинги кўрсаткични топинг: ўқи-ган-миз → -ган, ўтган замон; бор-яп-сиз → -яп, ҳозирги замон; кел-а-ди → -а, ҳозирги-келаси замон. Сўнг гапдаги пайт сўзларини текшириб, маънони аниқланг. Шахс-сон қўшимчалари феълнинг шахс-сони ҳақидаги дарсда кўриб чиқилган.

Феълнинг шахс-сони — ҳаракатни ким бажаришини (сўзловчими, тингловчими ёки сўз юритилаётган шахсми) ва бажарувчи бир ёки бир нечта эканини кўрсатувчи грамматик категория. У феълнинг энг охирида турадиган шахс-сон қўшимчалари орқали ифодаланади: ёз-ди-м, ёз-а-миз. Бу қўшимчалар кесимни эга билан боғлайди, шунинг учун эга айтилмаса ҳам бажарувчи маълум бўлади: Эртага борамиз.

Уч шахс ва икки сон

Биринчи шахс — сўзловчи (мен, биз), иккинчи шахс — тингловчи (сен, сиз), учинчи шахс — нутқда иштирок этмайдиган шахс ёки нарса (у, улар). Ҳар бир шахс бирлик ва кўпликда келади, демак, феълнинг олтита шахс-сон шакли бор. Шахс-сон қўшимчаси ҳамиша замон ёки майл кўрсаткичидан кейин туради: кел-ма-ди-нг, ўқи-яп-миз.

Шахс-сон қўшимчаларининг уч тури

Шахс-сон қўшимчалари (ёзмоқ феъли)
Шахс-сонБиринчи тур: -ди, -са дан кейинИккинчи тур: бошқа шакллардан кейинУчинчи тур: буйруқ-истак майли
биринчи шахс бирлик-м: ёздим, ёзсам-ман: ёзаман, ёзганман-(а)й: ёзай
иккинчи шахс бирлик-нг: ёздинг, ёзсанг-сан: ёзасанқўшимчасиз, -гин: ёз, ёзгин
учинчи шахс бирликқўшимчасиз: ёзди, ёзсақўшимчасиз, -ди, -ти: ёзган, ёзади, ёзяпти-син: ёзсин
биринчи шахс кўплик-к: ёздик, ёзсак-миз: ёзамиз-(а)йлик: ёзайлик
иккинчи шахс кўплик-нгиз: ёздингиз, ёзсангиз-сиз: ёзасиз-(и)нг, -(и)нглар: ёзинг, ёзинглар
учинчи шахс кўплик-лар: ёздилар, ёзсалар-(ди)лар: ёзадилар, ёзганлар-синлар: ёзсинлар

Биринчи тур қўшимчалари эгалик қўшимчаларига ўхшайди ва фақат -ди (ўтган замон) ҳамда -са (шарт майли) дан кейин келади. Иккинчи тур -а/-й, -ган, -(и)б, -яп, -моқда, -(а)р, -моқчи шаклларидан кейин, шунингдек от, сифат ёки сон кесим бўлганда қўшилади. Учинчи тур фақат буйруқ-истак майлида ишлатилади (батафсил — феъл майллари дарсида).

Мен бу китобни ўқиганман. Сен қаерга кетяпсан? Биз эртага йўлга чиқмоқчимиз. Сиз ҳақсиз. Мен талабаман, укам эса ўқувчи.

Учинчи шахс ва кўплик

Учинчи шахс бирликда кўпинча махсус қўшимча бўлмайди (ёзди, ёзган, ёзар), ҳозирги-келаси замонда -ди (ёзади), -яп дан кейин -ти (ёзяпти) қўшилади. Учинчи шахс кўплиги -лар билан ясалади: ёздилар, ёзадилар. Оғзаки ва бадиий нутқда унинг ўрнида биргалик нисбатидаги шакл ҳам кўп ишлатилади: Улар эрта келишди. Эга жонсиз нарсаларни билдириб, кўпликда келса, кесим одатда бирликда бўлади: Дарахтлар гуллади (гулладилар эмас).

Ҳурмат шакллари

Бир кишига ҳурмат билан сиз деб мурожаат қилинади ва кесим иккинчи шахс кўпликда бўлади: Сиз қачон келдингиз? Бир нечта кишига сизлар деб мурожаат қилинганда -нгизлар, -сизлар ишлатилади: Сизлар қачон келдингизлар? Ёши улуғ ёки ҳурматли киши ҳақида учинчи шахсда гапирилганда ҳам -лар қўшилади: Устозимиз келдилар. Расмий ва маҳаллийлаштирилган матнларда ўқувчига фақат сиз деб мурожаат қилинади.

Кўп учрайдиган хатолар

Хато ва тўғри шакллар
ХатоТўғриИзоҳ
Мен кеча келди.Мен кеча келдим.шахс-сон қўшимчаси тушиб қолган
Сиз қаерга кетяпсан?Сиз қаерга кетяпсиз?сиз билан сен шакли аралашган
Биз бордимиз.Биз бордик.-ди дан кейин биринчи тур: -к
Борсамиз, айтамиз.Борсак, айтамиз.-са дан кейин ҳам -к
Хабарлар юборилдилар.Хабарлар юборилди.жонсиз эгада кесим бирликда

Ўзингизни текширинг

Кесимнинг охирги қўшимчасини ажратинг ва ундан олдинги кўрсаткичга қаранг: у -ди ёки -са бўлса, биринчи тур қўшимчаси келиши керак, бошқа шаклларда — иккинчи тур. Сўнг олмош қўйиб текширинг: мен — -м/-ман, биз — -к/-миз, сиз — -нгиз/-сиз. Эга ва кесимнинг мослашуви кесим ҳақидаги дарсда батафсил кўриб чиқилган.

Феъл нисбати — ҳаракат, унинг бажарувчиси (субъект) ва объекти ўртасидаги муносабатни кўрсатувчи грамматик категория: ҳаракатни бажарувчининг ўзи қиладими, ўзига қаратадими, бошқа бировдан кўрадими, бошқалар билан биргаликда қиладими ёки бошқага қилдирадими. Ўзбек тилида беш нисбат бор: аниқ, ўзлик, мажҳул, биргалик ва орттирма нисбат. Нисбат қўшимчаси ўзакдан кейиноқ, бўлишсизлик, замон ва шахс қўшимчаларидан олдин туради: ёз-дир-ма-ди.

Феълнинг беш нисбати
НисбатМаъносиҚўшимчалариМисоллар
Аниқ нисбатбажарувчи эга вазифасида, ҳаракатни ўзи бажарадимахсус қўшимчаси йўқёзди, ювди
Ўзлик нисбатиҳаракат бажарувчининг ўзига қаратилади-(и)н, -(и)лювинди, кийинди, мақтанди
Мажҳул нисбатэга ҳаракатни бошқадан кўради, бажарувчи одатда айтилмайди-(и)л, -(и)нёзилди, олинди, ўқилди
Биргалик нисбатиҳаракат биргаликда, ўзаро ёки ёрдамлашиб бажарилади-(и)шёзишди, учрашди
Орттирма нисбатбажарувчи ҳаракатни бошқага қилдиради-дир, -тир, -т, -ир, -ар, -из ва бошқаларёздирди, ўқитди

Ўзлик ва мажҳул нисбат

Иккала нисбат ўхшаш қўшимчалар билан ясалгани учун улар маъносига кўра фарқланади. Ўзлик нисбатида эга ҳаракатни ўзи бажаради ва ўзи унинг таъсирини олади: Бола ювинди. Мажҳул нисбатда эга бошқа бировнинг ҳаракатини ўзида кўради: Идишлар ювилди. Мажҳул нисбат қўшимчаси негиз охирига қараб танланади: ундошдан кейин -ил (ёзилди, қурилди), л дан кейин -ин (олинди, бўлинди, чалинди), унлидан кейин -л ёки -н (ўқилди, ишланди). Мажҳул нисбат асосан ўтимли феъллардан ясалади.

Қиз кийинди. — Бу кўйлак бир марта кийилди. Ўқувчи хатни ёзди. — Хат ёзилди. Дарс тугагани ҳақида қўнғироқ чалинди.

Биргалик нисбати

-(и)ш қўшимчаси (унлидан кейин -ш) бир неча маънони ифодалайди: биргаликдаги ҳаракат — Болалар ҳовлида ўйнашди; ўзаро ҳаракат — Дўстлар қучоқлашди; ёрдамлашиш — Онасига кир ювишди. Кўпинча у бажарувчилар кўплигини кўрсатади, холос: Меҳмонлар келишди. Бу шаклни -иш билан ясалган ҳаракат номи билан адаштирманг: ёзиш (ҳаракат номи дарсига қаранг).

Орттирма нисбат

Орттирма нисбат қўшимчалари
ҚўшимчаМисоллар
-дир, -тирёз — ёздир, кул — кулдир, кес — кестир
-т (кўпинча унлидан кейин)ўқи — ўқит, ишла — ишлат
-ир, -арбит — битир, туш — тушир, чиқ — чиқар, қайт — қайтар
-из, -гиз, -қиз, -ғиз, -казоқ — оқиз, юр — юргиз, ёт — ётқиз, тур — турғиз, ўт — ўтказ

Орттирма нисбатда ҳаракатда яна бир иштирокчи пайдо бўлади: бажарувчи ҳаракатни бошқага топширади, у эса тўлдирувчига айланади: Ўқитувчи болаларга иншо ёздирди. Бунда ўтимсиз феъл ўтимли бўлиб қолади: кулмоқ — болани кулдирмоқ. Кўпгина орттирма нисбатдаги феъллар мустақил маъно касб этган ва луғатда алоҳида берилади: ўқитмоқ, ўтказмоқ.

Нисбатларнинг бирикиши ва хатолар

Нисбат қўшимчалари кетма-кет келиши мумкин: ёз-дир-ил-ди, учра-ш-тир-ди, ўқи-т-ил-ди. Кўп учрайдиган хатолар: олинди ўрнига олилди деб ёзиш — л дан кейин -ин қўшилади; ўзлик ва мажҳул нисбатни адаштириш (ювинди ва ювилди); рус тилидан таржимада томонидан кўмакчисини ортиқча ишлатиш: Қарор директор томонидан қабул қилинди жумласи оғир эшитилади, Директор қарор қабул қилди деган маъқул.

Ўзингизни текширинг

Ўзакни топинг ва ундан кейин нима турганига қаранг. Нисбат қўшимчаси бўлмаса — аниқ нисбат. -ш бўлса, ҳаракат биргаликда бажариляптими, текширинг. -н/-л бўлса, ҳаракат кимга қаратилганини сўранг: бажарувчининг ўзигами (ўзлик) ёки эгага бошқа томондан (мажҳул). -дир, -т, -ир каби қўшимчалар бўлса, кимдир бошқага ҳаракат қилдиряпти (орттирма).

Феъл майли — ҳаракатнинг воқеликка муносабатини сўзловчи нуқтаи назаридан кўрсатувчи грамматик категория: ҳаракат амалда юз берадими, буюриладими ёки исталадими, шартга боғлиқми ёхуд фақат режалаштирилганми. Мактаб грамматикасида тўрт майл ажратилади: аниқлик (хабар) майли, буйруқ-истак майли, шарт майли ва мақсад майли. Майл кўрсаткичи негиз ва бўлишсизлик -ма қўшимчасидан кейин, шахс-сон қўшимчасидан олдин туради: ёз-ма-са-м.

Тўрт майл (ёзмоқ феъли)
МайлМаъносиКўрсаткичиМисол
Аниқлик майлимаълум замонда юз берган, бераётган ёки берадиган ҳаракатзамон кўрсаткичлари: -ди, -ган, -яп, -а/-й ва бошқаларёзди, ёзяпти
Буйруқ-истак майлибуйруқ, илтимос, маслаҳат, истакмахсус шахс-сон қўшимчалари: -(а)й, -гин, -син, -(и)нг…ёзинг, ёзсин
Шарт майлишарт, тўсиқсизлик, истак-саёзсам
Мақсад майлиният, режалаштирилган ҳаракат-моқчиёзмоқчиман

Аниқлик майли ҳаракатни ҳақиқий факт сифатида кўрсатади, шунинг учун ҳамиша замонни ифодалайди: Ёмғир ёғди. Ёмғир ёғяпти. Ёмғир ёғади. Унинг барча шакллари феъл замонлари дарсида кўриб чиқилган; қуйида қолган уч майл ҳақида батафсилроқ сўз юритилади.

Буйруқ-истак майли

Буйруқ-истак майли шакллари (ёзмоқ, ўқимоқ)
ШахсБирликКўплик
биринчи шахсёзай, ўқийёзайлик, ўқийлик
иккинчи шахсёз, ёзгин; ўқи, ўқигинёзинг, ёзинглар; ўқинг, ўқинглар
учинчи шахсёзсин, ўқисинёзсинлар, ўқисинлар

Бу майл буйруқ, илтимос, маслаҳат, таклиф ёки истакни ифодалайди. Ёз ва ёзгин шакллари сенлаб мурожаат қилишда ишлатилади; ёзинг — бир кишига ҳурмат билан ёки кўпчиликка; ёзинглар — бир неча кишига. Бўлишсиз шакли -ма билан ясалади: ёзма, ёзманг, ёзмасин. к ва қ билан тугаган негизларда -гин қўшимчаси -кин ва -қин тарзида ёзилади: эккин, чиққин. -чи юкламаси илтимосни юмшатади: Айтингчи, бекат қаерда?

Эшикни ёпинг. Бу ҳақда ҳеч кимга айтма. Эртага вақтлироқ келсин. Келинг, бирга ишлайлик. Доимо соғ бўлинг!

Шарт майли

Шарт майли -са ва биринчи тур шахс-сон қўшимчалари билан ясалади: ёзсам, ёзсанг, ёзса, ёзсак, ёзсангиз, ёзсалар. Асосий маъноси — бошқа ҳаракат боғлиқ бўлган шарт; агар боғловчиси қўлланиши ҳам, тушиб қолиши ҳам мумкин, лекин -са шарт. Ҳам юкламаси билан тўсиқсизлик, эди билан истак ёки афсус ифодаланади (борсак эди, қисқа шакли борсайдик). Баъзан -са бирор нарса сезилиб қолган пайтни билдиради.

Вақтим бўлса, сизга қўнғироқ қиламан. Агар ёмғир ёғса, уйда қоламиз. Кеч бўлса ҳам, ишни тугатдик. Ёзда денгизга борсак эди! Эшикни очсам, остонада укам турибди.

Мақсад майли

Мақсад майли -моқчи ва иккинчи тур шахс-сон қўшимчалари билан ясалади: ёзмоқчиман, ёзмоқчисан, ёзмоқчи, ёзмоқчимиз, ёзмоқчисиз, ёзмоқчилар. У сўзловчи ёки бошқа шахснинг ниятини билдиради: Келаси йил университетга ҳужжат топширмоқчиман. Эди билан ўтмишдаги ният ифодаланади: Сизга айтмоқчи эдим. Бўлишсизи эмас билан ясалади: бормоқчи эмасман. Баъзи қўлланмаларда бу шакл келаси замон шакллари қаторида берилади.

Кўп учрайдиган хатолар

Агар дан кейин -са ни тушириб қолдирманг: Агар вақтинг бор, кел — хато, тўғриси: Агар вақтинг бўлса, кел. -са дан кейин биринчи тур қўшимчалари келади: борсаман, борсамиз эмас, борсам, борсак. Сиз олмоши билан сенлаш шаклини аралаштирманг: Сиз ёз — хато, Сиз ёзинг — тўғри. Экгин ва чиқгин эмас, эккин ва чиққин деб ёзинг. Фойдаланувчига йўриқномаларда ҳурмат шакли ишлатилади: Паролни киритинг.

Ўзингизни текширинг

Феълдан негиз (ва -ма) дан кейинги кўрсаткични топинг. -са бўлса — шарт майли; -моқчи — мақсад майли; -син, -(а)йлик, -(и)нг ёки ялонғоч негиз (ёз!) — буйруқ-истак майли; замон кўрсаткичи (-ди, -ган, -яп, -а/-й) — аниқлик майли. Сўнг маъносини текширинг: факт, буйруқ, шарт ёки ниятми.

Сифатдош — феълнинг ҳаракатни предмет белгиси сифатида ифодалайдиган шакли. У феъл ва сифат хусусиятларини бирлаштиради: сифат каби отни аниқлаб, «қандай?», «қайси?» сўроқларига жавоб беради, феъл каби эса замон, нисбат ва бўлишли-бўлишсиз шаклни сақлайди: ёзилган хат, келадиган поезд, ухламаган бола.

Сифатдошни қандай таниш мумкин

Сифатдош феъл ўзагидан ҳосил бўлади, кўпинча от олдида туради ва гапда аниқловчи вазифасини бажаради. Аниқланмиш отдан сўроқ беринг: «қандай хат?» — ёзилган хат. Унинг феъллик белгиси шундаки, сифатдош ўзига тўлдирувчи ва ҳол бириктира олади: китобни тез ўқиган бола.

оқар сув, кулаётган қиз, ўқилмаган мактуб, бўлажак ўқитувчи, заводда ишловчи муҳандис

Сифатдош ясовчи қўшимчалар

Сифатдош қўшимчалари ва уларнинг маъноси
ҚўшимчаЗамони / маъносиМисоллар
-ган (-кан, -қан)ўтган замонкелган меҳмон, эккан дарахт, чиққан қуёш
-аётган / -ётганҳозирги замон, давом этаётган ҳаракаткелаётган автобус, ўқиётган талаба
-адиган / -йдиганҳозирги-келаси замонкеладиган поезд, ишлайдиган қурилма
-(а)р / -масҳозирги-келаси замон, доимий белгиучар ликопча, сўнмас олов
-(у)вчиҳаракат бажарувчиси, ҳозирги-келаси замонкузатувчи гуруҳ, ишловчи ходим
-ажаккеласи замон, китобийбўлажак шифокор

К билан тугаган ўзакдан кейин -ган қўшимчаси -кан, қ билан тугаганидан кейин -қан шаклида ёзилади: эккан, тиккан; чиққан, оққан. -аётган, -адиган, -увчи қўшимчалари ундошдан кейин унли билан бошланади, унлидан кейин қисқа шаклда қўшилади: кел-аётган — ўқи-ётган, кел-адиган — ишла-йдиган. А билан тугаган феълга -вчи қўшилганда а товуши о га ўтади: ишловчи, тингловчи. -(у)вчи қўшимчали кўп сифатдошлар отга айланган: ўқувчи, ёзувчи.

Сифатдошли бирикма

Сифатдош ўзига боғланган сўзлар билан сифатдошли бирикма ҳосил қилади ва бу бирикма бутунича битта аниқловчи бўлади. Бирикма ичида ҳаракатнинг ўз бажарувчиси ҳам бўлиши мумкин: акам олган машина, мен ўқиган китоб. Бирикма аниқланмиш отдан олдин туради ва вергул билан ажратилмайди.

Кеча Самарқанддан келган меҳмонлар эртага кетади. Устозимиз тавсия қилган китобни топдим.

Отлашган сифатдош

Аниқланмиш от тушиб қолса, сифатдош от ўрнида келади ва унинг қўшимчаларини — кўплик, эгалик, келишикни олади. Шунда у гапда эга ёки тўлдирувчи бўлади: Келганлар залга кирди. Айтганингизни бажардим. Кесим вазифасидаги -ган шакли («Меҳмон келган») феълнинг ўтган замон шакли сифатида ўрганилади: келган меҳмон — аниқловчи, меҳмон келган — кесим.

Кўп учрайдиган хатолар

1. Бирикмани рус тилидаги каби вергул билан ажратиш: «Меҳмонлар, кеча келган, кетди» эмас, Кеча келган меҳмонлар кетди. 2. Ўзак охиридаги ундошни ҳисобга олмаслик: «чиқган», «экган» эмас, чиққан, эккан. 3. Оғзаки талаффузни ёзувга кўчириш: «келётган» эмас, келаётган. 4. Гапни бир нечта узун бирикма билан ортиқча юклаш: аниқловчи жуда узайса, гапни иккига бўлинг.

Ўзингизни текширинг

Сўз сифатдош бўлади, агар: 1) феълдан ҳосил бўлган бўлса; 2) -ган, -аётган, -адиган, -(а)р/-мас, -(у)вчи, -ажак қўшимчаларидан бирини олган бўлса; 3) отни аниқлаб, «қандай?» ёки «қайси?» сўроғига жавоб берса ёки аниқланмиш тушиб қолганда от қўшимчаларини олса. Феълни изоҳловчи шакллар (-иб, -гач) ҳақида равишдош дарсида ўқинг.

Равишдош — асосий ҳаракатга боғланиб, унинг қандай, қачон ёки нима мақсадда бажарилишини кўрсатадиган феъл шакли. У равиш каби феълни изоҳлайди, феъл каби эса тўлдирувчи ва ҳол бириктиради, нисбат ва бўлишсиз шаклга эга бўлади: кулиб гапирди, уйга келгач, дарс қилмай чиқди. Гапда равишдош кўпинча ҳол вазифасини бажаради.

Равишдош сўроқлари ва белгилари

Равишдошга сўроқ асосий феълдан берилади: «қандай?», «қай тарзда?», «қачон?», «нима мақсадда?». Равишдош шахс-сонда тусланмайди ва одатда келишик қўшимчасини олмайди; фақат -гунча шакли эгалик қўшимчасини олиши мумкин: мен келгунимча, сиз қайтгунингизча.

Қўшимчалари ва маъно турлари

Равишдош қўшимчалари
ҚўшимчаМаъносиСўроғиМисоллар
-(и)бтарз; олдин бажарилган ҳаракатқандай?кулиб гапирди; эшикни очиб кирди
-а / -й (кўпинча такрор)давомли, такрорий ҳаракатқандай?кула-кула, ишлай-ишлай ўрганди
-май, -масданбўлишсиз тарзқандай?тўхтамай ишлади, ўйламасдан жавоб берди
-гач (-кач, -қач)пайт: …гандан кейинқачон?дарс тугагач, чиққач
-гунча (-кунча, -қунча)пайт: …гунга қадарқачонгача?сен келгунча, қуёш чиққунча
-ар … -маспайт: ҳаракат бошланиши биланоққачон?уйга кирар-кирмас
-гани (-кани, -қани)мақсаднима мақсадда?нон олгани чиқди, бувисини кўргани келди

-иб ундошдан, -б унлидан кейин қўшилади: ёз-иб, ўқи-б, ишла-б. Худди шундай -а ундошдан, -й унлидан кейин келади: кул-а, ишла-й. К ва қ билан тугаган ўзакдан кейин қўшимча ундоши мослашади: эккач, чиққач, чиққунча, чиққани.

Равишдошли бирикма ва вергул

Равишдош ўзига боғланган сўзлар билан равишдошли бирикма ҳосил қилади ва бу бирикма бутунича битта ҳол бўлади. Бирикманинг ўз бажарувчиси ҳам бўлиши мумкин: Қуёш ботгач, салқин тушди. Асосий ҳаракатдан олдин бажарилган алоҳида ҳаракатни билдирувчи бирикма одатда вергул билан ажратилади. Тарзни кўрсатувчи ёлғиз равишдош эса феълга зич боғланади ва вергулсиз ёзилади: Бола кулиб жавоб берди.

Уйга келиб, дарсга тайёрландим. Эшикни очиб, ичкарига кириб, чироқни ёқди.

Равишдош ва кўмакчи феъл

-иб ва -а/-й шакллари кўпинча кўмакчи феъллар билан бирикиб, ҳаракатнинг тугалланиши, бошланиши ёки давомийлигини билдиради: ёзиб бўлди, ўқий бошлади, ухлаб қолди. Бундай бирикмада равишдош ҳол эмас, кесимнинг асосий қисми бўлади (кўмакчи феъллар дарсига қаранг).

Кўп учрайдиган хатолар

1. Мақсад равишдоши -гани шаклини -ган сифатдоши ва эгалик қўшимчаси билан аралаштириш: Китоб олгани кутубхонага борди — «нима мақсадда?», асосий феъл одатда ҳаракат-йўналиш феъли; Китобни ўқиганини айтди — сифатдош «нимани?» сўроғига жавоб беради. 2. Ундош мослашувини унутиш: «чиқгач» эмас, чиққач. 3. Тарз равишдоши билан феъл орасига вергул қўйиш: «кулиб, гапирди» эмас, кулиб гапирди. 4. Бир гапга жуда кўп -иб шаклини тизиш: матн оғирлашса, гапни бўлинг.

Ўзингизни текширинг

Шакл равишдош бўлади, агар: 1) отни эмас, асосий феълни изоҳласа; 2) «қандай?», «қачон?» ёки «нима мақсадда?» сўроғига жавоб берса; 3) -иб, -а/-й, -май/-масдан, -гач, -гунча, -ар…-мас ёки -гани қўшимчаси билан тугаса. Агар шакл отни аниқласа, бу сифатдош (сифатдош дарсига қаранг).

Равиш — ҳаракатнинг ёки белгининг белгисини, яъни иш-ҳаракат қандай, қачон, қаерда, қай даражада, нима сабабдан ёки нима мақсадда бажарилишини билдирадиган мустақил сўз туркуми: тез юрди, эртага келади, жуда чиройли. Равиш одатда ўзгармайди: кўплик ва эгалик қўшимчаларини олмайди. Гапда у асосан ҳол бўлиб келади.

Равишни қандай таниш мумкин

Равиш кўпинча феълга, баъзан сифат ёки бошқа равишга боғланади: секин гапирди, жуда баланд, анча эрта. Унга «қандай?», «қачон?», «қаерга?», «қанча?», «нега?», «нима мақсадда?» сўроқлари берилади. Сифатдан фарқи шуки, равиш отни аниқламайди. Айрим сўзлар икки туркумга ҳам мансуб: «тез юрди» да тез феълни изоҳлайди, «тез поезд» да эса отни аниқлайди.

Маъносига кўра турлари

Равишнинг маъно турлари
ТуриСўроғиМисоллар
тарз равишиқандай? қай тарзда?тез, секин, пиёда, бирдан, ўзбекча, дўстона
пайт равишиқачон? қачондан бери?бугун, эртага, ҳозир, кечқурун, ҳамиша
ўрин равишиқаерга? қаерда? қаердан?ичкари, ташқари, юқори, олға, нари
миқдор-даража равишиқанча? қай даражада?кўп, оз, жуда, анча, бироз, ғоят
сабаб равишинега? нима сабабдан?ноилож, иложсиз
мақсад равишинима мақсадда?атайлаб, жўрттага, қасддан

Равишларнинг ясалиши

Равиш ясаш усуллари
УсулМисоллар
-ча қўшимчасиўзбекча, янгича, бошқача
-ларча қўшимчасиқаҳрамонларча, дўстларча
-она қўшимчасидўстона, мардона
-ан қўшимчаси (арабча сўзларда)тасодифан, қисман, мажбуран
-лаб қўшимчасийиллаб, соатлаб, кўплаб
жуфт ва такрорий сўзлараста-секин, тез-тез, ора-сира
сўз қўшилишибугун (бу + кун), бирпас, бирдан

Грамматик хусусиятлари

Равиш одатда сон, эгалик ва келишик қўшимчаларини олмайди, лекин истиснолар бор. Айрим тарз ва пайт равишлари -роқ қўшимчаси билан даража ҳосил қилади: тезроқ, эртароқ, кўпроқ. Ўрин равишлари жўналиш, ўрин-пайт ва чиқиш келишиги қўшимчаларини олади: ичкарига кирди, юқорида турди, наридан келди. Равиш ҳолдан ташқари кесим ҳам бўлиши мумкин: Мажлис эртага.

Равишлар имлоси

Жуфт ва такрорий равишлар чизиқча билан ёзилади: аста-секин, тез-тез, ора-сира. Бироз, бирпас, бирдан, бугун, эртага, шунингдек, келишик қўшимчаси қотиб қолган бирга, тўсатдан каби равишлар қўшиб ёзилади. Ҳар ва ҳеч сўзлари билан келган бирикмалар ажратиб ёзилади: ҳар доим, ҳар куни, ҳеч қачон.

Кўп учрайдиган хатолар

1. Нотўғри ёзиш: «бир оз», «ҳардоим», «аста секин» эмас, бироз, ҳар доим, аста-секин. 2. Даражани икки марта ифодалаш: «жуда тезроқ», «энг кўпроқ» ўрнига анча тезроқ, энг кўп деган маъқул. 3. Таҳлилда равиш ва сифатни аралаштириш: сўз отни аниқласа (яхши бола), у сифат; феълни изоҳласа (яхши ўқийди), унинг тарз ҳоли вазифасини кўрсатинг.

Ўзингизни текширинг

Сўз равиш бўлади, агар: 1) ўзгармаса ёки фақат юқорида кўрсатилган қўшимчаларни олса; 2) феъл, сифат ёки равишга боғланиб, «қандай?», «қачон?», «қаерда?», «қанча?» сўроқларидан бирига жавоб берса; 3) феъл шакли бўлмаса. -иб, -гач, -гунча қўшимчали шакллар равишдош ҳисобланади (равишдош дарсига қаранг).

Кўмакчи — от ёки от ўрнидаги сўздан кейин келиб, уни гапдаги бошқа сўзга боғлайдиган ва пайт, сабаб, мақсад, восита, ўхшатиш каби муносабатларни ифодалайдиган ёрдамчи сўз: дўстим билан, сиз учун, дарсдан кейин, қоидага кўра. Кўмакчи мустақил гап бўлаги бўлмайди: у ўзидан олдинги сўз билан бирга битта бўлак ҳосил қилади.

Кўмакчи ва келишик қўшимчаси

Вазифасига кўра кўмакчи келишик қўшимчасига яқин: иккаласи ҳам отнинг бошқа сўзлар билан алоқасини кўрсатади. Фарқи шуки, қўшимча сўзга қўшиб ёзилади, кўмакчи эса алоҳида сўз. Қиёсланг: қуш каби ва қушдек — бу ерда -дек қўшимча. Предлогдан фарқли равишда кўмакчи доимо сўздан кейин туради. Ҳар бир кўмакчи олдинги сўзнинг маълум келишикда бўлишини талаб қилади.

Кўмакчиларнинг келишикка муносабати

Келишикка кўра кўмакчилар
КелишикКўмакчиларМисоллар
бош келишикбилан, учун, каби, сингари, орқали, ҳақида, тўғрисида, бўйлаб, бўйича, туфайли, томон, сариинтернет орқали, китоб ҳақида, дарё бўйлаб, шамол туфайли
жўналиш келишиги (-га)кўра, қараб, қадар, қарамай, яраша, биноан, мувофиқёшига қараб, ёмғирга қарамай, меҳнатига яраша, кечга қадар
чиқиш келишиги (-дан)кейин, сўнг, олдин, аввал, бери, буён, бошлаб, ташқари, бошқаовқатдан олдин, эрталабдан бери, душанбадан бошлаб, сиздан бошқа

Бу, шу кўрсатиш олмошлари билан учун, билан кўмакчилари одатда қаратқич келишиги шаклига қўшилади: бунинг учун, шунинг учун. Кўра кўмакчиси чиқиш келишиги билан келганда қиёслашни билдиради: Автобусдан кўра метро тезроқ.

Келиб чиқишига кўра турлари

Мактаб грамматикасида икки гуруҳ ажратилади. Соф кўмакчилар фақат ёрдамчи сўз сифатида ишлатилади: билан, учун, каби, сингари, сари. Вазифадош кўмакчилар мустақил сўзлардан келиб чиққан ва бошқа ўринларда ўз маъносини сақлайди: кейин, олдин (равишдан), қараб, кўра, бошлаб (феълдан), томон (отдан). Бундан ташқари, уст, ост, олд, орқа, ич, ён, таг сўзлари эгалик ва келишик қўшимчаси билан кўмакчи от вазифасида келади: стол устида, уй олдида, дарахт тагида, мактаб ёнида.

Кўмакчими ёки мустақил сўзми

Бир хил шакл гоҳ кўмакчи, гоҳ мустақил сўз бўлади. Текшириш усули: кўмакчи олдинги сўзсиз ишлатилмайди ва унга алоҳида сўроқ берилмайди.

Дарсдан кейин учрашамиз — кўмакчи; Кейин учрашамиз — пайт равиши. Ёшига қараб иш беришди — кўмакчи; Деразага қараб турди — феъл. Уй томон юрдик — кўмакчи; Икки томон келишди — от.

Кўмакчили қурилма гапда

Таҳлилда кўмакчи ва унга боғланган сўз битта гап бўлаги сифатида белгиланади: «Дўстим билан кинога бордим» гапида дўстим билан — тўлдирувчи; «Дарсдан кейин уйга қайтдим» гапида дарсдан кейин — пайт ҳоли; «Шамол туфайли рейс кечикди» гапида шамол туфайли — сабаб ҳоли.

Кўп учрайдиган хатолар

1. Келишикни нотўғри танлаш: «дарсни кейин» эмас, дарсдан кейин; «мувофиқ» маъносида «қоидадан кўра» эмас, қоидага кўра. 2. Қўшиб ёзиш: «менучун», «шунингучун» эмас, мен учун, шунинг учун. 3. Таржимада калька. Бўйича ва томонидан ортиқча ишлатилса, матн сунъий эшитилади: «математика бўйича ўқитувчи» ўрнига математика ўқитувчиси, «мактаб томонидан ташкил этилган тадбир» ўрнига кўпинча мактаб ташкил этган тадбир табиийроқ.

Боғловчи — уюшиқ бўлакларни, қўшма гап қисмларини ва алоҳида гапларни ўзаро боғлаш учун хизмат қиладиган ёрдамчи сўз: ва, аммо, ёки, чунки, агар. Юклама — сўзга ёки бутун гапга сўроқ, таажжуб, кучайтириш, чегаралаш каби қўшимча маъно юклайдиган ёрдамчи сўз ёки қўшимча: -ми, -чи, -ку, фақат, ҳатто. Иккаласи ҳам ёрдамчи сўзлар туркумига киради: улар мустақил лексик маънога эга эмас, сўроқ олмайди, гап бўлаги бўлмайди ва ўзгармайди.

Боғловчи ва юкламани қандай танийсиз

Боғловчи доим икки ёки ундан ортиқ қисм орасида туради ва улар ўртасидаги муносабатни кўрсатади: Акам ва синглим келди. Уни олиб ташласангиз, қисмлар орасидаги алоқа йўқолади ёки тиниш белгиси керак бўлади. Юклама эса битта сўзга ёки бутун гапга тегишли бўлади: уни олиб ташласангиз, гапнинг асосий мазмуни сақланади, фақат оҳанги ўзгаради: Мен ҳам бораман → Мен бораман.

Боғловчиларнинг турлари

Вазифасига кўра боғловчилар икки гуруҳга бўлинади. Тенг боғловчилар грамматик жиҳатдан тенг ҳуқуқли қисмларни — уюшиқ бўлакларни ёки боғланган қўшма гап қисмларини — боғлайди. Эргаштирувчи боғловчилар эса бир қисмни иккинчисига тобе қилади ва эргаш гапни бош гапга боғлайди. Тузилишига кўра боғловчилар якка (ва, аммо, чунки) ва такрорий (ҳам…ҳам, ё…ё, на…на) бўлади.

Боғловчиларнинг турлари
ТуриБоғловчиларМаъноси
Бириктирувчи (тенг)ва, ҳамда, ҳам…ҳамқисмларни қўшиб санайди
Зидловчи (тенг)аммо, лекин, бироқ, балкиқисмларни бир-бирига қарама-қарши қўяди
Айирувчи (тенг)ёки, ё…ё, гоҳ…гоҳ, дам…дамтанлов ёки навбатлашувни билдиради
Инкор (тенг)на…наҳар иккала қисмни инкор этади
Эргаштирувчичунки, агар, гарчи, токи, -кисабаб, шарт, тўсиқсизлик, мақсад

Бозордан олма ва узум олдик. Ҳам ўқийди, ҳам ишлайди. Ёмғир ёғди, аммо ҳаво салқин тортмади. Чой ичасизми ёки қаҳва? На хат келди, на хабар. Бугун келолмайман, чунки ишим кўп. Агар вақтингиз бўлса, қўнғироқ қилинг.

Юкламаларнинг турлари

Юкламалар гапга қандай маъно қўшишига кўра гуруҳланади. Айрим сўзлар вазиятга қараб ҳам боғловчи, ҳам юклама бўлади: такрорланган «ҳам…ҳам» — боғловчи, якка «ҳам» эса «шунингдек» маъносидаги юклама (Мен ҳам бораман).

Юкламаларнинг турлари
ТуриЮкламаларМисол
Сўроқ ва таажжуб-ми, -чи, наҳоткиКелдингизми? Сизчи? Наҳотки рост бўлса?
Кучайтирув ва таъкидҳатто, ахир, -ку, ҳамҲатто болалар ҳам билади. Ахир айтдим-ку!
Айирув ва чегараловфақат, ёлғиз, -гина (-кина, -қина)Фақат сиз қолдингиз. Бир пасгина кутинг. кичиккина, оққина
Ўхшатишхудди, гўёХудди болаликдагидек қувондим.

Ёзилиши ва тиниш белгилари

Қўшимча шаклидаги -ми, -чи, -гина юкламалари сўзга қўшиб ёзилади: келдингизми, сизчи, озгина. Сўроқ юкламаси -ми қайси сўзга қўшилса, сўроқ ўша сўзга қаратилади: Эртага сиз борасизми? (ҳаракатнинг ўзи ҳақида) — Эртага сизми борасиз? (айнан ким бориши ҳақида). Зидловчи аммо, лекин, бироқ боғловчилари олдидан вергул қўйилади. Такрорий боғловчилар билан келган уюшиқ бўлаклар орасига ҳам вергул қўйилади: ҳам китоб, ҳам дафтар. Якка «ва» билан боғланган уюшиқ бўлаклар орасига вергул қўйилмайди: олма ва узум.

Кўп учрайдиган хатолар

1) «Ва» ни ортиқча такрорлаш: «Мен ва укам ва синглим бордик» эмас, Мен, укам ва синглим бордик — уюшиқ бўлаклар кўп бўлса, «ва» фақат охиргиси олдидан келади. 2) Рус тилидаги «и» ни феъллар орасида ҳар доим «ва» билан бериш: «Келди ва ўтирди» хато эмас, лекин табиийроғи равишдош билан — Келиб ўтирди. 3) -ми юкламасини сўроқ олмоши бор гапга қўшиш: «Қаерга бордингизми?» нотўғри, Қаерга бордингиз? тўғри. 4) Боғловчини кўмакчи билан аралаштириш: «билан» боғловчи (Акам билан укам келди) ҳам, кўмакчи (Қалам билан ёзди) ҳам бўлади.

Ўзингизни текширинг. Сўзни олиб ташланг ёки «ва» билан алмаштиринг. «Ва» мос келса ва у тенг қисмларни боғласа — боғловчи (Акам билан укам → акам ва укам). Олиб ташлаганда фақат оҳанг ўзгарса — юклама (Ҳатто у ҳам келди → У келди). Сўзга сўроқ бериш мумкин бўлса, у ёрдамчи сўз эмас.

Сўз ясалиши — тилда мавжуд сўзлар ва қўшимчалар асосида янги лексик маъноли сўз ҳосил қилиш, шунингдек тилшуносликнинг шу жараённи ўрганадиган бўлими. Ҳосил бўлган сўз ясама сўз, у ясалган сўз эса ясалиш асоси дейилади: иш → ишчи, гул → гулзор. Ясама сўз луғатда алоҳида сўз сифатида берилади ва кўпинча бошқа сўз туркумига ўтади: туз (от) → тузламоқ (феъл), куч (от) → кучли (сифат). Ўзбек тилида сўз ясашнинг тўртта асосий усули бор: аффиксация, сўз қўшиш, жуфтлаш ва қисқартириш.

Ясама сўзни қандай ажратасиз

Ясама сўз маъноли қисмларга бўлинади ва унинг маъноси шу қисмлар орқали изоҳланади: ишчи — «иш бажарадиган одам», тузсиз — «тузи йўқ». Туб сўзни эса бундай бўлиб бўлмайди: тош, қизил, кел. Сўз ясовчи қўшимчани сўз ўзгартувчи қўшимчадан фарқланг: ишчи — янги сўз, ишни, ишда эса битта «иш» сўзининг шакллари. Сўзнинг таркиби ва қўшимча турлари «Ўзак, негиз ва қўшимчалар» дарсида батафсил кўрилган.

1. Аффиксация — қўшимча қўшиш

Энг сермаҳсул усул: асосга сўз ясовчи қўшимча қўшилади. Қўшимча асос олдидан (бе-, но-, сер- олд қўшимчалари) ёки ундан кейин (-чи, -ли, -ла каби қўшимчалар) келади; ўзбек тилида сўз ясовчиларнинг асосий қисми асосдан кейин қўшилади. Ҳар бир қўшимча маълум туркумдаги сўзни ҳосил қилади.

Сўз туркумлари бўйича асосий сўз ясовчи қўшимчалар
ТуркумҚўшимчаларМисоллар
От-чи, -кор, -дош, -лик, -зор, -хонаишчи, пахтакор, синфдош, дўстлик, гулзор, дарсхона
Сифат-ли, -сиз, -ий (-вий), -ги, бе-, но-, сер-кучли, тузсиз, илмий, кузги, бетартиб, ноаниқ, серҳосил
Феъл-ла, -ай, -ар, -саишламоқ, кўпаймоқ, оқармоқ, сувсамоқ
Равиш-ча, -ан, -лабўзбекча, тасодифан, ойлаб

Бир асос — бир неча сўз: куч → кучли, кучсиз, кучаймоқ; иш → ишчи, ишчан, ишсиз, ишламоқ.

2. Сўз қўшиш — қўшма сўзлар

Икки (баъзан ундан ортиқ) асос бирлашиб, битта тушунчани атайдиган сўз ҳосил қилади. Қўшма сўзнинг маъноси кўпинча қисмлар маъносининг оддий йиғиндиси эмас: белбоғ, кўзойнак. Қўшма от ва сифатлар, одатда, қўшиб ёзилади. Қўшма феъллар ва таркибли сонлар эса ажратиб ёзилади: ёрдам бермоқ, ўн беш; бундай феъллар ҳақида «Кўмакчи феъллар» дарсига қаранг.

ош + хона → ошхона; тош + бақа → тошбақа; кўз + ойнак → кўзойнак; ҳозир + жавоб → ҳозиржавоб; лекин: қабул қилмоқ — ажратиб ёзилади.

3. Жуфтлаш ва 4. қисқартириш

Жуфтлашда маъноси яқин, қарама-қарши ёки ўзаро боғлиқ икки сўз бирикиб, умумлаштирилган маънони билдиради: ота-она, ака-ука, кийим-кечак, катта-кичик. Жуфт сўзлар чизиқча билан ёзилади. Жуфт сўзнинг бир қисми алоҳида ишлатилмаслиги мумкин: «кийим-кечак» даги «кечак» мустақил қўлланмайди. Қисқартиришда сўз бирикмасининг бош ҳарфлари ёки бўғинларидан янги сўз ҳосил бўлади: БМТ (Бирлашган Миллатлар Ташкилоти), ЎзМУ (Ўзбекистон Миллий университети). Ҳарфлардан тузилган қисқартмалар бош ҳарфлар билан ёзилади.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Сўз шаклини янги сўз деб ҳисоблаш: китоблар — «китоб» сўзининг кўплик шакли, китобчи эса янги сўз. 2) Қўшма сўзни ажратиб, жуфт сўзни қўшиб ёзиш: «ош хона», «отаона» эмас — ошхона, ота-она. 3) бе- ва -сиз ни бирга қўшиш: «бемаъносиз» эмас — бемаъни ёки маъносиз. 4) катта-катта, секин-секин каби такрорларни янги сўз деб билиш: улар белгининг кучлилиги ёки такрорланишини билдиради.

Ўзингизни текширинг. Сўзни асос ва қўшимчага ажратинг ва маъносини асос орқали изоҳлаб кўринг: гулзор = гул + -зор («гул кўп ўсадиган жой») — ясама от; серҳосил = сер- + ҳосил — ясама сифат; тошбақа = тош + бақа — қўшма сўз; ота-она — жуфт сўз; БМТ — қисқартма.

Ўзак — сўзнинг бошқа маъноли қисмларга бўлинмайдиган ва асосий лексик маънони ташийдиган қисми: ишчиларимизга сўзида ўзак — иш. Негиз — сўзнинг навбатдаги қўшимча қўшиладиган қисми; у ўзакнинг ўзи ёки ўзак билан сўз ясовчи қўшимчадан иборат бўлиши мумкин (иш, ишчи). Қўшимча (аффикс) — мустақил ишлатилмайдиган, ўзакка ёки негизга қўшилиб, янги сўз ёки сўзнинг янги шаклини ҳосил қиладиган маъноли қисм. Сўзнинг энг кичик маъноли қисми морфема дейилади; ўзак ҳам, қўшимча ҳам морфемадир.

Ўзак ва негиз: фарқи нимада

Ўзак — сўзнинг энг «ички» қисми: у бошқа қисмларга бўлинмайди ва кўпинча ўзи алоҳида сўз бўлиб ишлатилади: гул, ёз, оқ. Негиз эса қўшимчалар бирин-кетин уланадиган ҳар қандай поғона. Туб негиз фақат ўзакдан иборат (гул), ясама негиз эса ўзак ва сўз ясовчи қўшимчадан (гулзор, гулчи). Шакл ясовчи ва сўз ўзгартувчи қўшимчалар негизга қўшилади. Феълларда -моқ ҳаракат номи шаклининг қўшимчаси бўлиб, ўзакка кирмайди: ёзмоқ сўзида ўзак — ёз.

гул → гулзор → гулзорлар → гулзорларимиз → гулзорларимизда (ўзак — гул, ясама негиз — гулзор).

Қўшимчаларнинг турлари

Ўзбек тилида қўшимчалар деярли ҳар доим ўзак ёки негиздан кейин келади. Асос олдидан келадиган қўшимчалар (бе-, но-, сер-, ба-) кам ва улар асосан сифат ясайди: бетартиб, бақувват. Вазифасига кўра қўшимчалар уч гуруҳга бўлинади.

Қўшимчаларнинг уч гуруҳи
ГуруҳВазифасиМисоллар
Сўз ясовчиянги лексик маъноли сўз ҳосил қилади, кўпинча сўзни бошқа туркумга ўтказадииш → ишчи, туз → тузли, тартиб → бетартиб
Шакл ясовчилексик маънони сақлаб, грамматик маъно қўшади: даража, кичрайтириш, бўлишсизлик, нисбат, замоноқроқ, уйча, ёздирмоқ, келма
Сўз ўзгартувчисўзни гапдаги бошқа сўзлар билан боғлайди: келишик, эгалик, шахс-сонкитобим, китобни, бордим

Кўплик қўшимчаси -лар одатда шакл ясовчи ҳисобланади (китоблар), лекин кесимда эгага мослашиш учун келганда (Улар келдилар) сўз ўзгартувчи вазифасини бажаради. Шакли бир хил қўшимчалар турлича бўлиши мумкин: «ишчи» даги -чи сўз ясайди, «сизчи?» даги -чи эса юклама. Бундай қўшимчалар шаклдош (омоним) қўшимчалар дейилади.

Қўшимчаларнинг тартиби

Қўшимчалар сўзга қатъий тартибда уланади: ўзак → сўз ясовчи → шакл ясовчи → сўз ўзгартувчи. Сўз ясовчи қўшимча доим ўзакка энг яқин туради, келишик қўшимчаси эса отнинг энг охирида келади. Бу тартибни бузиб бўлмайди: «китобимлар», «уйдаим» шакллари нотўғри, тўғриси — китобларим, уйимда.

Сўзларнинг таркиби
СўзЎзакСўз ясовчиШакл ясовчиСўз ўзгартувчи
ишчиларимизгаиш-чи-лар-имиз, -га
пахтакорларнингпахта-кор-лар-нинг
кучлироқкуч-ли-роқ—
ишламадингизиш-ла-ма, -ди-нгиз

Қўшимча қўшилганда юз берадиган товуш ўзгаришлари

Ўзак ва қўшимча чегарасида айрим товушлар ўзгаради ва бу ёзувда акс этади. 1) Иккинчи бўғиндаги унли тушади: ўғил + и → ўғли, бурун + и → бурни, ўрин + и → ўрни, шаҳар + и → шаҳри. 2) Кўп бўғинли сўз охиридаги қ ва к унли билан бошланадиган қўшимчадан олдин одатда ғ ва г га айланади: қишлоқ + и → қишлоғи, юрак + им → юрагим; бир бўғинли ва кўплаб ўзлашма сўзларда сақланади: халқ + и → халқи. 3) Қўшимчанинг бош ундоши асосга мослашади: тоғ + га → тоққа, эшик + га → эшикка. 4) Унли билан тугаган асосга қўшимча унлисиз уланади, баъзан асос охиридаги унли ўзгаради: бола + им → болам, сўра + в → сўров, ўқи + в → ўқув.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Негизни ўзак деб аташ: «ишчилар» сўзида ўзак «ишчи» эмас, иш; ишчи — ясама негиз. 2) -моқ ни ўзакка қўшиш: «ўқимоқ» сўзида ўзак — ўқи. 3) Ўзгарган ўзакни танимаслик: «ўғли», «бурни» сўзларида ўзак — ўғил, бурун. 4) Ҳозирги тилда бўлинмайдиган сўзлардан «қўшимча» ажратиш: қулоқ, бармоқ — туб сўзлар.

Ўзингизни текширинг. Таҳлилни сўз охиридан бошланг: аввал келишик ва эгаликни, кейин кўплик ва бошқа шакл ясовчиларни, сўнгра сўз ясовчини ажратинг — қолган қисм ўзак бўлади. Масалан: дўстларимдан → дўст (ўзак) + лар (кўплик) + им (1-шахс эгалиги) + дан (чиқиш келишиги).

Сон турлари — сонларнинг маъноси ва ясалишига кўра гуруҳлари. Маъносига кўра сонлар икки катта гуруҳга бўлинади: миқдор сонлар нарсанинг миқдорини билдиради ва «қанча?», «нечта?» сўроқларига жавоб беради (беш, бешта, бештача), тартиб сонлар эса нарсанинг саноқдаги ўрнини кўрсатади ва «нечанчи?» сўроғига жавоб беради (бешинчи). Миқдор сонлар ўз ичида саноқ, дона, чама, жамловчи, тақсим ва каср сонларга ажралади. Соннинг умумий хусусиятлари «Сон» дарсида берилган.

Саноқ сонлар ва уларнинг тузилиши

Саноқ сон миқдорни соф ҳолда, қўшимчасиз билдиради: бир, икки, уч, ўн, юз, минг. Тузилишига кўра саноқ сонлар содда (битта сўздан: етти, қирқ, миллион) ва таркибли (бир неча сўздан: ўн бир, икки юз эллик) бўлади. Таркибли сонлар ажратиб ёзилади. Ўзбек тилида ўнликларнинг ҳар бири алоҳида сўз: ўн, йигирма, ўттиз, қирқ, эллик, олтмиш, етмиш, саксон, тўқсон. Саноқ сондан кейин от бирлик шаклида келади: уч китоб, ўн киши.

Миқдор сонларнинг турлари
ТуриЯсалишиМисоллар
Саноққўшимчасизбеш олма, юз йил
Дона-табешта олма, битта савол
Чама-тача, -лаб, -ларча; жуфт сонларўнтача одам, юзлаб китоб, беш-олти киши
Жамловчи-ов, -ала, -овлон, кўпинча эгалик биланиккови, учаламиз, бешовлон
Тақсим-тадан, -даниккитадан олма, бешдан
Касрмахраж чиқиш келишигида + сурат; ярим, чоракучдан бир, бир ярим, чорак

Дона, чама ва тақсим сонлар

Дона сон -та қўшимчаси билан ясалади ва нарсаларни донасига санайди: учта китоб, ўнта савол; бир + та бирикмасидан битта ҳосил бўлади. Донани билдириш учун ҳисоб сўзлари ҳам ишлатилади: беш нафар талаба, ўн бош қўй, икки дона нон, уч туп олма. Чама сон тахминий миқдорни билдиради: -тача (ўнтача), -лаб (юзлаб, минглаб), -ларча (ўнларча) ёки икки соннинг чизиқча билан жуфтланиши (уч-тўрт кун). Тақсим сон миқдорнинг тенг тақсимланишини билдиради: ҳар бирига иккитадан.

Синфда йигирма бешта ўқувчи бор. Мажлисга юзлаб киши келди. Уч-тўрт кундан кейин қайтаман. Ҳар бир гуруҳга бештадан савол берилди. Беш нафар талаба танловда ғолиб бўлди.

Жамловчи ва каср сонлар

Жамловчи сон бир неча нарсани бир бутун гуруҳ сифатида кўрсатади. У -ов (иккови), -ала (иккала) ва -овлон (учовлон) қўшимчалари билан ясалади ва кўпинча эгалик қўшимчасини олади: иккаламиз, учовингиз. -ов қўшимчаси асосан иккидан еттигача бўлган сонларга қўшилади. Каср сон бутуннинг қисмини билдиради: аввал махраж чиқиш келишигида, кейин сурат айтилади: учдан бир (1/3), тўртдан уч (3/4). Ўнли каср «бутун» сўзи билан ўқилади: 2,5 — икки бутун ўндан беш.

Тартиб сонлар

Тартиб сон саноқ сонга -инчи (ундошдан кейин) ёки -нчи (унлидан кейин) қўшимчасини қўшиш билан ясалади: бир → биринчи, беш → бешинчи, икки → иккинчи, олти → олтинчи. Таркибли сонда қўшимча фақат охирги сўзга қўшилади: йигирма бешинчи. Араб рақами билан ёзилганда -инчи ўрнига чизиқча қўйилади: 5-синф, 21-уй; рим рақамидан кейин эса чизиқча ҳам, қўшимча ҳам ёзилмайди. Рақам олдидан № белгиси қўйилмайди: 5-мактаб. Кирилл ёзувида саналар чизиқчасиз ёзилади (2025 йил 1 январь), лотин ёзувида эса йил ва кун рақамидан кейин чизиқча қўйилади.

Тартиб соннинг ясалиши
Саноқ сонТартиб сонСўз ва рақам билан
бирбиринчибиринчи синф; 1-синф
иккииккинчииккинчи бўлим; 2-бўлим
тўққизтўққизинчитўққизинчи уй; 9-уй
йигирмайигирманчийигирманчи хона; 20-хона
элликэлликинчиэлликинчи мактаб; 50-мактаб

Кўп учрайдиган хатолар

1) Сондан кейин отни кўплик шаклида ишлатиш: «беш китоблар» эмас — беш китоб. 2) Ёзилишида адашиш: тўққиз, саккиз сўзлари қўш қ ва к билан ёзилади; «тўқиз», «сакиз» нотўғри. 3) Унли билан тугаган сонга -инчи қўшиш: «иккиинчи», «йигирмаинчи» эмас — иккинчи, йигирманчи. 4) Рақамдан кейин қўшимча ёзиш: «5-нчи синф», «5-инчи синф» эмас — 5-синф. 5) Рус тилидан калька: «уй 5» эмас — 5-уй.

Сўроқ бериб текширинг: нечта? — дона сон (учта); қанча чамаси? — чама сон (ўнтача); нечтадан? — тақсим сон (иккитадан); нечовлон? — жамловчи сон (учовлон); нечанчи? — тартиб сон (учинчи).

Олмош турлари — олмошларнинг маъноси ва нутқдаги вазифасига кўра ажратиладиган гуруҳлари. Ўзбек тилида етти тур фарқланади: кишилик, ўзлик, кўрсатиш, сўроқ, белгилаш, бўлишсизлик ва гумон олмошлари. Олмошнинг умумий белгилари ва кишилик олмошларининг турланиши «Олмош» дарсида берилган.

Олмошнинг етти тури
ТуриОлмошларМисол
Кишиликмен, сен, у, биз, сиз, уларБиз эртага йўлга чиқамиз.
Ўзликўз: ўзим, ўзинг, ўзи…Ўзим текшириб кўраман.
Кўрсатишбу, шу, у, ўша, ушбу; бундай, шунчаЎша кунни унутмайман.
Сўроқким, нима, қандай, қайси, қанча, неча, қаерҚайси автобус марказга боради?
Белгилашҳамма, барча, бутун, ҳар, ҳар бир, ҳар кимҲар бир ўқувчи жавоб берди.
Бўлишсизликҳеч ким, ҳеч нарса, ҳеч қандай, ҳеч қайсиҲеч ким кечикмади.
Гумонкимдир, нимадир, қандайдир, аллаким, биров, бирорКимдир эшикни тақиллатди.

Кишилик ва ўзлик олмошлари

Кишилик олмошлари сўзловчини (мен, биз), тингловчини (сен, сиз) ва учинчи шахсни (у, улар) билдиради. У сўзи от ўрнида келса кишилик олмоши, от олдида туриб ишора қилса кўрсатиш олмоши бўлади: У кеча келди — У томонга қаранг. Ўзлик олмоши ўз доим эгалик қўшимчаси орқали шахсга мослашади (жадвалга қаранг). У таъкид учун ишлатилади: Ўзим айтаман; ҳаракат бажарувчининг ўзига қаратилганини кўрсатади: У ўзини кўзгуда кўрди; қўшимчасиз ҳолда эса эгалик қўшимчали от олдида келади: ўз уйимиз, ўз фикрингиз.

Ўзлик олмошининг шахс-сон шакллари
ШахсБирликКўплик
биринчи шахсўзимўзимиз
иккинчи шахсўзингўзингиз, ўзларингиз
учинчи шахсўзиўзлари

Кўрсатиш олмошлари

Бу яқиндаги, у узоқдаги нарсага ишора қилади; шу ёнимиздаги ёки ҳозиргина тилга олинган, ўша илгаридан маълум нарсани кўрсатади; ушбу эса расмий ва ёзма услубга хос: Ушбу шартнома икки нусхада тузилди. Улардан белгини кўрсатувчи бундай, шундай, ундай ва миқдорни кўрсатувчи бунча, шунча шакллари ҳосил бўлади. Бу ер, шу ер, у ер бирикмалари ажратиб ёзилади: бу ерда, у ерга.

Сўроқ олмошлари

Сўроқ олмоши жавоб кутилаётган сўз ўрнида туради: ким? — фақат одам ҳақида, нима? — нарса, ҳодиса ва ҳайвон ҳақида: Деразада нима ўтирибди? — Мушук. Қандай? ва қайси? белгини, қанча? ва неча? миқдорни, нечанчи? тартибни, қаер? ўринни сўрайди. Сўроқ олмоши бор гапда -ми юкламаси қўлланмайди: Ким келди? Сўроқсиз гапда эса у икки қисмни боғлайди: Ким кўп ўқиса, ўша кўп билади.

Белгилаш, бўлишсизлик ва гумон олмошлари

Белгилаш (айрим дарсликларда жамлаш) олмошлари нарсаларни бутунича ёки ҳар бирини алоҳида қамрайди. Ҳамма ва барча эгалик олиб от ўрнида кела олади: ҳаммамиз, барчангиз, ҳаммаси; бутун ва ҳар эса фақат от олдида туради: бутун шаҳар, ҳар куни. Бўлишсизлик олмошлари ҳеч сўзи билан тузилади, кесим эса бўлишсиз шаклда бўлади: Ҳеч нарса эшитмадим. Гумон олмошлари -дир қўшимчаси, алла- қисми ёки бир сўзи асосида ҳосил бўлади: кимдир, нимадир, аллақандай, биров, бирор. Келишик қўшимчаси -дир дан олдин қўшилади: кимгадир, нимадандир.

Барчангизга раҳмат. Бутун оила йиғилди. Бу ҳақда ҳеч кимга айтманг. Бирор саволингиз бўлса, ёзинг. Аллақаердан мусиқа эшитиларди.

Кўп учрайдиган хатолар

1. Сўроқ олмоши билан -ми ни бирга ишлатиш: «Нима бўлдими?» эмас, Нима бўлди? 2. Бўлишсизлик олмоши билан бўлишли кесим: «Ҳеч ким келди» эмас, Ҳеч ким келмади. 3. Ҳар бир дан кейин кўплик қўшимчаси: «ҳар бир ўқувчилар» эмас, ҳар бир ўқувчи. 4. Ҳайвон ҳақида «Бу ким?» эмас, Бу нима? деб сўралади. 5. Қўшиб ёзиш ва қўшимча ўрнини алмаштириш: «буер», «кимдирга» эмас, бу ер, кимгадир.

Ўзингизни текширинг

Олмош турини аниқлаш учун кетма-кет сўранг: шахсни кўрсатадими (кишилик, ўзлик), нарсага ишора қиладими (кўрсатиш), сўрайдими (сўроқ), бутунни ёки ҳар бирини қамрайдими (белгилаш), инкор этадими (бўлишсизлик), номаълум нарсани билдирадими (гумон). Масалан, Бу ҳақда ҳеч кимга айтманг гапида бу — кўрсатиш олмоши, ҳеч кимга — жўналиш келишигидаги бўлишсизлик олмоши.

Кўмакчи феъл — ўз луғавий маъносини қисман ёки тўла йўқотиб, етакчи феълга қўшимча маъно берадиган феъл. У етакчи феълнинг -(и)б ёки -а/-й равишдош шаклидан кейин келади ва ҳаракатнинг қандай кечишини кўрсатади: бошланишини, тугалланишини, давом этишини, кимдир учун бажарилишини: ёзиб бўлди, ўқий бошлади, айтиб берди. Иккала феъл биргаликда битта кесим ёки битта гап бўлаги ҳисобланади.

Етакчи ва кўмакчи феъл

Бирикмада асосий маъно етакчи феълда, грамматик кўрсаткичлар эса кўмакчи феълда бўлади: замон, шахс-сон ва бўлишсизлик қўшимчалари кўмакчи феълга қўшилади: ўқиб чиқдим, ёза олмади, ухлаб қолибсиз. Битта бирикмада икки кўмакчи феъл ҳам келиши мумкин: Менга хат ёзиб бера оласизми?

Энг кўп ишлатиладиган кўмакчи феъллар
БирикмаМаъносиМисол
-а/-й бошламоқбошланишЁмғир ёға бошлади.
-(и)б бўлмоқтугалланишВазифани қилиб бўлдим.
-(и)б чиқмоқбошидан охиригача бажаришҲисоботни ўқиб чиқдим.
-(и)б олмоқўзи учун бажаришМанзилни ёзиб олдим.
-(и)б бермоқбошқа киши учун бажаришУкамга масалани тушунтириб бердим.
-(и)б қўймоқнатижа сақланиши; ўйламай бажаришЭшикни очиб қўйди. Сирни айтиб қўйдим.
-(и)б қолмоқкутилмаганда, бехосдан юз беришУхлаб қолибман.
-(и)б кетмоқ, -(и)б юбормоқбирданига ёки кучли юз берган ҳаракатҚўрқиб кетди. Кулиб юборди.
-(и)б турмоқвақти-вақти билан такрорланишХабар бериб туринг.
-(и)б ўтирмоқ, -(и)б ётмоқ, -(и)б юрмоқдавомийликБобом газета ўқиб ўтирибди.
-(и)б кўрмоқсинаб кўришБу таомни тотиб кўринг.
-(и)б бормоқаста-секин кучайишНархлар ошиб бормоқда.
-а/-й олмоқимконият, қобилиятУ уч тилда гапира олади.
-а/-й бермоқ (-авер/-йвер)ҳаракатнинг тўсиқсиз давомиГапираверинг.

Мустақил ва кўмакчи маъно

Кўмакчи феъл вазифасидаги сўзларнинг деярли барчаси мустақил феъл сифатида ҳам қўлланади. Фарқ маънода кўринади: мустақил феъл ўз ҳаракатини атайди, кўмакчи феъл эса етакчи феъл ифодалаган ҳаракатнинг кечишини аниқлаштиради, холос.

Битта феълнинг икки хил қўлланиши
ФеълМустақил феълКўмакчи феъл
ол-Дўкондан нон олдим.Рақамни ёзиб олдим.
қол-Мен уйда қолдим.Мен кечикиб қолдим.
ўтир-Бобом курсига ўтирди.Бобом ўйлаб ўтирибди.
бор-Биз музейга бордик.Аҳоли сони ошиб бормоқда.

Қўшма феълдан фарқи

Сотиб олмоқ, олиб келмоқ каби бирикмаларда икки феъл бирлашиб, янги луғавий маъно ҳосил қилган: булар қўшма феъл бўлиб, луғатда алоҳида берилади (феъл дарсига қаранг). Кўмакчи феъл эса янги сўз ясамайди: у ҳар қандай мос феълга қўшилиб, фақат ҳаракатнинг кечишини ўзгартиради: ёзиб бўлди, ишлаб бўлди, ўқиб бўлди. Кўмакчи феълни учун, билан, ҳақида каби кўмакчилар билан ҳам адаштирманг: улар отга боғланади (кўмакчилар дарсига қаранг).

Ёзилиши ва кўп учрайдиган хатолар

1. Етакчи ва кўмакчи феъл ажратиб ва вергулсиз ёзилади: «ўқиб, чиқди» эмас, ўқиб чиқди; «ёзаолади» эмас, ёза олади. 2. Фақат -а/-й ва бер- бирикмаси қўшилиб, -авер/-йвер шаклида ёзилади: кираверинг, ўқийверди; «кира беринг» шаклида ажратиб ёзиш хато. 3. Сўзлашувдаги қисқарган шакллар ёзма нутқда ишлатилмайди: «ёзволдим» эмас, ёзиб олдим; «айтворди» эмас, айтиб юборди. 4. Рус тилидан таржимада тугалланган ҳаракатни ҳар доим кўмакчи феъл билан бериш шарт эмас: Китобни ўқидим ҳам тўғри, Китобни ўқиб чиқдим эса китоб охиригача ўқилганини таъкидлайди.

Ўзингизни текширинг

Феъл кўмакчи бўлади, агар: 1) ундан олдин -(и)б ёки -а/-й шаклидаги феъл турса; 2) уни ташлаб юборганда асосий маъно сақланса (ухлаб қолдим → ухладим); 3) ўзи тўғри маъносини билдирмаса. Масалан, Укам ишини тугатиб, ухлаб қолди гапида тугатиб — вергул билан ажратилган алоҳида ҳаракат, ухлаб қолди эса етакчи ва кўмакчи феълдан иборат битта кесим.

Ҳаракат номи — иш-ҳаракатни от каби номлайдиган, лекин феъллик хусусиятларини сақлаган феъл шакли. У ҳаракатни шахс, сон ва замонга боғламай, умумий тарзда билдиради ва «нима қилиш?» сўроғига жавоб беради: ўқиш, ёзиш, сузиш, кутиш. Шу сабабли гапда ҳаракат номи отга хос вазифаларни бажаради: Китоб ўқиш хотирани мустаҳкамлайди.

Ҳаракат номи қўшимчалари

Ҳаракат номининг ясалиши
ҚўшимчаҚўшилиши ва қўлланишиМисоллар
-иш / -шундошдан кейин -иш, унлидан кейин -ш; энг фаол қўшимчаёз-иш, кел-иш, ўқи-ш, ишла-ш
-ув / -вундошдан кейин -ув, унлидан кейин -в; негиз охиридаги а товуши о га ўтадибошқар-ув, текшир-ув, сайла → сайлов, сўра → сўров
-моқлуғат шакли, китобий услуб, мақолларёзмоқ, ўқимоқ, яшамоқ
-масликбўлишсиз шаклкелмаслик, кечикмаслик, унутмаслик

-(у)в билан ясалган кўп сўзлар вақт ўтиши билан оддий отга айланган: ёзув, сайлов, тўлов, ўқув (ўқув йили). -моқ шакли бугун асосан луғатда, мақолларда ва китобий нутқда учрайди: Яшамоқ — курашмоқ.

Феъллик ва отлик белгилари

Ҳаракат номининг икки томонлама табиати
БелгиМисол
феъл каби: нисбат оладиёзилиш, ёздириш
феъл каби: бўлишсиз шаклга эгаухламаслик
феъл каби: тўлдирувчи ва ҳол бириктирадихатни тез ёзиш
от каби: эгалик қўшимчасини оладиўқишим, келишингиз
от каби: келишикда турланадисузишга, ўқишни, кетишдан

Шахс-сон ва замон қўшимчаларини ҳаракат номи олмайди. Ҳаракат бажарувчиси эгалик қўшимчаси ва қаратқич келишигидаги сўз орқали кўрсатилади: Сизнинг вақтида келишингиз муҳим.

Гапдаги вазифаси

Эга: Эрта туриш соғлиққа фойдали. Тўлдирувчи: У сузишни ёқтиради. Кесим: Асосий мақсадимиз — сифатни ошириш. Аниқловчи: ўқиш зали, сузиш ҳавзаси. Кўмакчили ҳол: Ухлашдан олдин хонани шамоллатинг. Ўқиш учун Тошкентга келди.

Керак, лозим, зарур, мумкин сўзлари билан ҳаракат номи кесим таркибига киради ва мажбурият ёки имкониятни билдиради: Эртага эрталаб келишингиз керак. Бу ерда чекиш мумкин эмас. Эга ҳам, кесим ҳам ҳаракат номи билан ифодаланса, улар орасига тире қўйилади: Ўқиш — ўрганиш.

Бошқа шакллардан фарқлаш

-(и)ш қўшимчаси ҳамкорлик нисбати ва учинчи шахс кўплик кўрсаткичи билан шаклдош. Агар -(и)ш дан кейин феъл қўшимчаси келса, бу ҳаракат номи эмас: ёзишди, кўришамиз. Ҳаракат номи сўз охирида туради ёки от қўшимчаларини олади: ёзиш, ёзишни, ёзишимиз. Айрим ҳаракат номлари тўла отга айланган: кириш, чиқиш, «таҳсил» маъносидаги ўқиш: Ўқишга кирди. Сўз сифат билан аниқланса ёки бемалол кўплик олса (катта тўловлар), у от; тушум келишигидаги тўлдирувчини бошқарса (солиқни тўлаш), ҳаракат номи.

Кўп учрайдиган хатолар

1. Бажарувчини қаратқич ўрнига тушум келишигида ёзиш: «сизни келишингиз» эмас, сизнинг келишингиз. 2. Рус ёки инглиз тилидаги инфинитивни -моқ билан бериш: «ўқимоқни яхши кўраман» эмас, ўқишни яхши кўраман. 3. Оддий кўрсатмада китобий -моқ шаклини ишлатиш: «Ҳужжатни топширмоқ керак» эмас, Ҳужжатни топшириш керак табиийроқ. 4. Эгалик қўшимчасини мослаштирмаслик: «Биз боришингиз керак» эмас, Биз боришимиз керак.

Ўзингизни текширинг

Сўз ҳаракат номи бўлади, агар: 1) феъл негизидан -(и)ш, -(у)в, -моқ ёки -маслик билан ясалган бўлса; 2) «нима қилиш?» сўроғига жавоб берса; 3) шахс-сон ва замон кўрсаткичини олмаган бўлса. Таҳлил: Вақтида келишингиз муҳим гапида келишингиз — иккинчи шахс эгалик қўшимчали, бош келишикдаги ҳаракат номи, гапда эга.

Ундов, тақлид ва модал сўзлар — мустақил ва ёрдамчи сўз туркумларидан ташқари алоҳида гуруҳни ташкил этувчи сўзлар. Улар мустақил сўзлар каби нарса ёки ҳаракатни номламайди, ёрдамчи сўзлар каби сўзларни боғламайди ҳам. Ундов ҳис-ҳаяжон ёки буйруқни, тақлид сўз товуш ёхуд кўриниш таассуротини, модал сўз эса сўзловчининг айтилаётган фикрга муносабатини ифодалайди: Оҳ, қандай гўзал! Эшик тақ-тақ қилди. Албатта, келаман.

Алоҳида гуруҳ сўзлар
ГуруҳНимани ифодалайдиМисолларГапдаги ўрни
Ундовҳис-туйғу, чақириш, ҳайдашоҳ, вой, офарин, эй, ҳой, пиштгап бўлаги бўлмайди; вергул ёки ундов белгиси билан ажратилади
Тақлид сўзтовуш ёки кўриништақ-тақ, шақир-шуқур, ялт-ялт, лип-липкўпинча ҳол ёки кесим таркибида
Модал сўзишонч, гумон, зарураталбатта, балки, шекилли, керак, мумкинкириш сўз ёки кесим

Ундовлар

Ундовлар маъносига кўра икки гуруҳга бўлинади. Ҳис-ҳаяжон ундовлари қувонч, ҳайрат, афсус, қўрқувни билдиради: оҳ, эҳ, вой, офарин, балли, ура. Буйруқ-хитоб ундовлари кишини чақириш ёки ҳайвонни чақириш ва ҳайдаш учун ишлатилади: эй, ҳой, қани (Қани, бошладик!), пишт (мушукка), кишт (товуққа), чу (отга). Битта ундов оҳангга қараб турли ҳисни билдириши мумкин: вой! — ҳам қўрқув, ҳам ҳайрат.

Офарин, жуда яхши ишлабсиз! Эҳ, вақтида келганимизда эди… Ҳой, эшикни ёпинг! Вой-бўй, қанча одам!

Гап бошидаги ундовдан кейин вергул, ҳис кучли бўлса, ундов белгиси қўйилади: Оҳ, қандай тонг! Эҳ! Ҳаммаси бошқача бўлиши мумкин эди. Такрорланган ундовлар чизиқча билан ёзилади: вой-вой, ҳа-ҳа. Отлашган ундов от қўшимчаларини олиб, гап бўлагига айланади: Беморнинг оҳ-воҳи тинмади.

Тақлид сўзлар

Тақлид сўзлар икки турли бўлади. Товушга тақлид сўзлар одам, ҳайвон, табиат ва нарсалар чиқарган овозни ифодалайди: тақ-тақ, гумбур, шилдир-шилдир, миёв, қарс. Ҳолатга тақлид сўзлар кўриниш ёки ҳаракат таассуротини беради: ялт-ялт, лип-лип, ғиж-ғиж, ланг: Эшик ланг очиқ. Улар одатда такрорланиб ёки унли ўзгариши билан жуфтлашиб келади ва чизиқча билан ёзилади: тарақ-туруқ, шақир-шуқур.

Тақлид сўзлар этмоқ, демоқ, қилмоқ феъллари билан бирикади ёки -илла, -ира, -ла қўшимчалари ёрдамида феъл ясайди: ялт этди, гурс этиб йиқилди; тақилламоқ, ялтирамоқ, шитирламоқ. Гапда кўпинча ҳол бўлади: Юраги дук-дук урарди. Отлашганда эга ёки тўлдирувчи бўлиши мумкин: Ташқаридан тақ-тақ эшитилди.

Модал сўзлар

Модал сўзларнинг маъно гуруҳлари
МаъносиМодал сўзларМисол
ишонч, тасдиқалбатта, шубҳасиз, ҳақиқатан, дарҳақиқат, ҳаАлбатта, сизга ёрдам берамиз.
гумон, тахминбалки, эҳтимол, шекилли, чамаси, афтиданУ бугун келмайди шекилли.
зарураткерак, лозим, зарур, шартҲужжатларни эртагача топшириш керак.
имкониятмумкинСаволларни ёзма юбориш мумкин.
инкорйўқ— Чой ичасизми? — Йўқ, раҳмат.

Модал сўзлар уч хил вазифада келади. Гап бошида ёки ўртасида кириш сўз бўлиб, вергул билан ажратилади: Афтидан, ёмғир ёғади (батафсил кириш сўз дарсида). Керак, лозим, зарур, мумкин, шарт ҳаракат номи билан бирга кесим бўлади ва вергул билан ажратилмайди: Бориш керак. Ҳа ва йўқ бутун гап ўрнида кела олади: — Тайёрмисиз? — Ҳа.

Кўп учрайдиган хатолар

1. Кириш вазифасидаги модал сўздан кейин вергулни тушириб қолдириш: «Албатта биз келамиз» эмас, Албатта, биз келамиз. 2. Маънодош икки сўзни ёнма-ён ишлатиш: «Балки эҳтимол у келар» — ортиқча, Балки у келар етарли. 3. Тақлид сўзларни қўшиб ёзиш: «тақтақ», «ялтялт» эмас, тақ-тақ, ялт-ялт. 4. Ундовдан кейин белги қўймаслик: «Эй тўхтанг» эмас, Эй, тўхтанг! 5. Расмий матнда сўзлашувга хос ундовларни (вой-бўй, эҳ-ҳе) ишлатиш.

Ўзингизни текширинг

Гуруҳни аниқлаш учун сўзни гапдан хаёлан олиб ташланг. Мазмун сақланиб, фақат ҳис йўқолса — ундов; товуш ёки ҳаракат тасвири йўқолса — тақлид сўз; сўзловчининг ишончи ёки гумони йўқолса — модал сўз. Масалан, Эҳ, ёмғир ёғяпти шекилли: деразадан шитир-шитир овоз келяпти гапида эҳ — ундов, шекилли — модал сўз, шитир-шитир — тақлид сўз.

Морфологик таҳлил — сўзни сўз туркуми, маъно тури, тузилиши ва грамматик шакллари жиҳатидан маълум тартибда текшириш. Сўз луғатдаги шаклида эмас, гапдаги шаклида таҳлил қилинади: «китобимни» сўзида туркум, сон, эгалик ва келишик аниқланади. Сўзнинг бошқа сўзлар билан алоқасини синтактик таҳлил ўрганади, шунинг учун бу ерда гапдаги вазифа охирида қисқа қайд этилади.

Таҳлилнинг умумий тартиби

Таҳлил тартиби: 1) сўзнинг гапдаги шакли ва сўроғи; 2) сўз туркуми; 3) маъно тури, масалан, атоқли ёки турдош от; 4) тузилиши: туб ёки ясама, содда, қўшма, жуфт, такрорий; 5) асос, қўшимчалар («Ўзак, негиз ва қўшимчалар» дарсига қаранг) ва грамматик шакллар; 6) гапдаги вазифаси.

Ҳар бир туркумда нималар аниқланади
ТуркумНималар кўрсатиладиМисол
Отатоқли / турдош, аниқ / мавҳум, якка / жамловчи; сон, эгалик, келишикота-онамизга: жуфт, 1-шахс кўплик, жўналиш келишиги
Сифатмаъно гуруҳи (ранг-тус, маза-таъм, шакл ва б.), даражаси, отлашганмиоппоқ: орттирма даража
Сонмиқдор ёки тартиб сон; миқдор соннинг тури (саноқ, дона, чама, жамловчи, тақсим, каср)бештадан: тақсим сон
Олмошмаъно тури (кишилик, кўрсатиш, сўроқ, ўзлик, белгилаш, бўлишсизлик, гумон), шаклиҳеч ким: бўлишсизлик олмоши
Равишмаъно тури (ҳолат, пайт, ўрин, миқдор-даража, сабаб, мақсад), даражасисекин-аста: ҳолат равиши
Феълбўлишли-бўлишсизлиги, ўтимлилиги, нисбати, вазифа шакли, майли, замони, шахс-сониўқитмадик: бўлишсиз, орттирма нисбат
Ёрдамчи сўзлартури ва вазифаси; гап бўлаги бўлмайдиучун — кўмакчи, аммо — боғловчи, -ми — юклама

Намуна: гапдаги ҳар бир сўзни таҳлил қилиш

Синглим бугун иккита чиройли расм чизди.

Намуна гапнинг морфологик таҳлили
СўзТуркуми ва сўроғиМорфологик белгилариГапдаги вазифаси
синглимот; ким?турдош, аниқ, туб; сингил + -им (1-шахс бирлик эгалиги); бирлик, бош келишикэга
бугунравиш; қачон?пайт равиши, ўзгармайдипайт ҳоли
иккитасон; нечта?миқдор сон, дона сон: икки + -тааниқловчи
чиройлисифат; қандай?ясама: чирой + -ли; оддий даражааниқловчи
расмот; нима?турдош, аниқ, туб; бирлик, белгисиз тушум келишигитўлдирувчи
чиздифеъл; нима қилди?бўлишли, ўтимли, аниқ нисбат; аниқлик майли, ўтган замон (-ди), 3-шахс бирликкесим

Эътибор беринг: сон билан келган от кўплик қўшимчасини олмайди — «иккита расм» тўғри, «иккита расмлар» нотўғри. «Расм» сўзида келишик қўшимчаси йўқ, лекин у «нимани?» сўроғига жавоб беради — бу белгисиз тушум келишиги. «Синглим» сўзида иккинчи бўғиндаги унли тушган: сингил + им.

Феълни таҳлил қилишнинг ўзига хослиги

Феълда белгилар кўп, уларни қатъий тартибда айтинг: бўлишли ёки бўлишсиз, ўтимли ёки ўтимсиз, нисбати, сўнг вазифа шакли. Тусланган феълда майл, замон ва шахс-сон кўрсатилади. Сифатдош, равишдош ва ҳаракат номи тусланмайди: шакл қўшимчаси ва вазифаси айтилади — «ўқиган бола»: сифатдош, аниқловчи; «кулиб гапирди»: равишдош, ҳол; «ўқиш фойдали»: ҳаракат номи, эга.

келтирмадингиз = кел + -тир (орттирма нисбат) + -ма (бўлишсизлик) + -ди (ўтган замон) + -нгиз (2-шахс кўплик): феъл, бўлишсиз, ўтимли, аниқлик майли.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Туркумни одатдаги маънога қараб белгилаш. «Яхшилар кўп» гапида «яхшилар» шахсни атаб, кўплик қўшимчасини олган — бу отлашган сифат. 2) Белгисиз келишикни кўрмаслик: «мактаб ҳовлиси» бирикмасида «мактаб» белгисиз қаратқич келишигида. 3) Сўз ясовчи ва шакл ҳосил қилувчи қўшимчаларни аралаштириш: «ишчиларга» сўзида -чи янги сўз ясайди, -лар ва -га эса унинг шаклларини ҳосил қилади. 4) Ёрдамчи сўзни гап бўлаги деб ҳисоблаш: «дўстим учун» бирикмасида «учун» «дўстим» билан бирга битта бўлак бўлади.

Ўзингизни текширинг

Таҳлил қилинг: «Биз бу йил учта янги китоб ўқидик.» Жавоб: биз — кишилик олмоши, 1-шахс кўплик, эга; бу — кўрсатиш олмоши; йил — турдош от, бош келишик, «бу йил» — пайт ҳоли; учта — дона сон, аниқловчи; янги — сифат, оддий даража, аниқловчи; китоб — белгисиз тушум, тўлдирувчи; ўқидик — феъл, бўлишли, ўтимли, аниқлик майли, ўтган замон, 1-шахс кўплик, кесим.