Қўштирноқ — матндаги иқтибос, кўчирма гап, ном ёки алоҳида (кўчма, киноявий) маънода қўлланган сўзни ажратиб кўрсатадиган жуфт тиниш белгиси. Унинг қачон қўйилиши тиниш белгилари бўйича дарсда ёритилган. Бу дарсда унинг шакли ҳақида сўз боради: ўзбек лотин ёзувида қайси белгилар тўғри, қайсилари хато ҳамда қўштирноқ қўшимчалар ва бошқа тиниш белгилари билан қандай ёзилади.
Тўғри шакл: “ ” ва ъ ъ
Ўзбек лотин ёзувида асосий (ташқи) қўштирноқ сифатида очилувчи “ ва ёпилувчи ” белгилари ишлатилади. Қўштирноқ ичидаги матнда яна қўштирноқ керак бўлса, ички қўштирноқ ъ ъ қўйилади. Очилувчи белги сўзга чапдан, ёпилувчи белги ўнгдан бўшлиқсиз ёпишади. « » шаклидаги қўштирноқ рус тилидаги ва ўзбек кирилл ёзувидаги матнлардан таниш, шу сабабли лотин ёзувида ҳам кўпинча хато қўйилади.
“Созламалар” бўлимига ўтинг. Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романи. Устоз деди: “Эртага ъАлпомишъ достонини ўқиймиз”.
| Белги | Унисоде коди | Баҳо |
|---|---|---|
| “ ” | У+201С, У+201Д | тўғри: ташқи қўштирноқ |
| ъ ъ | У+2018, У+2019 | тўғри, лекин фақат ички қўштирноқ сифатида |
| « » | У+00АБ, У+00ББ | лотин ёзувида хато (рус матни ва ўзбек кирилл ёзувида қўлланади) |
| „ “ | У+201Э, У+201С | хато |
| " " | У+0022 | матнда хато; фақат дастур кодида қолади |
| ъ ъ ва ъ | У+0027, У+0060 | хато |
Қўштирноқни ва ъ белгилари билан адаштирманг
Ички қўштирноқ ъ ъ кўринишидан ў, ғ ҳарфларидаги (У+02ББ) белгисига ва тутуқ белгиси ъ (У+02БС) га жуда ўхшайди, аммо булар бошқа-бошқа белгилар. ва ъ — сўзнинг бир қисми, қўштирноқ эса тиниш белгиси, дастурлар уни сўз чегараси деб ҳисоблайди. Шунинг учун ўрнига қўштирноқ билан терилган сўз қидирувда топилмаслиги ёки сатр охирида бўлиниб кетиши мумкин. Тескари хато — қўштирноқ ўрнига ёки ъ қўйиш ҳам учрайди. Батафсил — апострофлар ҳақидаги дарсда.
Тўғри: ўзбек, ғишт, маълумот, “Наврўз” байрами. Хато: ўзбек, ғишт, маълумот, Наврўзъ байрами.
Қўштирноқдан кейинги қўшимча
Қўштирноқ ичидаги ном турланганда, қўшимча ёпилувчи қўштирноқдан кейин бўшлиқсиз қўшилади. Қўшимчани қўштирноқ ичига киритиш хато, чунки бунда номнинг ўзи ўзгаради. Ёриқнома ва интерфейс матнларида номни турламасдан, изоҳловчи сўз (тугма, бўлим, илова, роман) қўшиб, қўшимчани унга қўшиш қулайроқ: “Сақлаш” тугмасини босинг.
| Тўғри | Хато | Яхшироқ |
|---|---|---|
| “Ўткан кунлар”ни ўқидим | “Ўткан кунларни” ўқидим | “Ўткан кунлар” романини ўқидим |
| “Сақлаш”ни босинг | “Сақлаш” ни босинг | “Сақлаш” тугмасини босинг |
| “Давлат тили ҳақида”ги қонун | “Давлат тили ҳақидаги” қонун | шундай ёзилади: бу барқарор шакл |
Қўштирноқ ва бошқа тиниш белгилари
Бутун гапга тегишли нуқта, вергул, нуқтали вергул ва икки нуқта ёпилувчи қўштирноқдан кейин қўйилади. Иқтибос ёки номнинг ўзига тегишли сўроқ, ундов белгиси ва кўп нуқта қўштирноқ ичида қолади. Ички ва ташқи қўштирноқ охирида ёнма-ён келса, иккаласи ҳам ёзилади: ъ”.
Сиз “Икки эшик ораси”ни ўқиганмисиз? Мақола “Тил — миллат кўзгуси!” деб номланган. Сарлавҳа: “Қодирийнинг ъМеҳробдан чаёнъ романи ҳақида”.
Қўштирноқни қандай териш ва матнни текшириш
Wиндоwс тизимида рақамлар клавиатурасида: Алт+0147 (“), Алт+0148 (”), Алт+0145 (ъ), Алт+0146 (ъ). масОС тизимида: Оптион+[ ва Оптион+Шифт+[ “ ” белгиларини, Оптион+] ва Оптион+Шифт+] ъ ъ белгиларини беради. Матн муҳарририда автоматик алмаштириш созламасини текширинг: тил созламасига қараб у « » ёки „ “ қўйиб юбориши мумкин. Дастур коди, ўзгарувчилар ({усернаме}, %с) ва ҲТМЛ атрибутлари ичидаги тўғри қўштирноқларни ўзгартирманг, акс ҳолда дастур ишламай қолади. Текшириш учун матндан ", « ва » белгиларини қидиринг: ўзбек лотин матнида улар бўлмаслиги керак.
