Имло қоидалари — сўзлар ва уларнинг шаклларини ёзишда ҳамма учун ягона ва мажбурий бўлган меъёрлар тизими. Улар қайси товуш қайси ҳарф билан берилишини, қўшимча қўшилганда сўз қандай ёзилишини, қайси сўзлар қўшиб, чизиқча билан ёки ажратиб ёзилишини, бош ҳарф қаерда кераклигини ва сўз сатрдан сатрга қандай кўчирилишини белгилайди. Имлонинг илмий номи — орфография (юнонча “тўғри ёзиш”). Бу қоидалар мактаб дафтари, газета, расмий ҳужжат, веб‑саҳифа ва илова интерфейси учун бирдек амал қилади.
Имло, орфоепия ва пунктуатсия
Имло ёзма нутққа тегишли. Адабий талаффуз меъёрларини орфоепия, тиниш белгиларини қўйиш қоидаларини пунктуатсия ўрганади. Имлонинг таянчи — графика, яъни алифбо ва ҳарфларнинг товушларга муносабати: аввал ҳарфлар таркиби белгиланади, сўнг шу ҳарфлар билан қандай ёзиш қоидалаштирилади. Қўштирноқ ва тире шакли, бўшлиқлар ва бўлинмайдиган белгилар эса типография масаласи бўлиб, улар алоҳида бўлимда кўрилади.
| Бўлим | Нимани белгилайди | Мисоллар |
|---|---|---|
| Ҳарфлар имлоси | унли ва ундош товушлар қайси ҳарф билан берилиши | китоб, ўрик, Европа |
| Асос ва қўшимчалар имлоси | қўшимча қўшилганда асос ва қўшимчанинг ёзилиши | китобга, оғзим, токка |
| Қўшиб ёзиш | қайси қўшма сўзлар қўшиб ёзилади | кунгабоқар, тошбақа |
| Чизиқча билан ёзиш | жуфт ва такрорий сўзлар | ота‑она, оз‑оз |
| Ажратиб ёзиш | алоҳида ёзиладиган бирикмалар | ҳар ким, олиб келди |
| Бош ҳарфлар имлоси | атоқли отлар, номлар, гап боши | Тошкент, Амударё |
| Кўчириш | сўзни бўғин бўйича сатрдан сатрга кўчириш | мак‑таб, ўқи‑тув‑чи |
Ўзбек имлосининг тамойиллари
Ўзбек имлоси асосан икки тамойилга таянади. Фонетик тамойилга кўра сўз адабий талаффузга мос ҳолда ёзилади: ҳар бир товуш ўз ҳарфи билан берилади. Сўзларнинг аксарияти шу тамойил асосида ёзилади.
ота, мактаб, ғишт, дарахт, ўқувчи
Морфологик тамойилга кўра ўзак ва қўшимча талаффузда ўзгарса ҳам, ёзувда бир хил шаклини сақлайди: шунда сўзнинг таркиби кўзга дарҳол ташланади ва матн тез ўқилади. Баъзи сўзлар эса анъанага кўра ўрнашиб қолган шаклда ёзилади.
китобга — талаффузда [китопка]; кетди — [кетти]; тузсиз — [туссиз]; шанба — [шамба]
Қоидаларда талаффузга ён бериладиган ҳолатлар ҳам бор: к ёки қ билан тугаган сўзга ‑га қўшимчаси ‑ка, ‑қа шаклида қўшилади: ток — токка, қишлоқ — қишлоққа. Бундай ҳолатлар асос ва қўшимчалар имлоси дарсида батафсил кўрилади.
Амалдаги имло қоидалари
Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбоси 1993‑йил 2‑сентябрда қабул қилинган қонун билан жорий этилган, 1995‑йил 6‑майда унга ўзгартиришлар киритилган. Шу алифбо учун “Ўзбек тилининг асосий имло қоидалари” Вазирлар Маҳкамасининг 1995‑йил 24‑августдаги қарори билан тасдиқланган ва амалдаги асосий ҳужжат ҳисобланади. Кирилл ёзувидаги матнлар 1956‑йилда қабул қилинган қоидаларга таянади. Қоидалар асосида имло луғатлари тузилади: шубҳали сўзни шундай луғатдан текшириш — энг ишончли ёл.
Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш
Энг кўп хато сўзни эшитилганича ёзишдан келиб чиқади. Лотин ёзувида бунга ў, ғ ҳарфларидаги белгини ва тутуқ белгисини клавиатурадаги тасодифий белгилар билан алмаштириш қўшилади. Шубҳа туғилганда: 1) сўзни ўзак ва қўшимчага ажратинг; 2) ўзакни унли билан бошланадиган қўшимча билан синаб кўринг: китоб — китоби, туз — тузи, чунки унли олдида охирги ундош аниқ эшитилади; 3) шубҳа қолса, имло луғатига қаранг.
Нотўғри → тўғри: китопка → китобга; кетти → кетди; туссиз → тузсиз; ўзбек, ўзбек → ўзбек
