UzLocal

Имло

Имло сўзларнинг бир хил ёзилишини таъминлайди: алфавитдан тортиб, ўзлашма атамалар ва бренд номларигача. Бўлим бутун жамоа таянган қоидаларни белгилайди.

Имло қоидалари — сўзлар ва уларнинг шаклларини ёзишда ҳамма учун ягона ва мажбурий бўлган меъёрлар тизими. Улар қайси товуш қайси ҳарф билан берилишини, қўшимча қўшилганда сўз қандай ёзилишини, қайси сўзлар қўшиб, чизиқча билан ёки ажратиб ёзилишини, бош ҳарф қаерда кераклигини ва сўз сатрдан сатрга қандай кўчирилишини белгилайди. Имлонинг илмий номи — орфография (юнонча “тўғри ёзиш”). Бу қоидалар мактаб дафтари, газета, расмий ҳужжат, веб‑саҳифа ва илова интерфейси учун бирдек амал қилади.

Имло, орфоепия ва пунктуатсия

Имло ёзма нутққа тегишли. Адабий талаффуз меъёрларини орфоепия, тиниш белгиларини қўйиш қоидаларини пунктуатсия ўрганади. Имлонинг таянчи — графика, яъни алифбо ва ҳарфларнинг товушларга муносабати: аввал ҳарфлар таркиби белгиланади, сўнг шу ҳарфлар билан қандай ёзиш қоидалаштирилади. Қўштирноқ ва тире шакли, бўшлиқлар ва бўлинмайдиган белгилар эса типография масаласи бўлиб, улар алоҳида бўлимда кўрилади.

Имло қоидалари қамраб оладиган масалалар
БўлимНимани белгилайдиМисоллар
Ҳарфлар имлосиунли ва ундош товушлар қайси ҳарф билан берилишикитоб, ўрик, Европа
Асос ва қўшимчалар имлосиқўшимча қўшилганда асос ва қўшимчанинг ёзилишикитобга, оғзим, токка
Қўшиб ёзишқайси қўшма сўзлар қўшиб ёзиладикунгабоқар, тошбақа
Чизиқча билан ёзишжуфт ва такрорий сўзларота‑она, оз‑оз
Ажратиб ёзишалоҳида ёзиладиган бирикмаларҳар ким, олиб келди
Бош ҳарфлар имлосиатоқли отлар, номлар, гап бошиТошкент, Амударё
Кўчиришсўзни бўғин бўйича сатрдан сатрга кўчиришмак‑таб, ўқи‑тув‑чи

Ўзбек имлосининг тамойиллари

Ўзбек имлоси асосан икки тамойилга таянади. Фонетик тамойилга кўра сўз адабий талаффузга мос ҳолда ёзилади: ҳар бир товуш ўз ҳарфи билан берилади. Сўзларнинг аксарияти шу тамойил асосида ёзилади.

ота, мактаб, ғишт, дарахт, ўқувчи

Морфологик тамойилга кўра ўзак ва қўшимча талаффузда ўзгарса ҳам, ёзувда бир хил шаклини сақлайди: шунда сўзнинг таркиби кўзга дарҳол ташланади ва матн тез ўқилади. Баъзи сўзлар эса анъанага кўра ўрнашиб қолган шаклда ёзилади.

китобга — талаффузда [китопка]; кетди — [кетти]; тузсиз — [туссиз]; шанба — [шамба]

Қоидаларда талаффузга ён бериладиган ҳолатлар ҳам бор: к ёки қ билан тугаган сўзга ‑га қўшимчаси ‑ка, ‑қа шаклида қўшилади: ток — токка, қишлоқ — қишлоққа. Бундай ҳолатлар асос ва қўшимчалар имлоси дарсида батафсил кўрилади.

Амалдаги имло қоидалари

Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбоси 1993‑йил 2‑сентябрда қабул қилинган қонун билан жорий этилган, 1995‑йил 6‑майда унга ўзгартиришлар киритилган. Шу алифбо учун “Ўзбек тилининг асосий имло қоидалари” Вазирлар Маҳкамасининг 1995‑йил 24‑августдаги қарори билан тасдиқланган ва амалдаги асосий ҳужжат ҳисобланади. Кирилл ёзувидаги матнлар 1956‑йилда қабул қилинган қоидаларга таянади. Қоидалар асосида имло луғатлари тузилади: шубҳали сўзни шундай луғатдан текшириш — энг ишончли ёл.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

Энг кўп хато сўзни эшитилганича ёзишдан келиб чиқади. Лотин ёзувида бунга ў, ғ ҳарфларидаги белгини ва тутуқ белгисини клавиатурадаги тасодифий белгилар билан алмаштириш қўшилади. Шубҳа туғилганда: 1) сўзни ўзак ва қўшимчага ажратинг; 2) ўзакни унли билан бошланадиган қўшимча билан синаб кўринг: китоб — китоби, туз — тузи, чунки унли олдида охирги ундош аниқ эшитилади; 3) шубҳа қолса, имло луғатига қаранг.

Нотўғри → тўғри: китопка → китобга; кетти → кетди; туссиз → тузсиз; ўзбек, ўзбек → ўзбек

Ўзбек алифбоси — ўзбек тилидаги товушларни ёзувда ифодалаш учун қабул қилинган, муайян тартибда жойлашган ҳарфлар мажмуи. Амалдаги алифбо лотин ёзувига асосланган: у 1993‑йилда қонун билан жорий этилган, ҳозирги кўриниши эса 1995‑йилда белгиланган. Алифбода 29 та ҳарф бор: 26 таси алоҳида ҳарф, учтаси — ш, ч, нг ҳарф бирикмалари. Улардан ташқари алифбо таркибига тутуқ белгиси (ъ) ҳам киради.

Алифбо тартиби

А а, Б б, Д д, Э э, Ф ф, Г г, Ҳ ҳ, И и, Ж ж, К к, Л л, М м, Н н, О о, П п, Қ қ, Р р, С с, Т т, У у, В в, Х х, Й й, З з, Ў ў, Ғ ғ, Ш ш, Ч ч, нг, ъ

Тартибда икки жиҳатга эътибор беринг. Алифбода С ва W ҳарфлари ёқ: с фақат ч бирикмаси таркибида учрайди. Ў, ғ, ш, ч эса алифбо охирида — з дан кейин туради. Шунинг учун луғат ва рўйхатларда сув сўзи замин сўзидан олдин, шаҳар ва ўрик эса ундан кейин келади. Нг бирикмаси сўз бошида келмайди, шу сабабли унинг бош ҳарф шакли ёқ.

Ҳарфлар ва уларнинг номлари

Унли ҳарфлар ўз товуши билан аталади: а, э, и, о, у, ў. Ундошларнинг аксарияти э унлиси ёрдамида номланади: э ундошдан кейин (бе, де, ге, же, пе, те, ве, е, зе) ёки ундан олдин (эф, эл, эм, эн, эр, эс) келади. Ҳ, к, қ, х, ғ, ш, ч, нг номлари амалда икки хил айтилади — а билан (ҳа, ка, қа, ха…) ва э билан (ҳе, ке, қе, хе…); биринчиси кирилл алифбосидаги ҳ, к, қ, х ҳарфларининг номларидан мерос.

Ўзбек алифбоси: ҳарфлар, номлар, мисоллар
ҲарфНомиМисол
А ааанор
Б ббебола
Д ддедарахт
Э эээшик
Ф фэффасл
Г ггегул
Ҳ ҳҳа / ҳеҳаёт
И ииилм
Ж жжежаҳон
К кка / кекитоб
Л лэллола
М мэммактаб
Н нэннон
О ооона
П ппепахта
Қ ққа / қеқалам
Р рэрранг
С сэссув
Т ттетош
У уууй
В ввеватан
Х хха / хехат
Й йеёз
З ззезамин
Ў ўўўрик
Ғ ғға / ғеғишт
Ш шша / шешаҳар
Ч чча / чечой
нгнга / нгетонг
ътутуқ белгисимаъно

Ҳарф бирикмалари ва , ъ белгилари

Ш, ч ва нг икки белги билан ёзилади, лекин битта товушни билдиради: шаҳар, чой, тонг. Агар н ва г сўзнинг турли қисмларига тегишли бўлса, улар алоҳида ўқилади: кунгабоқар = кун + га + боқар. Сўз бошида фақат биринчи ҳарф бош ҳарф бўлади: Шаҳрисабз, Чирчиқ; бутун сўз бош ҳарфлар билан ёзилганда — ШАҲРИСАБЗ, қисқартмаларда эса иккинчи қисм кичик ҳарфда қолади: АҚШ. белгиси ў ва ғ ҳарфларининг бир қисми, ъ эса алоҳида ажратиш белгиси (маъно, санъат); уларнинг фарқи тутуқ белгиси дарсида кўрилади.

Кирилл ва лотин алифболарининг мослиги

Лотин ёзувида бошқача бериладиган кирилл ҳарфлари
КириллЛотинМисол
ш, ч, нгш, ч, нгшаҳар → шаҳар, тонг → тонг
ў, ғў, ғўрик → ўрик, ғишт → ғишт
қ, ҳ, хқ, ҳ, хҳаёт → ҳаёт, хат → хат
ж, йж, йжаҳон → жаҳон, уй → уй
ё, ю, яё, ю, яюлдуз → юлдуз, янги → янги
есўз бошида ва унлидан кейин е, бошқа ҳолатда эер → ер, поезд → поезд, кел → кел
эээшик → эшик
цунлидан кейин тс, бошқа ҳолатда слицей → литсей, цирк → сирк
ъ, ьўзбекча сўзлардаги ъ → ъ; ь ёзилмайдимаъно → маъно, апрель → апрел

Кўп учрайдиган хатолар

Энг кўп хатолар о ва г даги белгида, кириллдаги е ва ц ҳарфларини беришда, ҳарф бирикмаларининг катта‑кичиклигида ҳамда сўз маъносини фарқлайдиган х ва ҳ ҳарфларида учрайди: хол — ҳол. Матнни кириллдан лотинга ўгираётганда аввало е, ц, ъ, ь ва ў, ғ ҳарфларини текширинг — хатоларнинг асосий қисми шуларга тўғри келади.

Нотўғри → тўғри: ўқитувчи → ўқитувчи; Эвропа → Европа; поезд → поезд; консерт → консерт; Шаҳар → Шаҳар; АҚШ → АҚШ

Унли ҳарфлар имлоси — ўзбек лотин ёзувидаги олтита унли ҳарф (а, о, у, ў, и, э) қайси товушлар учун ва қандай ўринларда ёзилишини белгилайдиган қоидалар. Лотин ёзувида ҳар бир унли товушга битта ҳарф тўғри келади, шунинг учун кўп сўзлар эшитилганича ёзилади. Қийинчилик кучсиз талаффуз қилинадиган унлиларда ва ўзлашма сўзларда юзага келади. Унлиларнинг талаффузи “Унли товушлар” дарсида кўрилган.

Унли ҳарфлар ва улар ифодалайдиган товушлар

Ўзбек лотин ёзувидаги олтита унли ҳарф
ҲарфҚаерда ёзиладиМисоллар
а[а] товуши учун, сўзнинг исталган қисмидаака, баҳор, дарахт
о[о] товуши учун; ‑дор, ‑зор, ‑кор, ‑хона, ‑нома қисмларида; рус сўзларида урғусиз бўғинда ҳамота, китоб, гулзор, доктор
у[у] товуши учунузум, булут, кун
ў[ў] товуши учун, асосан биринчи бўғиндаўрик, кўз, тўққиз
и[и] товуши учун, кучсиз талаффуз қилинса ҳамилм, киши, илмий
э[э] товуши учун; кириллдаги э ва ундошдан кейинги е ўрнидаэшик, кеча, театр

А ва о ҳарфлари

Адабий тилда а ва о алоҳида товушлар бўлиб, сўз маъносини фарқлайди: қара — қора, ана — она. О ҳарфи ‑дор, ‑зор, ‑кор, ‑хона, ‑нома қисмларида доим ёзилади: айбдор, гулзор, пахтакор, кутубхона, таклифнома. Рус тили орқали кирган сўзларда о урғусиз бўғинда а га яқин эшитилса ҳам, аслиятдагидек о ёзилади: доктор, компютер, октябр.

И ҳарфи

И ҳарфи ундош товушлар орасида кучсиз талаффуз қилинганда ҳам тушириб қолдирилмайди: киши, тишла, пишиқ. Нисбий сифат ясовчи қўшимча охиридаги й билан ‑ий шаклида ёзилади: илмий, тарихий, ижодий; айрим сўзларда икки и ёнма‑ён келади: табиий. Кириллдаги йи бирикмаси лотинда йи бўлади: йил, йигит, йигирма. Араб тилидан кирган баъзи сўзларда охирги икки ундош орасида и эшитилса ҳам, у ёзилмайди: фикр, сабр, умр, ҳукм, ақл.

У ва ў ҳарфлари

У ва ў — икки хил унли, бирини иккинчиси билан алмаштириш сўзни ўзгартириб юборади: кул — кўл, ун — ўн, уч — ўч, қул — қўл. Ўзбекча сўзларда ў асосан биринчи бўғинда келади: ўрик, кўприк, ўқувчи. Ў ҳарфидаги белги — ; уни тўғри апостроф ёки тескари чизиқ билан алмаштириб бўлмайди (батафсил тутуқ белгиси дарсида).

Э ҳарфи ва е бирикмаси

Э ҳарфи [э] товушини сўзнинг исталган қисмида ифодалайди: эшик, эркин, кеча, телефон. Сўз бошида ёки унлидан кейин [е] эшитилса, е ёзилади: ер, етти, Европа, поезд, обект. Кириллдаги э ҳарфи унлидан кейин келганда лотинда э бўлади: поезия, аеропорт, дует. Солиштиринг: поезд (поезд) — поезия (поэзия).

Ёнма‑ён келган унлилар

Араб тилидан ўзлашган сўзларда икки унли ёнма‑ён келиши мумкин; бунда иккаласи ҳам ёзилади ва улар орасига тутуқ белгиси қўйилмайди: оила, шоир, саодат, иншоот, мудофаа, матбаа, мутолаа, жамоа. Уларни тутуқ белгили сўзлар билан адаштирманг: маъно, таълим, санъат. Қўшимча қўшилганда ўзакдаги унлининг тушиши (оғиз — оғзи, бурун — бурни) асос ва қўшимчалар имлоси дарсида кўрилади.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

Унли ҳарфлардаги хатолар
НотўғриТўғриИзоҳ
кампютер, актябркомпютер, октябррус сўзларида о сақланади
илми иш, табийилмий иш, табиий‑ий қўшимчаси тўлиқ ёзилади
фикир, умирфикр, умрундошлар орасида эшитиладиган и ёзилмайди
Эвропа, поезд, сентабрЕвропа, поезд, сентябр[й] товуши й билан берилади
мудофа, жамоъамудофаа, жамоаикки унли ҳам ёзилади, ъ керак эмас
кул бўйида; ўриккўл бўйида; ўрику ва ў сўзни фарқлайди; ў ҳарфида белгиси бўлади

Ўзингизни текшириш учун: 1) рус тилидан кирган сўзни аслият билан солиштиринг (компьютер → компютер, поэзия → поезия); 2) сўзда ‑ий қўшимчаси ёки ‑хона, ‑дор қисми бор‑ёқлигини аниқланг; 3) арабча сўзларда икки унли ёки ъ белгиси кераклигини имло луғатидан аниқланг.

Ундош ҳарфлар имлоси — ундош товушларни ёзувда тўғри ифодалаш қоидалари. Ўзбек алифбосида 23 та ундош ҳарф ва ҳарф бирикмаси бор: б, д, ф, г, ҳ, ж, к, л, м, н, п, қ, р, с, т, в, х, й, з, ғ ҳамда ш, ч, нг. Кўпчилик сўзларда ундош қандай эшитилса, шундай ёзилади. Бироқ сўз охирида, ундошлар ёнма‑ён келганда ва асосга қўшимча қўшилганда талаффуз билан ёзув фарқланади — хатоларнинг деярли ҳаммаси шу ерда учрайди.

Асосий қоида: асосга қараб ёзиш

Ўзбек имлоси сўз асосининг шаклини сақлайди. Жарангли б, д, г, з сўз охирида ва жарангсиз ундош олдида жарангсизланади, б олдидаги н м каби айтилади, ундошлар тўпламидаги охирги т, д эса тушиб қолади. Ёзувда буларнинг ҳеч бири акс этмайди: асл ундош ёзилади. Тушиб қолган ундош эса ёзувда тикланади ва сўзнинг барча шаклларида ҳамда ясама сўзларда сақланади.

Талаффуз ва ёзув фарқланадиган ҳолатлар
ҲолатАйтилишиЁзилиши
сўз охирида жарангсизланиш[китоп], [обот], [барк], [қоғос]китоб, обод, барг, қоғоз
жарангсиз ундош олдида[китопча], [туссиз]китобча, тузсиз
б олдида н[шамба], [мамба]шанба, манба
ундошлар тўпламида тушиб қолиш[дўс], [гўш], [Тошкен]дўст, гўшт, Тошкент

дўст — дўстлар — дўстлик; гўшт — гўштли; фарзанд — фарзандлар; дарахт — дарахтзор; Тошкентда

Аксинча, асосга қўшимча қўшилганда баъзи товуш ўзгаришлари ёзувда ҳам кўрсатилади. Кўп бўғинли сўз охиридаги к ва қ эгалик қўшимчаси олдида г ва ғ га айланади: тилак — тилаги, қишлоқ — қишлоғи. ‑га қўшимчаси к, қ, ғ дан кейин ‑ка, ‑қа шаклида ёзилади: юракка, қишлоққа, тоққа. Батафсил ва истиснолар билан — “Асос ва қўшимчалар имлоси” дарсида.

Қўш ундошлар

Чўзиқ айтиладиган қўш ундош ёзувда икки ҳарф билан берилади. Бундай сўзлар ўзбекча (катта, аччиқ, икки, саккиз, тўққиз, эллик), араб тилидан ўзлашган (муҳаббат, тайёр, аввал, оммавий, мутахассис) ва рус тили орқали кирган байналмилал сўзлар (касса, теннис, коллеж) бўлади. Асос қайси ундош билан тугаса, қўшимча ҳам шу ундош билан бошланса, иккаласи ҳам ёзилади: йил + лар → йиллар, тун + ни → тунни. Араб тилидан кирган баъзи бир бўғинли сўзлар битта ундош билан ёзилади, аммо унли билан бошланадиган қўшимча олдида қўш ундош тикланади: ҳақ — меҳнат ҳаққи; сир — сирри очилди; ҳис — ҳисси.

Маъно фарқловчи ундошлар

Бир ҳарф сўзни ўзгартиради
ЖуфтликМисолМаъноси
қ — кқўл — кўлтана аъзоси — сув ҳавзаси
қ — кқир — киртепалик — ифлослик
ғ — қтоғ — тоқбаланд жой — жуфт бўлмаган сон
ғ — қбоғ — боқдарахтлар экилган жой — боқмоқ феълининг буйруқ шакли
х — ҳхол — ҳолтерида кичик доғ — аҳвол, ҳолат

Қ ва ғ — чуқур тил орқа, к ва г — тил орқа ундошлари. Улар алоҳида товушлар, шунинг учун бир‑бирининг ўрнида ёзилмайди. Рус тили орқали кирган сўзларда қ ва ғ деярли учрамайди: компютер, газета, клуб. Х ва ҳ жуфтлиги ҳақида “Х ва Ҳ ҳарфларининг имлоси” дарсига қаранг.

Ҳарф бирикмалари ва ж ҳарфи

Ш, ч, нг икки белги билан ёзилади, лекин битта товушни билдиради: шаҳар, чой, тонг, денгиз. Н ва г сўзнинг турли қисмларига тегишли бўлса, алоҳида ўқилади: кунгабоқар = кун + га + боқар. Ж ҳарфи икки товушни беради: ўзбекча сўзларда [дж] — жон, жаҳон, жой; асосан рус тили орқали кирган сўзларда [ж] — журнал, гараж.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

Нотўғри → тўғри: китоп → китоб; дўс, гўш → дўст, гўшт; шамба → шанба; муҳабат, таёр → муҳаббат, тайёр; йилар → йиллар; пикр → фикр; Қўлга бордик → Кўлга бордик.

Ўзингизни текшириш учун: 1) сўзга унли билан бошланадиган қўшимча қўшинг — унли олдида ундош аниқ эшитилади: китоби, ободи, дўсти; 2) ўзакдош сўзларни эсланг: гўшт — гўштли — гўштсиз; 3) қўш ундош, қ ва к, х ва ҳ танловини қулоқ билан аниқлаб бўлмайди — шубҳа туғилса, имло луғатига қаранг.

Х ва ҳ — ўзбек тилидаги икки хил ундош товушни ифодалайдиган ҳарфлар. Х — чуқур тил орқа жарангсиз сирғалувчи ундош (кирилл ёзувида х): хат, хона, бахт. Ҳ — бўғиз ундоши (кирилл ёзувида ҳ): ҳаёт, ҳаво, шаҳар. Рус тилида бу икки товушга битта “х” ҳарфи тўғри келади, шу сабабли улар кўп аралаштирилади. Бироқ ўзбек тилида х ва ҳ маъно фарқлайди: бири иккинчисининг ўрнида ёзилса, сўз хато ёки бутунлай бошқа сўзга айланади.

Талаффуздаги фарқ

Х айтилганда тил орқаси кичик тилга яқинлашади ва ҳаво сезиларли шовқин билан чиқади. Ҳ айтилганда оғиз бўшлиғида деярли тўсиқ бўлмайди: ҳаво бўғиздан енгил нафас каби чиқади. Кундалик нутқда, айниқса рус тили таъсирида, ҳ кўпинча х каби айтилади. Шунинг учун қулоққа ишониб бўлмайди — сўзнинг ёзилишини билиш керак.

Фақат х ва ҳ билан фарқланадиган сўзлар

Маъно битта ҳарфга боғлиқ
х биланҳ биланМисол
хол — терида кичик доғҳол — аҳвол, ҳолатЮзида холи бор. Ҳолингиз қалай?
хуш — ёқимлиҳуш — эс, онгХуш келибсиз! Ҳушидан кетди.
хил — тур, навҳил — зираворҲар хил фикр. Ҳил солинган чой.
хафа — кўнгли чўкканҳафта — етти кунХафа бўлманг. Бир ҳафтадан кейин.
хат — мактубҳарф — алифбо белгисиХат ёздим. Бош ҳарф.

Қайси сўзларда х, қайсиларида ҳ ёзилади

Таянч сўзлар ва сўз қисмлари
ГуруҳМисоллар
х билан ёзиладиган кўп учрайдиган сўзлархабар, халқ, хизмат, хато, хурсанд, тарих, охир
ҳ билан ёзиладиган кўп учрайдиган сўзларҳамма, ҳозир, ҳеч, ҳисоб, меҳнат, раҳмат, маҳалла
х ли сўз қисмлари‑хона: кутубхона, ошхона; ‑хўр: ғамхўр; ‑хон: китобхон
ҳ ли сўз қисмлариҳам‑: ҳамкор, ҳамроҳ; ‑гоҳ: оромгоҳ, қароргоҳ
иккала ҳарф бир сўздахоҳиш, хоҳламоқ, Шаҳрихон
байналмилал сўзлар — фақат хархив, техника, хоккей, психология

Ҳарф ўзакдош сўзларнинг барчасида сақланади, шунинг учун ўзакни эслаб қолиш кифоя: ҳисоб — ҳисобчи — ҳисобламоқ; меҳнат — меҳнаткаш; хурсанд — хурсандчилик.

Рус ва инглиз тилидан ўгирганда

Русча “х” ҳарфи ҳам х, ҳам ҳ га тўғри келади, шунинг учун ёзилиш ўзбекча сўзга қараб текширилади: хоким → ҳоким, махалля → маҳалла, Бухара → Бухоро, Хорезм → Хоразм. Инглизча номлардаги кҳ одатда русча транслитератсиядан олинган ва у ҳам ишончли эмас: Кҳива → Хива, лекин Шакҳрисабз → Шаҳрисабз. Ўзбек кирилл ёзувида эса ҳаммаси аниқ: ҳ → ҳ, х → х. Ёдда тутинг: ўзбек лотин ёзувида х ҳеч қачон “кс” ни билдирмайди: такси, экспорт.

Лотин ёзувида ҳ ш ва ч бирикмалари таркибига ҳам киради ва у ерда алоҳида товуш билдирмайди. С ва ҳ икки алоҳида товуш бўлса, улар орасига тутуқ белгиси қўйилади: Исъҳоқ — бу ҳақда тутуқ белгиси дарсида. Машҳур сўзида эса ш ва ҳ ёнма‑ён келади: [маш‑ҳур].

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

Нотўғри → тўғри: рахмат → раҳмат; хамма → ҳамма; хозир → ҳозир; махалла → маҳалла; шахар → шаҳар; хаёт → ҳаёт; тариҳ → тарих; ҳурсанд → хурсанд; теҳника → техника.

Ўзингизни текшириш учун: 1) сўзлашувдаги талаффузга таянманг; 2) ёзилишини аниқ биладиган ўзакдош сўзни эсланг; 3) ҳарф алмашса, бошқа сўз ҳосил бўлмайдими — текширинг (хол — ҳол, хуш — ҳуш); 4) асл матн ўзбек кирилл ёзувида бўлса, ҳ ва х га қаранг; 5) қолган ҳолларда имло луғатини очинг — бу жуфтликни қулоқ билан аниқлайдиган қоида ёқ.

Тутуқ белгиси (ъ) — ўзбек лотин алифбосидаги ҳарф ҳисобланмайдиган махсус белги. У асосан араб тилидан ўзлашган сўзларда ёзилади: унлидан кейин келса, унлининг чўзиқроқ айтилишини, ундошдан кейин келса, ундош билан кейинги унлининг ажратиб айтилишини кўрсатади: маъно, санъат. Кирилл ёзувида унга ъ белгиси тўғри келади. Тутуқ белгисини ў ва ғ ҳарфларидаги белгиси билан адаштирманг: ў ва ғ алоҳида ҳарфлар, эса уларнинг ажралмас қисми.

Тутуқ белгиси қаерда ёзилади

Тутуқ белгисининг ўрни
ЎрниНимани кўрсатадиМисоллар
унлидан кейинунли чўзиқроқ айтиладимаълумот, таълим, баъзи, эълон, мўъжиза
ундошдан кейинундош ва кейинги унли ажратиб айтиладисанъат, журъат, қатъий, инъом, машъал
сўз охиридасўз шаклини сақлайдиманъ этилган
с ва ҳ орасидас ва ҳ ш эмас, икки товушИсъҳоқ

Ўзбекча сўзларда тутуқ белгиси ёзилмайди. Баъзан у сўз маъносини ҳам фарқлайди: шеър — шер, таъна — тана. Белги сўзнинг барча шакллари ва ясама сўзларда сақланади: санъат — санъаткор, шеър — шеърият, таълим — таълимга.

Тутуқ белгиси ёзилмайдиган ҳолатлар

Икки унли орасида, араб тилидаги асли қандай бўлишидан қатъи назар, тутуқ белгиси қўйилмайди: оила, жамоа, мутолаа, матбаа, мудофаа, саодат. Сўз бошида ҳам ёзилмайди: илм, ақл. Рус тилидан кирган сўзлардаги ъ эса тутуқ билан эмас, й билан берилади: обект, субект.

Кирилл ёзувидан лотинга ўгириш

ъ, ў ва ғ га оид мосликлар
КириллЛотинМисол
ўзбекча сўзлардаги ъъмаъно → маъно, санъат → санъат
эъэъэълон → эълон, эътибор → эътибор
ўъўъмўъжиза → мўъжиза, шўъба → шўъба
сҳсъҳИсҳоқ → Исъҳоқ
русча сўзлардаги ъйобъект → обект
ў, ғў, ғўқувчи → ўқувчи, ғишт → ғишт

Ў ва ғ ҳарфлари

Ў ва ғ о ва г дан фарқли алоҳида товушларни билдиради ва сўз маъносини ўзгартиради (ғ — қ жуфтлиги ҳақида ундошлар имлоси дарсига қаранг). Ўзбекча сўзларда ў асосан биринчи бўғинда келади: ўқитувчи, кўприк, тўғри; кейинги бўғинларда кўпроқ қўшма сўзларда ва ‑дўз, ‑хўр, ‑гўй қисмларида учрайди: этикдўз, ғамхўр, ростгўй. Рус тили орқали кирган сўзларда ў ва ғ ёзилмайди: доктор, телефон, газета, Москва. Бош ҳарфда ҳам белгиси сақланади: Ўзбекистон, Ғафур Ғулом, ЎЗБЕКИСТОН.

оқ — ўқ; тор — тўр; бор — бўр; қол — қўл; боғ — боқ.

Белгиларни териш ва кўп учрайдиган хатолар

Булар икки хил белги: ў ва ғ да — (У+02ББ), тутуқ белгисида — ъ (У+02БС). Уларнинг ўрнига тўғри апостроф ъ, тескари урғу ъ ёки ъ ъ қўштирноқларини ишлатиш хато: бундай сўзлар қидирувда ёмон топилади ва нотўғри сараланади. Бу белгиларни қандай териш ҳақида типографика бўлимидаги “Апострофлар” дарсида.

Нотўғри → тўғри: малумот → маълумот; талим → таълим; санат → санъат; жамоъа → жамоа; мутолаъа → мутолаа; можиза → мўъжиза; Ишоқ → Исъҳоқ; Озбекистон → Ўзбекистон; ўзбек, оъзбек → ўзбек; мано → маъно.

Ўзингизни текшириш учун: 1) сўзнинг кириллча шакли бўлса, ъ, ў, ғ ва сҳ бирикмасига қаранг; 2) арабча сўз ичидаги чўзиқ унли ёки узилиш тутуқ белгиси кераклигини текширишга сабаб бўлади; 3) икки унли орасида ва сўз бошида тутуқ қўйилмайди; 4) ў, ғ да , тутуқ белгисида ъ турганига ишонч ҳосил қилинг; 5) шубҳали ҳолларда имло луғатига қаранг.

Асос ва қўшимчалар имлоси — сўзга қўшимча қўшилганда асос ва қўшимчанинг ёзувдаги шаклини белгилайдиган имло қоидалари. Ўзбек имлосининг асосий тамойили — морфологик тамойил: асос ва қўшимча талаффузда ўзгарса ҳам, одатда, бир хил ёзилади. Товуш ўзгариши ёзувда фақат қоидаларда алоҳида кўрсатилган ҳолларда акс этади.

Талаффузга эмас, сўз таркибига қараб

Қўшимчалар жарангсиз ундошдан кейин ҳам, бурун товушидан кейин ҳам ўз шаклини сақлайди: ‑да, ‑дан, ‑га, ‑лар қўшимчалари [‑та], [‑тан], [‑ка], [‑нар] тарзида ёзилмайди. Асос охиридаги б ва д ҳам сақланади (батафсил — “Ундош ҳарфлар имлоси” дарсида). Шунинг учун сўзни аввал асос ва қўшимчага ажратинг, сўнг ҳар бир қисмни тўлиқ ёзинг.

китобга (талаффузда [китопка]), отда ([отта]), ишдан ([иштан]), шундан ([шуннан]), қозонлар ([қозоннар]).

‑га, ‑ган, ‑гач, ‑гунча: ‑ка ва ‑қа шакллари

Бу қоида морфологик тамойилдан истисно. Асос к билан тугаса, қўшимча бошидаги г ўрнида к, асос қ билан тугаса, қ ёзилади. Асос унли ёки т, с, ш, б каби ундошлар билан тугаса, қўшимча г билан ёзилади — жарангсиз ундошдан кейин ҳам: отга, ишга, китобга.

‑га туркумидаги қўшимчалар шакли
Асос охириҚўшимчаМисоллар
к‑ка, ‑кан, ‑кач, ‑кунчатилакка, эккан, тиккач, эккунча
қ‑қа, ‑қан, ‑қач, ‑қунчақишлоққа, чиққан, оққач, чиққунча
унли ёки т, с, ш, б каби ундош‑га, ‑ган, ‑гач, ‑гунчахонага, ишга, кетган, ўқигач

Асос охиридаги к ва қ: юраги, қишлоғи

Кўп бўғинли ўзбекча сўз к ёки қ билан тугаса, унли билан бошланадиган қўшимча (масалан, эгалик қўшимчаси) олдидан к ҳарфи г га, қ ҳарфи ғ га алмашади: юрак — юрагим, тилак — тилаги, қишлоқ — қишлоғи. Ундош билан бошланадиган қўшимча олдидан асос ўзгармайди: юракда, қишлоққа. Бир бўғинли сўзларнинг кўпчилигида ва ўзлашма сўзларда к, қ сақланади: халқ — халқи, ҳуқуқ — ҳуқуқи, иштирок — иштироки.

Асос ўзгарадиган бошқа ҳоллар

Қўшимча қўшилганда асосдаги ўзгаришлар
ЎзгаришҚачон рўй берадиМисоллар
иккинчи бўғиндаги унли тушадиайрим икки бўғинли отларга унли билан бошланувчи қўшимча қўшилгандаоғиз — оғзи, бурун — бурни, ўғил — ўғли, сингил — синглим, шаҳар — шаҳри
феъл асосида унли тушади‑ил нисбат қўшимчаси олдиданайир — айрилди, қайир — қайрилди
а → оа билан тугаган феълдан ‑в ёки ‑қ билан от ясалгандасайла — сайлов, ишла — ишлов, сана — саноқ, тара — тароқ
и → уи билан тугаган феълга ‑в қўшилгандаўқи — ўқув, тўқи — тўқув
н орттириладиу, бу, шу олмошларига ‑га, ‑да, ‑дан, ‑дай, ‑ча қўшилгандаунга, бунда, шундан, бундай, унча
ундош иккиланадиайрим арабча сўзларга унли билан бошланувчи қўшимча қўшилгандаҳақ — ҳаққи, ҳис — ҳисси

Ўғлим шаҳримиздаги ўқув марказида таҳсил олади. Бундай сайлов қишлоғимизда биринчи марта ўтказилди. Унда масъулият ҳисси кучли.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Талаффузни ёзувга кўчириш: “китопка”, “отта” эмас — китобга, отда. 2) к ва қ дан кейин қўшимчани ўзгартирмаслик: “экган”, “чиқган”, “қишлоқга” эмас — эккан, чиққан, қишлоққа. 3) Аксинча, бошқа ундошлардан кейин ‑ка ёзиш: “ишка” эмас — ишга. 4) Асосни ўзгартирмаслик: “юраки”, “ўртоқим” эмас — юраги, ўртоғим. 5) Унли тушишини ҳисобга олмаслик: “ўғили”, “буруним” эмас — ўғли, бурним. 6) н ни тушириб қолдириш: “буга”, “шудай” эмас — бунга, шундай.

Ўзингизни текширинг

Сўзни асос ва қўшимчага ажратинг ва икки саволга жавоб беринг: асос қайси товуш билан тугайди ва қўшимча унли билан бошланадими ёки ундош билан? Масалан: терак + и → тераги, терак + га → теракка; қишлоқ + им → қишлоғим, қишлоқ + да → қишлоқда; бурун + им → бурним, бурун + дан → бурундан; бу + да → бунда. Сўз бу дарсдаги қоидаларнинг ҳеч бирига тушмаса, асос ва қўшимча ўзгаришсиз ёзилади.

Қўшиб ёзиш — қўшма сўз қисмларини пробел ва чизиқчасиз, битта сўз қилиб ёзиш. Қўшма сўз икки, баъзан ундан ортиқ асосдан тузилади, лекин битта тушунчани номлайди ва гапда битта бўлак вазифасини бажаради: белбоғ, кўзойнак, ошқозон. Унинг маъноси кўпинча қисмлар маъносининг оддий йиғиндиси эмас: қўзиқорин — “қўзининг қорни” эмас, замбуруғ.

Қўшма сўзни сўз бирикмасидан фарқлаш

Бир хил сўзлар баъзан қўшма сўз, баъзан оддий бирикма ҳосил қилади. Қўшма сўзнинг белгилари: 1) яхлит, кўпинча кўчма маъно; 2) қисмлари орасига бошқа сўз қўйиб бўлмайди; 3) қўшимча бутун сўзга қўшилади, биринчи қисм алоҳида ўзгармайди ва алоҳида аниқловчи олмайди: оқсоқоллар, кўзойнагим. Бирикмада эса ҳар бир сўз мустақил: оқ соқол бирикмасини кенгайтириш мумкин — оппоқ узун соқол.

Маҳалла оқсоқоли йиғилишни очди. — Бобомнинг оқ соқоли бор. Боғда қорақурт кўринди. — Барг устида қора қурт ўрмалаяпти.

Қўшиб ёзиладиган қўшма отлар

Қўшиб ёзиладиган отларнинг асосий гуруҳлари
ГуруҳМисоллар
ўсимлик, ҳайвон ва ҳашарот номлариитбурун, отқулоқ, кийикўт, тошбақа, қизилиштон, қорақурт
иккинчи қисми феълдан ‑ар билан ясалган сўзларўринбосар, музёрар, отбоқар, кунгабоқар, кунботар
икки асос битта нарса номига айланганбелбоғ, кўзойнак, тошкўмир, қўлёзма, гултувак
‑хона, ‑нома, ‑шунос, ‑парвар каби қисмли сўзларкутубхона, меҳмонхона, таклифнома, адабиётшунос, ватанпарвар
қўшма жой номлариТошкент, Каттақўрғон, Янгиёл, Сирдарё, Қашқадарё
қўшма киши исмлариАбдулла, Нурмуҳаммад, Гулбаҳор, Худойберди

Қўшма сифат, олмош ва равишлар

Қўшма сифатлар қўшиб ёзилади: камгап, очкўз, оқкўнгил, ҳозиржавоб, шерюрак, ишёқмас. бе‑, но‑, сер‑, ба‑ олд қўшимчалари асос билан бирга ёзилади: бесабр, ноқулай, серҳосил, бадавлат. алла‑ билан бошланадиган олмош ва равишлар ҳам битта сўз: аллақандай, аллақаерда, аллақачон. Қуйидаги равишлар ҳам қўшиб ёзилади: бугун, бироз, бирпас, бирдан, бирёла, кечқурун.

Бугун кечқурун оқсоқол меҳмонхонада учрашув ўтказади. Бироз кутинг, ўринбосар бирпасда келади. Аллақаердан овоз эшитилди. Камгап, ҳозиржавоб йигит ҳаммага ёқди.

Қўшиб ёзилмайдиган ҳолатлар

Ажратиб ёзилади: қўшма феъллар — ёрдам бермоқ, сотиб олмоқ, олиб келмоқ; қўшма сонлар — ўн бир, икки юз йигирма беш; ҳар ва ҳеч билан келган бирикмалар — ҳар ким, ҳар доим, ҳеч ким, ҳеч қачон (лекин ҳечқурса — битта сўз); атоқли от ва турдош от — Қашқадарё вилояти, Тошкент шаҳри. Жуфт ва такрорий сўзлар чизиқча билан ёзилади: ота‑она, тез‑тез. Батафсил — “Ажратиб ёзиш” ва “Чизиқча билан ёзиш” дарсларида.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Қўшма сўзни ажратиб ёзиш: “кутуб хона”, “таклиф нома”, “қўзи қорин”, “Сир дарё” эмас — кутубхона, таклифнома, қўзиқорин, Сирдарё. 2) Аксинча, бирикмани қўшиб ёзиш: “ҳардоим”, “ҳечким”, “ёрдамбермоқ”, “ўнбир” эмас — ҳар доим, ҳеч ким, ёрдам бермоқ, ўн бир. 3) Жуфт сўзни қўшиб ёзиш: “отаона” эмас — ота‑она. 4) Олд қўшимчани ажратиб ёзиш: “бе сабр”, “сер ҳосил” эмас — бесабр, серҳосил.

Ўзингизни текширинг

Шубҳа туғилса, учта савол беринг. Бу сўзлар биргаликда битта нарса ёки тушунчани номлайдими? Улар орасига бошқа сўз қўйиш мумкинми? Биринчи қисмни алоҳида сифатлаш мумкинми? Биринчи саволга “ҳа”, қолган иккитасига “ёқ” деб жавоб берсангиз, сўз қўшиб ёзилади. Масалан, кўзойнак сўзида кўз ва ойнак орасига ҳеч нарса қўйиб бўлмайди — демак, бу битта сўз. Энг ишончли ёл — имло луғатига қараш.

Чизиқча билан ёзиш — икки сўзни ёки сўз ва унинг қисмини пробелсиз, чизиқча (‑) билан боғлаб ёзиш. Чизиқча имло белгиси: у сўз ичида туради, ундан олдин ҳам, кейин ҳам пробел қўйилмайди. Чизиқча билан ёзилган бирлик битта сўз ҳисобланади, қўшимча эса унинг охирги қисмига қўшилади: ота‑онамиз, ака‑укалар.

Жуфт сўзлар

Маъноси яқин, қарама‑қарши ёки бир‑бирига боғлиқ икки сўз умумлашган маъно ҳосил қилса, чизиқча билан ёзилади: ота‑она, ака‑ука, опа‑сингил, катта‑кичик, аччиқ‑чучук, олди‑берди, аста‑секин. Бир қисми алоҳида ишлатилмайдиган жуфтлар ҳам шундай ёзилади: кийим‑кечак, бола‑чақа, идиш‑товоқ.

Такрорий сўзлар ва кучайтирув шакллари

Такрорланган сўз кўплик, давомийлик ёки кучайтириш маъносини билдирса, чизиқча билан ёзилади: катта‑катта, тез‑тез, секин‑секин, битта‑битта, чопа‑чопа. Қисмлардан бири қўшимча олган бўлса ҳам чизиқча қўйилади: юзма‑юз, қўлма‑қўл, уй‑уйига, йилдан‑йилга. Сифатнинг кучайтирув шакли ҳам чизиқча билан ёзилади: қип‑қизил, ям‑яшил, кўм‑кўк, сап‑сариқ, қоп‑қора. Бир сўзга айланиб кетган оппоқ эса қўшиб ёзилади.

Чизиқча қўйиладиган асосий ҳоллар
ҲолТўғриХато
жуфт сўзларота‑она, кийим‑кечакота она, отаона
такрорий сўзлартез‑тез, қўлма‑қўлтез тез, қўлмақўл
кучайтирув шаклиқип‑қизил, лекин оппоққипқизил, оп‑поқ
‑ку, ‑да, ‑у (‑ю) юкламаларибор‑ку, яхши‑да, борди‑юборку, яхшида
рақам билан ёзилган тартиб сон5‑синф, 2025‑йил5 синф, 5‑нчи синф, 2025 йил
тенг қисмлардан тузилган сифатларижтимоий‑сиёсий, шимоли‑шарқийижтимоий сиёсий
қисқартма ёки ўзгармас хорижий қисм + сўзҚР‑код, онлайн‑дарс, веб‑саҳифаҚР код, онлайндарс

Сонлар билан чизиқча

Сўз билан ёзилган тахминий сонлар чизиқча билан ёзилади: бир‑икки кун, уч‑тўрт киши. Араб рақами билан ёзилган тартиб сонда ‑(и)нчи қўшимчаси ўрнига чизиқча қўйилади: 5‑синф, 3‑қават, 1‑мактаб. Саналар ҳам шундай ёзилади: 2025‑йил 1‑сентябр, 28‑сентябрда. № белгиси ишлатилмайди. Рим рақамидан кейин чизиқча қўйилмайди: ХХИ аср, ИИИ боб. Рақамлар оралиғи эса чизиқча билан эмас, қисқа тире билан берилади: 5–6 киши, 1941–1945‑йиллар.

2025‑йил 1‑сентябрда 5‑синф ўқувчилари янги бинога кўчди. Ота‑оналар мажлиси 3‑қаватдаги залда бўлади. ХХИ аср — рақамли технологиялар асри.

Юкламалар ва бошқа ҳоллар

‑ку, ‑да, ‑у (‑ю) юкламалари олдинги сўзга чизиқча билан қўшилади: Сиз айтган эдингиз‑ку. Энди яхши‑да. У келди‑ю, дарров кетди. ‑ми, ‑гина, ‑оқ каби юкламалар эса қўшиб ёзилади: келдингизми, озгина, келиши биланоқ. ‑да юкламасини ўрин‑пайт келишиги қўшимчасидан фарқланг: уйда — қўшиб, яхши‑да — чизиқча билан. Шунингдек, чизиқча билан ёзилади: бир‑бири олмоши (бир‑биримизга), тенг қисмлардан тузилган сифатлар (ижтимоий‑иқтисодий, жануби‑ғарбий), қисқартма ёки онлайн, веб, интернет сўзлари билан тузилган атамалар (СМС‑хабар, онлайн‑дарс), айрим хорижий жой номлари (Ню‑Ёрк).

Чизиқча, тире ва пробел

Чизиқчани тире билан алмаштирманг. Чизиқча сўз ичида, пробелсиз туради: ота‑она. Узун тире (—) гап бўлаклари орасида пробел билан қўйилади: Тошкент — пойтахт. Қисқа тире (–) оралиқни билдиради: 10:00–18:00. Электрон матнларда қисқа сўзлар ва рақамли бирикмаларда (5‑синф, бор‑ку) узилмас чизиқча қўллашни тавсия қиламиз — шунда сўз сатр охирида бўлиниб кетмайди. Батафсил — “Тире ва дефис” дарсида.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Чизиқчани тушириб қолдириш: “ота она”, “тез тез”, “5 синф”, “2025 йил” эмас — ота‑она, тез‑тез, 5‑синф, 2025‑йил. 2) Ортиқча чизиқча: “келдингиз‑ми”, “ХХИ‑аср”, “оп‑поқ”, “кутуб‑хона” эмас — келдингизми, ХХИ аср, оппоқ, кутубхона. 3) Тартибни икки марта кўрсатиш: “5‑нчи синф” эмас — 5‑синф ёки бешинчи синф. 4) Чизиқча атрофида пробел: “ота - она” эмас — ота‑она.

Ажратиб ёзиш — икки ва ундан ортиқ сўздан иборат бирикма қисмларини алоҳида, оралиқ (пробел) қолдириб ёзиш. Бундай бирикмада ҳар бир сўз ўз маъносини ва грамматик мустақиллигини сақлайди, биргаликда эса битта тушунча ёки ҳаракатни ифодалаши мумкин: сотиб олмоқ, ўқиб чиқмоқ, йигирма беш. Ўзбек имлосининг асосий тамойили: янги яхлит маънога эга бўлиб, битта сўзга айланган бирикма қўшиб ёзилади, қолганлари ажратиб ёзилади.

Нималар ажратиб ёзилади

Ажратиб ёзиладиган асосий гуруҳлар
ГуруҳМисоллар
Кўмакчи феълли шаклларўқиб чиқди, ёзиб қўйди, кула бошлади, ўқий олади
Қўшма феъл: от + феълёрдам бермоқ, таъсир қилмоқ, қабул қилмоқ, рад этмоқ, хурсанд бўлмоқ
Қўшма феъл: феъл + феълсотиб олмоқ, олиб келмоқ, олиб бормоқ
Тўлиқсиз феъл ва эмасборган эди, келган экан, тўғри эмас
Таркибли сонларўн бир, қирқ беш, икки минг йигирма олти
ҳар, ҳеч, бир, бу, шу билан бирикмаларҳар куни, ҳеч ким, ҳеч қачон, бу йил, шу ерда
Кўмакчи, боғловчи, мустақил юкламалармен учун, дарсдан кейин, мен ҳам, фақат бугун

Феъллар: қўшма ва кўмакчи феъллар

Икки феълдан тузилган бирикма ҳар доим ажратиб ёзилади: иккинчи феъл ўз маъносини сақласа ҳам (сотиб олмоқ), кўмакчи феълга айланиб, фақат ҳаракат тарзини кўрсатса ҳам (ўқиб чиқди). От ёки сифатга қилмоқ, этмоқ, бўлмоқ, бермоқ феъллари қўшилиб ҳосил бўлган қўшма феъллар ҳам ажратиб ёзилади. Сўзлашувдаги опкелмоқ, обормоқ каби қисқарган шакллар адабий ёзувда ишлатилмайди: олиб келмоқ, олиб бормоқ деб ёзилади.

Мен китобни бир кунда ўқиб чиқдим. Укам менга ёрдам берди. Бозордан нон сотиб олдик. Сиз бу масалани ҳал эта оласизми?

Тўлиқсиз феъл (эди, экан, эмиш) алоҳида ёзилади: келган эди, бор экан. Эди қисқарган ‑ди шаклида ҳам қўлланади ва бу ҳолда қўшиб ёзилади: келганди, айтганди. Инкор маъносидаги эмас сўзи ҳар доим алоҳида ёзилади: осон эмас, у бугун уйда эмас.

Сонлар ва олмошлар

Икки ва ундан ортиқ сўздан иборат сонлар ажратиб ёзилади, тартиб сон қўшимчаси эса фақат охирги сўзга қўшилади: бир минг тўққиз юз тўқсон беш, йигирма бешинчи. Ҳар, ҳеч, бир, бу, шу, у сўзлари кейинги сўздан алоҳида ёзилади: ҳар бир, ҳеч нарса, бир куни, бу ерда. Фақат тарихан битта сўзга айланиб кетганлари қўшиб ёзилади: бугун, буён, бирдан, бирга, бироқ, биров.

Маъно ҳал қилади: ажратиб ёки қўшиб
Ажратиб — сўз бирикмасиҚўшиб — битта сўз
беш бармоқ (бешта бармоқ)бешбармоқ (таом номи)
уч бурчак (учта бурчак)учбурчак (геометрик шакл)
минг оёқ (мингта оёқ)мингоёқ (ҳашарот)
қора қулоқ (қора рангли қулоқ)қорақулоқ (ёввойи мушук тури)

Кўп учрайдиган хатолар

Нотўғри → тўғри: сотиболмоқ → сотиб олмоқ; ёрдамберди → ёрдам берди; ўнбеш → ўн беш; ҳаркуни → ҳар куни; менучун → мен учун; менҳам → мен ҳам; яхшиемас → яхши эмас. Тескари хато — қўшиб ёзиладиган сўзни ажратиш: Келдингиз ми? → Келдингизми?; уч бурчак чизинг → учбурчак чизинг.

‑ми, ‑гина, ‑оқ юкламалари қўшимча каби сўзга қўшиб ёзилади: келдингизми, озгина, келиши биланоқ. ‑ку, ‑да, ‑у (‑ю) юкламалари эса чизиқча билан ёзилади (“Чизиқча билан ёзиш” дарсига қаранг). Ҳам, фақат, ҳатто, эмас мустақил сўз сифатида алоҳида ёзилади.

Ўзингизни текширинг

1) Бирикма янги яхлит маънога эгами ва луғатда битта сўз сифатида берилганми (бешбармоқ — таом)? Унда қўшиб ёзинг. 2) Ҳар бир қисм ўз маъносини сақлаяптими, улар орасига бошқа сўз қўйиш мумкинми (ўқиб ҳам чиқди, ёрдам ҳам берди)? Унда ажратиб ёзинг. 3) Қўшимча ва қўшимчага ўхшаш юклама сўзга қўшилади, мустақил сўз алоҳида туради. Қўшиб ва чизиқча билан ёзиш қоидалари “Қўшиб ёзиш” ва “Чизиқча билан ёзиш” дарсларида берилган.

Бош ҳарфлар имлоси — сўзнинг биринчи ҳарфи қачон бош (катта) ҳарф, қачон кичик ҳарф билан ёзилишини белгиловчи қоидалар. Бош ҳарф икки вазифани бажаради: гап бошланганини кўрсатади ва атоқли отни турдош отдан ажратади. Қиёсланг: Лола — қиз исми, лола — гул; Ер — сайёра, ер — тупроқ ёки жой.

Гап бошида

Ҳар бир гап бош ҳарф билан бошланади: нуқта, сўроқ ва ундов белгисидан, шунингдек олдинги гапни тугатган кўп нуқтадан кейин. Кўчирма гап ҳам бош ҳарф билан бошланади: Устоз деди: “Эртага имтиҳон бўлади.” Икки нуқтадан кейин кўчирма гап эмас, санаш келса, кичик ҳарф ёзилади: Бозордан уч нарса олдик: нон, сут ва мева. Тиниш белгилари батафсил пунктуатсия бўлимида берилган.

Атоқли отлар

Бош ҳарф билан ёзиладиган номлар
ГуруҳМисоллар
Исм, ота исми, фамилия, тахаллусАлишер Навоий, Абдулла Қодирий, Зулфия, Ҳамид Олимжон
Ҳайвонларга қўйилган номларБойчибор, Олапар
Географик номларТошкент, Фарғона водийси, Ўрта Осиё, Шимолий Америка
Осмон жисмлариЕр, Қуёш, Ой, Марс
Давлатлар, олий давлат идоралари, халқаро ташкилотларЎзбекистон Республикаси, Олий Мажлис, Вазирлар Маҳкамаси, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти
Бошқа ташкилот ва муассасаларИчки ишлар вазирлиги, Давлат солиқ қўмитаси, Тошкент давлат иқтисодиёт университети
Байрамлар ва тарихий воқеаларМустақиллик куни, Наврўз, Иккинчи жаҳон уруши
Асар, газета, корхона номлари (қўштирноқда)“Ўткан кунлар” романи, “Халқ сўзи” газетаси

Кўп сўзли номлар

Кўп сўзли географик номларда атоқли қисмнинг ҳар бир сўзи бош ҳарф билан ёзилади, дарё, кўл, денгиз, тоғ, шаҳар, туман, кўча каби турдош сўзлар эса кичик ҳарфда қолади: Чирчиқ дарёси, Орол денгизи, Тошкент шаҳри, Навоий кўчаси. Турдош сўз номнинг таркибига сингиб кетган бўлса, ном қўшиб ва битта бош ҳарф билан ёзилади: Амударё, Сирдарё.

Давлатлар, олий давлат идоралари ва халқаро ташкилотлар номида ҳар бир сўз бош ҳарф билан ёзилади: Бирлашган Миллатлар Ташкилоти. Бошқа ташкилот, муассаса ва байрам номларида фақат биринчи сўз ҳамда таркибдаги атоқли от бош ҳарф билан ёзилади: Давлат солиқ қўмитаси, Ўқитувчи ва мураббийлар куни. Лавозим ва унвон номлари кичик ҳарф билан ёзилади: вазир, ректор, профессор. Расмий матнда давлат раҳбарининг лавозими бош ҳарф билан ёзилади: Ўзбекистон Республикаси Президенти.

Кичик ҳарф билан ёзиладиган сўзлар

Ой, ҳафта кунлари, миллат ва тил номлари гап ичида кичик ҳарф билан ёзилади: Дарслар 2026‑йил 1‑сентябрда, душанба куни бошланади. Мен ўзбек ва инглиз тилларини биламан. Ректор талабалар билан учрашди.

Ш, ч ҳарф бирикмалари ва ў, ғ ҳарфлари атоқли от бошида битта бош ҳарф билан ёзилади: Шаҳрисабз, Чирчиқ, Ўзбекистон, Ғиждувон. Сўз тўлиқ бош ҳарфларда терилса (сарлавҳа, тугма), иккала ҳарф ҳам катта бўлади: ШАҲРИСАБЗ. Сиз олмоши оддий матнларда, сайт ва иловаларда кичик ҳарф билан ёзилади; Сиз шакли фақат бир кишига қаратилган шахсий ёки расмий хатда қўлланиши мумкин.

Кўп учрайдиган хатолар

Нотўғри ва тўғри
НотўғриТўғриСабаби
Тошкент Давлат Иқтисодиёт УниверситетиТошкент давлат иқтисодиёт университетиинглизчадан нусха: фақат биринчи сўз бош ҳарф билан
Тошкент Шаҳри, Навоий КўчасиТошкент шаҳри, Навоий кўчаситурдош сўз кичик ҳарф билан
15 Март, Душанба куни (гап ичида)15‑март, душанба куниой ва кун номлари кичик ҳарф билан
Шаҳрисабз, ЎЗбекистонШаҳрисабз, Ўзбекистонсўз бошида битта бош ҳарф

Ўзингизни текширинг

1) Сўз ягона нарса, шахс ёки жойнинг номими? Унда бу атоқли от — бош ҳарф билан ёзинг. 2) Ном кўп сўзли бўлса, турини аниқланг: географик ном, олий давлат идораси ёки оддий ташкилот. 3) Турдош сўз (шаҳри, дарёси, университети) кичик ҳарфда қолдими? 4) Гап ичида ой, кун, миллат ёки лавозим номи бош ҳарф билан ёзилмадими?

Сўзни сатрдан сатрга кўчириш — сатрга сиғмаган сўзнинг бир қисмини сатр охирида қолдириб, қолган қисмини кейинги сатрга ўтказиш. Сатр охирида қолган қисмдан кейин чизиқча (-) қўйилади, кейинги сатрга ўтган қисм олдига эса чизиқча қўйилмайди. Кўчириш қўлда ёзишда, газета, китоб ва макетларда керак бўлади; унинг мақсади — ўқувчи сўзни қийинчиликсиз таниб олиши.

Кўчириш бўғинга таянади: сўз фақат бўғин чегарасидан бўлинади. Бўғинга ажратиш тартиби фонетика бўлимидаги “Бўғинга бўлиш ва сўзни кўчириш” дарсида берилган; бу ерда имло қоидалари, лотин ёзувига хос ҳолатлар ва кўчирилмайдиган бирликлар жамланган.

Асосий қоидалар

Кўчиришнинг асосий қоидалари
ҚоидаТўғриНотўғри
Сўз фақат бўғин чегарасидан бўлинадимак-таб, ишчи-лармакт-аб, ма-ктаб
Бир ҳарфли бўғин сатрда қолдирилмайди ва кўчирилмайдиаба-дий, ои-лаа-бадий, о-ила
Бир бўғини битта ҳарфли икки бўғинли сўз кўчирилмайдиона, ука, ари — бутунлигичао-на, у-ка
Бир бўғинли сўз бўлинмайдидўст, спорт, матндў-ст, спо-рт
Қўш ундош икки сатрга ажратиладикат-та, мил-лат, ик-кикатт-а, ми-ллат

Лотин ёзувидаги ҳарф бирикмалари ва белгилар

Лотин ёзувида баъзи товушлар икки белги билан ёзилади ва кўчиришда улар бўлиб юборилмайди: ў ва ғ — битта ҳарф, ш, ч ҳамда битта товушни билдирувчи нг — битта товуш. Тутуқ белгиси (ъ) ҳар доим олдинги ҳарф билан бирга биринчи сатрда қолади.

Кўчиришда ажратилмайдиган белгилар
ҲолатТўғриНотўғри
ў, ғ: белгиси ҳарфдан ажратилмайдиўқув-чи, боғ-бонбог-бон
ш, ч бўлинмайдииш-чи, пи-чоқис-ҳчи, пис-ҳоқ
Битта товуш бўлган нг бўлинмайдиде-нгиз, си-нгил, ко-нгилден-гиз, син-гил
Икки товуш бўлган н ва г (ғ) бўғинга қараб бўлинадикун-га, ён-ғоқку-нга, ёнг-оқ
Тутуқ белгиси олдинги сатрда қоладимаъ-но, таъ-лим, Исъ-ҳоқма-ъно, та-ълим

Қўшма ва чизиқча билан ёзиладиган сўзлар

Қўшма сўз ҳам бўғинга қараб кўчирилади, аммо уни қисмлар чегарасидан бўлиш ўқишни осонлаштиради: ош-қозон, тўрт-бурчак; ошқо-зон варианти ҳам хато эмас, лекин қийинроқ ўқилади. Чизиқча билан ёзиладиган сўзларни чизиқча ўрнидан кўчириш энг қулай: ота- / она, илмий- / техник. Бунда чизиқча сатр охирида қолади ва кейинги сатр бошида такрорланмайди.

Кўчирилмайдиган бирликлар

Сатрдан сатрга ажратилмайди: — ҳарф қисқартмалари: БМТ, АҚШ, ЎзМУ; — исм-шарифнинг бош ҳарфлари ва фамилия: А. Қодирий, А. Навоий; — сон ва ўлчов бирлиги ёки пул бирлиги: 25 км, 50 000 сўм, 50 $; — рақам билан ёзилган сон ва қўшимча: 5‑синф, 2026‑йил, 1‑сентябр; — кўп хонали сон: 10 000, 2,5; — шартли қисқартмалар: ва ҳ.к., ш.к.

Компютерда бундай бирликларни бир сатрда ушлаб туриш учун ажралмас бўшлиқ (50 000 сўм, 5 та) ва рақамдан кейин узилмас чизиқча (2026‑йил, 5‑синф) ишлатилади — “Бўшлиқлар ва ажралмас бўшлиқ” дарсига қаранг. Муҳаррир ва браузерлардаги автоматик кўчириш ў, ғ, ш ёки нг ни бўлиб юбориши мумкин, шунинг учун тайёр саҳифани кўз билан текширинг. Интерфейс, сарлавҳа ва тугмаларда сўзни кўчирмаган маъқул.

Кўп учрайдиган хатолар

Энг кўп учрайдиган хатолар: сўзни бўғинга эмас, морфемага қараб бўлиш (китоб-и эмас, ки-тоби ёки кито-би); сатрда битта унлини қолдириш (о-ила); ў, ғ, ш, ч, нг ни бўлиш; тутуқни кейинги сатрга ўтказиш; чизиқчани кейинги сатр бошида такрорлаш.

Ўзингизни текширинг

1) Сўзни бўғинларга ажратинг. 2) Битта ҳарф қолдирадиган, ў, ғ, ш, ч, нг ни бўладиган ёки тутуқ белгисини ажратадиган чегараларни чиқариб ташланг. 3) Қолганларидан ўқиш учун қулайини танланг. Ўзбекистон: Ўз-бе-кис-тон → Ўз-бекистон, Ўзбе-кистон, Ўзбекис-тон. маърифатли: маъ-ри-фат-ли → маъ-рифатли, маъри-фатли, маърифат-ли. денгизчи: де-нгиз-чи → де-нгизчи, денгиз-чи (ден-гизчи эмас).

Қисқартма сўзлар — бир неча сўздан иборат номнинг бош ҳарфлари, бўғинлари ёки бошқа қисмларидан тузилган ва битта сўз каби қўлланадиган сўзлар: БМТ (Бирлашган Миллатлар Ташкилоти), ОТМ (олий таълим муассасаси), ЎзМУ (Ўзбекистон Миллий университети). Улар узун номни қисқа ва ихчам ифодалашга хизмат қилади. Қисқартма сўзларни график қисқартмалардан (ш., вил., ва ҳ.к.) фарқлаш керак: график қисқартма фақат ёзувда бўлади ва ўқилганда тўлиқ сўз айтилади.

Қисқартма сўзларнинг турлари

Қисқартма сўзларнинг уч тури
ТуриҚандай тузилади ва ёзиладиМисоллар
Ҳарф қисқартмаларҳар бир сўзнинг биринчи ҳарфидан; бош ҳарфлар билан, нуқта ва бўшлиқсиз ёзиладиБМТ, МДҲ, ИИВ, СТИР
Бўғин қисқартмаларсўзларнинг бошлангич қисмларидан; оддий сўз каби ёзилади: турдош от кичик, атоқли от бош ҳарф биланунивермаг, колхоз (тарихий), Ўзавтосаноат
Аралаш қисқартмаларсўз қисми ва бош ҳарфлардан; биринчи қисм бош ҳарф билан бошланади, қолган ҳарфлар бош ҳарф бўладиЎзМУ, СамДУ, ТошДТУ

Ҳарф қисқартмалар қандай ёзилади

Номдаги ҳар бир сўз алифбодаги битта ҳарфни беради. Ш ва ч ўзбек алифбосида алоҳида ҳарф бўлгани учун қисқартмада уларнинг фақат биринчи қисми бош ҳарф бўлади: АҚШ (Америка Қўшма Штатлари), МЧЖ (масъулияти чекланган жамият). Я, е, ё, ю эса икки ҳарф, шунинг учун қисқартмага фақат Й ўтади: ЙТТ (якка тартибдаги тадбиркор), ЙИ (Европа Иттифоқи). Матбуотда АҚШ шакли ҳам учрайди (жумладан, 1995‑йилги қоидалар мисолларида), аммо портал АҚШ ва МЧЖ шаклини тавсия қилади. Матн тўлиқ бош ҳарфларда терилса, қисқартма ҳам бош ҳарфларда ёзилади: АҚШ ВА ЙИ ЎРТАСИДА. Батафсил — типография бўлимидаги қисқартмалар дарсида.

Қисқартмага қўшимча қўшиш

Қисқартма сўз от каби ўзгаради: келишик, эгалик ва кўплик қўшимчаларини олади. Қўшимча қисқартмага чизиқча, апостроф ва бўшлиқсиз, қўшиб ёзилади: БМТга, АҚШнинг, ОТМларда, СамДУда. Қисқартма таркибига кирган сўзни яна такрорламанг: БМТ ташкилоти, МЧЖ жамияти — ортиқча такрор, чунки Т ва Ж ҳарфлари ташкилот ва жамият сўзларини билдиради. Корхона номи қўштирноқда қисқартмадан олдин ёзилади: “Зиё” МЧЖ.

Лойиҳа БМТнинг кўмагида амалга оширилди. Акам СамДУда ўқийди. ОТМларга ҳужжат топшириш бошланди. “Зиё” МЧЖ директори.

График (шартли) қисқартмалар

График қисқартма — ёзувда қисқартирилган, лекин ўқилганда тўлиқ айтиладиган сўз. Ундан кейин нуқта қўйилади; сўз одатда ундош ҳарфдан кейин кесилади: вил., кўч., бошқ. Ўлчов бирликлари ҳамда млн, млрд нуқтасиз ёзилади ва сондан бўшлиқ билан ажратилади.

Кўп қўлланадиган график қисқартмалар
ҚисқартмаТўлиқ шаклиМисол
ш., вил.шаҳри, вилоятиТошкент ш., Самарқанд вил.
кўч.кўчасиНавоий кўч., 5‑уй
й.йил2025‑й.
ва ҳ.к., ва бошқ.ва ҳоказо, ва бошқаларкитоб, дафтар ва ҳ.к.
км, кг, см, млн, млрдкилометр, килограмм, сантиметр, миллион, миллиард12 км, 3 кг, 10 млн сўм

Кўп учрайдиган хатолар

Нотўғри → тўғри: Б.М.Т. → БМТ; бмт → БМТ; АҚШ, МЧЖ (тавсия этилмайди) → АҚШ, МЧЖ; ЯТТ → ЙТТ; БМТ-га, БМТънинг → БМТга, БМТнинг; БМТ ташкилоти → БМТ; 5 км. → 5 км; ООО, ИП → МЧЖ, ЙТТ.

Рус тилидаги қисқартмаларни (ООО, ИП, ВУЗ) ўзбек матнида лотин ҳарфлари билан кўчирманг: бу тушунчалар учун ўзбекча МЧЖ, ЙТТ, ОТМ қисқартмалари бор. Кам маълум қисқартмани биринчи марта қўллаганда тўлиқ ёзинг: Солиқ тўловчининг идентификатсия рақами (СТИР).

Ўзингизни текширинг

1) Тўлиқ номни тикланг: ҳар бир сўз битта ҳарф берганми? 2) Ш ва ч да иккинчи ҳарф кичик, я, е, ё, ю дан фақат Й олинади. 3) Қўшимча қисқартмага бевосита қўшилади. 4) Қисқартма таркибидаги сўз унинг ёнида такрорланмайди. 5) Нуқта фақат график қисқартмаларда қўйилади, ҳарф қисқартмаларда ва ўлчов бирликларидан кейин қўйилмайди.

Ўзлашма сўзлар — бошқа тиллардан кириб, ўзбек тилининг луғат таркибидан жой олган сўзлар. Ўзбек тилига сўзлар асосан араб ва форс‑тожик тилларидан, рус тилидан ҳамда у орқали Европа тилларидан кирган; сўнгги йилларда инглиз тилидан тўғридан‑тўғри кираётган сўзлар кўпайди. Ўзлашманинг имлоси у қачон ва қайси ёл билан кирганига боғлиқ. Бундай сўзларнинг талаффузи фонетика бўлимидаги алоҳида дарсда кўрилган.

Араб ва форс‑тожик тилларидан кирган сўзлар

Бу сўзлар тилга бир неча аср олдин кирган ва тўлиқ ўзлашган. Улар ўзбек адабий талаффузига мувофиқ, ўзбек алифбоси ҳарфлари билан ёзилади. Уларнинг хусусиятлари — тутуқ белгиси (ъ), ёнма‑ён келган икки унли ва сўз охиридаги ундошлар орасига унли қўшилмаслиги; булар унлилар имлоси ва тутуқ белгиси дарсларида батафсил кўрилади.

китоб, мактаб, дарахт, дастурхон, таълим, санъат, жамоа, фикр

Рус тили орқали кирган сўзлар

Русча ва байналмилал сўзлар аслиятдаги ёзилишига яқин, лекин ўзбек алифбоси ҳарфлари билан ёзилади. Урғусиз о а каби эшитилса ҳам сақланади: доктор, компютер, октябр. Қўш ундошлар ҳам сақланади: касса, грамм, тонна, конгресс. Асосий қийинчилик ўзбек лотин алифбосида ёқ рус ҳарфларини беришда юзага келади.

Ўзлашмаларда рус ҳарфларининг берилиши
Рус ҳарфиЎзбек лотин ёзувидаМисоллар
е сўз бошида, унлидан ва ъ дан кейинеевро, проект, подезд
ундошдан кейинги е; ээпланета, экран, поема
ё, ю, яё, ю, яактёр, бюджет, сентябр
ц сўз бошида ва ундошдан кейинссемент, аксия, стансия
унлидан кейинги цтсполитсия, револютсия, офитсиант
ь, ъёзилмайдимедал, албом, обект

Янги ўзлашмалар ва халқаро сўзлар

Янги сўзлар, жумладан, инглиз тилидан кирганлари ҳам ўзбекча талаффуз қилинганидек, ўзбек ҳарфлари билан ёзилади: смартфон, браузер, файл, сайт, онлайн, дизайн. Ўзбекча матн ичида филе ёки онлине деб ёзиш хато. Сўзнинг ўрнашган ўзбекча муқобили бўлса, ундан фойдаланинг: дастур (программа эмас), ҳавола (ссилка эмас), синф (класс эмас), маҳаллийлаштириш (локализатсия эмас). Халқаро қисқартмалар ва бренд номлари асл ёзилишини сақлайди: СМС, ПДФ, иПҳоне, WҳатсАпп. Портал бундай номга қўшимчани тутуқ белгиси билан ажратиб ёзишни тавсия қилади: WҳатсАппъда, иПҳонеъни.

Жой номлари ва киши исмлари

Чет эл жой номлари ва киши исмлари ўзбек тилида ўрнашган шаклда ёзилади; бу шакл кўп ҳолларда рус тили орқали шаклланган. Русча -ия қисми -ия тарзида берилади, қўшма номлар чизиқча билан ёзилади.

Германия, Япония, Париж, Ню‑Ёрк, Санкт‑Петербург, Шекспир, Чехов

Кўп учрайдиган хатолар

Ўзлашма сўзлардаги хатолар
НотўғриТўғриСабаби
сентабр, октабрсентябр, октября ҳарфи я билан берилади
проект, обектпроект, обектунлидан ва ъ дан кейин е — е
актсия, стантсияаксия, стансияундошдан кейин ц — с
полисияполитсияунлидан кейин ц — тс
кампютер, компъютеркомпютеро сақланади, ь ёзилмайди
истакан, ишкафстакан, шкафсўзлашувдаги қўшимча унли ёзилмайди
онлине дарс, локализатсияонлайн‑дарс, маҳаллийлаштиришўзбек ҳарфлари; ўзбекча муқобили бор

Ўзингизни текширинг

1) Сўз қайси тилдан ва қайси ёл билан кирганини аниқланг. 2) Рус тили орқали кирган сўзни аслият билан ҳарфма‑ҳарф солиштиринг, айниқса е, э, ц, ь, ъ, ё, ю, я ҳарфларига эътибор беринг. 3) Ўрнашган ўзбекча муқобили ёқлигига ишонч ҳосил қилинг. 4) Иккилансангиз, имло луғатига қаранг.

Имло хатоси — сўз ёки сўз шаклининг амалдаги имло қоидаларига зид ёзилиши. Хатоларнинг аксарияти уч сабабдан келиб чиқади: сўз эшитилганича ёзилади; кирилл ёзувидаги одатлар лотин ёзувига кўчирилади; клавиатурада керакли белги топилмайди. Бу дарсда энг кўп учрайдиган хатолар турлари бўйича жамланган; ҳар бир қоида бўлимнинг тегишли дарсида батафсил кўрилади.

1. Ў, ғ ва тутуқ белгиси

Энг кўп учрайдиган хато — ў ва ғ ҳарфларида ўрнига тўғри апостроф ъ ёки ъ ъ белгиларини қўйиш ҳамда ъ белгисини тушириб қолдириш ёки алмаштириш. Нотўғри: ўзбек, ғалаба, маълумот; тўғри: ўзбек, ғалаба, маълумот. Бошқа алифболарнинг ҳарфлари ҳам хато: ғалаба, ўз. Тутуқ белгиси тушиб қолса, маъно ўзгариши мумкин: шеър — шер. Ортиқча ъ ҳам хато: жамоъа эмас, жамоа.

2. Х ва ҳ ҳарфлари

ҳамма (хамма эмас); хайр (ҳайр эмас); хоҳламоқ (хохламоқ эмас); хурсанд (ҳурсанд эмас); ҳаво (хаво эмас); ҳол — хол (ҳар хил сўзлар)

3. Сўз охиридаги ва қўшимча олдидаги ундошлар

Талаффузда сўз охиридаги б ва д жарангсизлашади, лекин ёзувда меъёр сақланади: китоб, мактаб, озод. Текшириш учун унли билан бошланадиган қўшимча қўшинг: китоби. Қўшимча қўшилганда асос ҳам, қўшимча ҳам ўзгариши мумкин: кўп бўғинли асос охиридаги к ва қ унлидан олдин г ва ғ га айланади, к ва қ дан кейин жўналиш келишиги -ка ва -қа тарзида ёзилади, баъзи сўзларда унли тушади. Батафсил — асос ва қўшимчалар имлоси дарсида.

Асос ва қўшимчалардаги хатолар
НотўғриТўғриҚоида
китоп, мактап, озоткитоб, мактаб, озодохирдаги б, д сақланади
юраки, қишлоқиюраги, қишлоғиунлидан олдин к → г, қ → ғ
эшикга, қишлоқга, тоққаэшикка, қишлоққа, тоғгак дан кейин -ка, қ дан кейин -қа, ғ дан кейин -га
оғизим, бурунимоғзим, бурнимтурғун бўлмаган унли тушади
тўқиз, сакиз, ети, эликтўққиз, саккиз, етти, элликқўш ундош ёзилади

4. Қўшиб, ажратиб ёки чизиқча билан

-ми, -гина юкламалари ва -дек қўшимчаси қўшиб ёзилади: келасизми, озгина, ойдек. Ҳам, учун, билан каби ёрдамчи сўзлар ажратиб ёзилади: мен ҳам, сиз учун. Ҳар ва ҳеч сўзлари билан келган бирикмалар ажратиб ёзилади: ҳар ким, ҳеч ким, ҳар бир. Жуфт сўзлар чизиқча билан ёзилади: ота‑она, катта‑кичик. Нотўғри: келасиз ми, менҳам, ҳечким, ота она.

5. Бош ҳарф, сана ва тартиб сонлар

Ой ва ҳафта кунларининг номлари гап ичида кичик ҳарф билан ёзилади: 15‑март, душанба куни. Атоқли отлар бош ҳарф билан ёзилади: Тошкент, Амударё. Рақам билан ёзилган тартиб сондан кейин чизиқча қўйилади: 5‑синф, 2025‑йил 1‑сентябр. Нотўғри: 15 Март, Душанба куни (гап ичида), 5 синф, №5 мактаб, 2025 йил.

6. Ўзлашма сўзлар ва қисқартмалар

Нотўғри → тўғри: Эвропа → Европа; поезд → поезд; кампютер → компютер; стантсия → стансия; октабр → октябр; АҚШ → АҚШ; БМТ-га → БМТга. Батафсил — ўзлашма сўзлар ва қисқартма сўзлар дарсларида.

Матнни қандай текшириш керак

1) Матндан тўғри апостроф ъ белгиларини қидириб топинг ва уларни ў, ғ да га, бошқа ўринларда ъ га алмаштиринг. 2) Х ёки ҳ ёзилишида шубҳа туғдирган сўзларни луғатдан текширинг. 3) Сўз охиридаги ундошни унли билан бошланадиган қўшимча қўшиб текширинг. 4) Юкламалар қўшиб ёзилгани ва саналар тўғри берилганига қаранг. 5) Белгиларни адаштирмаслик учун ўзбек лотин клавиатура тартибини ўрнатинг ёки автоалмаштиришни созланг.