UzLocal

Фонетика

Фонетика ўзбек тилининг товуш тизимини тасвирлайди: унли ва ундошлар, урғу, ўзлашма сўзларни мослаштириш. Бўлим интерфейс ва овоз беришда табиий товушни сақлашга ёрдам беради.

Фонетика — тилшуносликнинг тилнинг товуш томонини ўрганадиган бўлими. Атама юнонча «товуш, овоз» маъносидаги сўздан олинган. Фонетика нутқ товушлари қандай ҳосил бўлиши ва қандай эшитилишини, улар бўғин ва сўзга қандай бирикишини, урғу ва интонация нутқда қандай вазифа бажаришини текширади. Сўзнинг маъноси фонетиканинг вазифаси эмас: у сўзнинг эшитиладиган, моддий қобиғини тавсифлайди.

Фонетика ўрганадиган бирликлар

Нутқ оқимини тобора кичик қисмларга бўлиш мумкин: фраза, нутқ такти, фонетик сўз, бўғин, товуш. Бу бирликлар бирин-кетин жойлашади, улар сегмент бирликлар дейилади. Урғу ва интонация товушлардан алоҳида мавжуд эмас — улар бўғин ва фраза устига «қўйилади», шунинг учун суперсегмент ҳодисалар деб аталади.

Ўзбек тилининг фонетик бирликлари
БирликНимаМисол
товушэнг кичик талаффуз бирлиги«тош» сўзида уч товуш: т, о, ш
бўғинбир ҳаво зарби билан айтиладиган товуш ёки товушлар гуруҳимак-таб, ки-тоб
фонетик сўзбир урғу атрофида бирлашган сўз ва унга қўшилган урғусиз юкламалар«келдими?» бир бутун бўлиб айтилади
нутқ тактифразанинг икки пауза орасидаги қисмиЭртага эрталаб | мактабга борамиз.
фразатугал интонацияга эга нутқ парчасиБугун ҳаво илиқ.
урғубир бўғиннинг кучлироқ айтилиши«китоб» — урғу охирги бўғинда
интонацияфразанинг оҳанги, суръати ва паузалариКелди. — Келди?

Товуш қайси томонлардан ўрганилади

Бир товушни уч томондан ўрганиш мумкин. Артикуляцион (физиологик) фонетика нутқ аъзоларининг ишини тавсифлайди. Акустик фонетика товушни физик тебраниш сифатида — баландлиги, кучи, давомийлиги ва тембри жиҳатидан текширади. Перцептив фонетика инсон товушни қулоқ орқали қандай идрок этишини ўрганади. Фонология алоҳида соҳа бўлиб, товушларнинг маъно фарқлаш вазифасини текширади. Ёндашувга кўра тавсифий (тилнинг ҳозирги ҳолати), тарихий (товушлар тараққиёти) ва қиёсий (бошқа тиллар билан солиштириш) фонетика фарқланади.

Фонема: маъно фарқлайдиган товуш

Агар бир товушни бошқасига алмаштириш сўзни ўзгартирса, бу товушлар алоҳида фонемалардир. Тилдаги мустақил товушлар шу усул билан аниқланади. Фақат бир товуш билан фарқланадиган сўз жуфтлари минимал жуфтлар дейилади.

тош — тиш — туш — тўш; бош — беш — бўш; қўл — кўл.

Фонетика ва унга ёндош бўлимлар

Мактабда фонетика билан бирга ўрганиладиган уч бўлим унга таянади. Графика ҳарфлар ва ёзув белгилари тизимини тавсифлайди. Орфография ёзиш қоидаларини белгилайди. Орфоэпия адабий талаффуз меъёрларини белгилайди. Фонетика биз амалда қандай гапиришимизни тавсифлайди, орфография ва орфоэпия эса қандай ёзиш ва айтиш кераклигини кўрсатади. Талаффуз билан ёзилиш кўпинча мос келмайди.

«китоб» сўзи охирида [китоп] га яқин эшитилади, лекин «б» билан ёзилади — «китобим» шаклида [б] аниқ эшитилади; «барг» [барк] деб айтилади, қиёсланг: «барги».

Кўп учрайдиган хатолар

Биринчи хато — товуш билан ҳарфни аралаштириш. «Тонг» сўзида тўрт ҳарф, лекин уч товуш бор: т, о, нг. «Ёз» сўзида икки ҳарф, лекин уч товуш бор: [й], [о], [з]. Иккинчиси — фонетикани имло қоидалари деб ўйлаш: фонетика товушланишни тавсифлайди, ёзиш қоидалари эса орфографиянинг иши. Учинчиси — сўзни «эшитилганидек» ёзиш («китоп», «барк») ёки, аксинча, ҳарфма-ҳарф талаффуз қилиш. Тўғри ёзилиш орфография бўйича, тўғри талаффуз эса орфоэпия бўйича текширилади.

Ўзингизни текширинг

Бирор сўзни, масалан «қишлоқ»ни олинг ва жавоб беринг: унда нечта ҳарф ва нечта товуш бор; у қандай бўғинларга бўлинади (қиш-лоқ); урғу қайси бўғинда (охиргисида); қайси товушлар унли, қайсилари ундош. Бу ҳақда батафсил «Нутқ товушлари қандай ҳосил бўлади», «Унли товушлар», «Ундош товушлар» ва «Товуш ва ҳарф» дарсларида.

Нутқ товуши — нутқ аъзоларининг муайян ҳаракати натижасида ҳосил бўладиган ва эшитиб идрок этиладиган энг кичик товуш бирлиги. Ўзбек тилидаги деярли барча товушлар нафас чиқаришда ҳосил бўлади: ҳаво ўпкадан чиқиб, овоз пайдо бўлиши мумкин бўлган ҳиқилдоқдан, сўнг ҳалқум, оғиз ва бурун бўшлиғидан ўтади. Шу йўлда нутқ аъзолари ҳаво йўлини торайтиради ёки тўсади ва товушга якуний шакл беради. Бу ҳаракатлар мажмуи артикуляция деб аталади.

Нутқ аппаратининг уч қисми

Нутқ аппаратининг тузилиши
ҚисмАъзоларТовуш ҳосил бўлишидаги вазифаси
нафас аъзолариўпка, бронхлар, кекирдак, диафрагмаҳаво оқимини ҳосил қилади — товушнинг куч манбаи
ҳиқилдоқтовуш пайчаларитебраниб овоз (тон) беради ёки очиқ ҳолда қолади
ҳиқилдоқ усти бўшлиқлариҳалқум, оғиз бўшлиғи, бурун бўшлиғирезонатор сифатида товушни кучайтиради ва унга шакл беради

Фаол ва нофаол нутқ аъзолари

Оғиз бўшлиғидаги баъзи аъзолар ҳаракатчан: лаблар, тил (учи, олди, ўртаси ва орқаси), кичик тил, юмшоқ танглай ва пастки жағ. Бошқалари қўзғалмас: тишлар, милк ва қаттиқ танглай. Фаол аъзо нофаол аъзога ёки бошқа фаол аъзога яқинлашиб, жипслашув ёки тирқиш ҳосил қилади. Бу қаерда юз беришига қараб турли ундош ҳосил бўлади.

«бобо» — икки лаб жипслашади; «фасл» — пастки лаб юқори тишларга тегади; «тут» — тил учи юқори тишларга тақалади; «кўк» — тил орқаси юмшоқ танглайга тегади; «қишлоқ» — тилнинг энг орқа қисми кичик тилга яқинлашади; «ҳаво» — «ҳ» товуши бўғизда ҳосил бўлади.

Овоз ва шовқин

Товуш овоздан, шовқиндан ёки уларнинг қўшилмасидан иборат бўлиши мумкин. Овоз (тон) товуш пайчалари тебранганда пайдо бўлади. Шовқин ҳаво оқими оғиздаги тўсиқни енгиб ўтганда юзага келади. Фарқни сезиш учун бармоқларингизни бўғзингизга қўйиб, аввал [ззз], кейин [ссс] ни чўзиб айтинг: [з] да пайчаларнинг титраши сезилади, [с] да эса сезилмайди.

Турли товушларда овоз ва шовқиннинг нисбати
Товуш туриТаркибиМисоллар
унлиларфақат овоз, тўсиқ йўқа, о, и, у, ў, э
сонор ундошларовоз шовқиндан устунм, н, нг, л, р, й
жарангли шовқинли ундошларшовқин ва овозб, д, з, г, ғ
жарангсиз ундошларфақат шовқинп, т, с, к, қ, х, ҳ

Оғиз ва бурун товушлари

Юмшоқ танглай тўсқич вазифасини бажаради. У кўтарилса, ҳаво фақат оғиздан чиқади — товушларнинг кўпчилиги шундай ҳосил бўлади. Тушса, ҳаво бурундан ҳам ўтади — «м», «н» ва «нг» бурун ундошлари шундай пайдо бўлади. «Мен», «нон», «тонг» сўзларини бурнингизни қисиб айтиб кўринг: бурун йўли ёпилгани учун улар бузилиб эшитилади.

Товушнинг акустик белгилари

Физик жиҳатдан ҳар қандай товуш баландлиги (тебраниш частотаси), кучи (тебраниш кўлами), давомийлиги ва тембри билан тавсифланади. Тембр — товушнинг ўзига хос «ранги» бўлиб, у орқали бир унлини бошқасидан ажратамиз ва таниш одамнинг овозини биламиз. Ўзбек сўзидаги урғули бўғин кучлироқ ва бироз чўзиқроқ айтилади: «китоб», «болалар». Сўроқ гапда товуш баландлиги кўтарилади: «Келдингизми?»

Жонли нутқда товушлар алоҳида-алоҳида айтилмайди: нутқ аъзолари кейинги товушга олдиндан тайёрланади, шунинг учун қўшни товушлар бир-бирига таъсир қилади. Бу ҳақда «Товуш ўзгаришлари» дарсида.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

Кўпинча товушлар фақат оғизда пайдо бўлади, деб ўйлашади, аслида овоз ҳиқилдоқда ҳосил бўлади, оғиз ва бурун эса унга шакл беради. Рус тилида сўзлашувчилар «қ» ва «к», «ғ» ва «г», «ҳ» ва «х» ни кўп аралаштиради, ҳолбуки улар турли жойда ҳосил бўлади ва сўзларни фарқлайди: «қўл» — «кўл», «ҳол» — «хол». Ўзингизни шундай текширинг: товушни секин айтиб, қайси аъзо ҳаракатланишини, тўсиқ қаерда пайдо бўлишини, овоз иштирок этиш-этмаслигини ва ҳаво бурундан ўтиш-ўтмаслигини аниқланг.

Унли товушлар — талаффуз қилинганда ҳаво оғиз бўшлиғидан тўсиққа учрамай, эркин ўтадиган ва асосан овоздан иборат бўлган товушлар. Ҳозирги ўзбек адабий тилида олтита унли бор: и, э, а, у, ў, о. Унли бўғиннинг зарурий ўзагидир: унлисиз бўғин бўлмайди.

Унлини қандай таниш мумкин

Унлини истаганча чўзиб айтиш, ҳатто куйлаш мумкин, уни талаффуз қилганда тил ва лаблар ҳаво йўлини тўсмайди. Энг ишончли белги — бўғин ҳосил қилиши: сўзда нечта унли бўлса, шунча бўғин бўлади.

мак-таб — 2 унли, 2 бўғин; ки-тоб-хо-на — 4 унли, 4 бўғин; ў-қув-чи — 3 унли, 3 бўғин; уй — 1 унли, 1 бўғин.

Унлиларнинг таснифи

Унлилар уч белгига кўра фарқланади. Қаторига (тилнинг ётиқ ҳолатига) кўра: олд қатор — и, э, а; орқа қатор — у, ў, о. Кўтарилишига (тилнинг қанчалик кўтарилиши ва оғизнинг қанчалик очилишига) кўра: юқори, яъни тор — и, у; ўрта — э, ў; қуйи, яъни кенг — а, о. Лабларнинг иштирокига кўра: лабланмаган — и, э, а; лабланган — у, ў, о. Ҳар бир унли шу уч белгининг бирикмаси билан белгиланади.

Ўзбек тилининг олтита унлиси
УнлиҚаторКўтарилишЛаб иштирокиМисоллар
иолдюқори (тор)лабланмаганит, бир
э (е)олдўрталабланмаганэл, кел
аолдқуйи (кенг)лабланмаганака, бахт
уорқаюқори (тор)лаблангануй, сут
ўорқаўрталабланганўн, кўз
оорқақуйи (кенг)лабланганота, тош

Унлилар сўзларни фарқлайди: ит — эт — от — ўт; тиш — туш — тўш — тош; қул — қўл; тур — тўр.

Унли товуш ва унли ҳарф

Унли товуш олтита, ўзбек кирилл ёзувида эса унли ҳарф ўнта: а, е, ё, и, о, у, э, ю, я, ў. «Ё», «ю», «я» ҳарфлари ва сўз бошидаги «е» [й] билан унлининг бирикмасини билдиради. «Э» ҳарфи асосан сўз бошида ёзилади. Лотин ёзувида унли ҳарф ҳам олтита бўлиб, ҳар бири битта товушга мос келади.

Кирилл ҳарфлари ва улар ифодалайдиган товушлар
ҲарфТовушларМисол
есўз бошида [йэ], ундошдан кейин [э]ер, кел
э[э]эшик, эрта
ё[йо]ёз, ёш
ю[йу]юрак, юз
я[йа]ярим, янги

Талаффуз хусусиятлари

Ўзбек тилида унлининг чўзиқлиги сўз маъносини фарқламайди, аммо айириш белгили арабча ўзлашмаларда «ъ» дан олдинги унли одатда чўзиб айтилади: «маъно», «таъсир». «Қ», «ғ», «х» ёнида «и» унлиси орқароқ талаффуз қилинади: «қиз», «ғишт», «хизмат». Тор «и» ва «у» урғусиз бўғинда жарангсиз ундошлар орасида анча кучсизланади: «китоб», «тушун». Батафсил — «Унли товушлар алмашинуви ва редукция» ҳамда «Сингармонизм» дарсларида.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

«У» билан «ў» ни аралаштирманг: улар бошқа-бошқа товушлар, бирини иккинчисига алмаштириш сўзни ўзгартиради («қул» — «қўл»). Ўзбекча «о» ҳамиша лабланган бўлиб, рус тилидагидек урғусиз бўғинда [а] га айланмайди: «бола», «олма». Ёзувда «э» ва «е» ни фарқланг: «эл» ва «ел» — бошқа-бошқа сўзлар, иккинчисининг бошида [й] эшитилади. Ниҳоят, «ё», «ю», «я» ни алоҳида унли товуш деб ҳисобламанг — булар ҳарф, улардаги товуш эса иккита.

Ўзингизни текшириш учун сўзни бўғинларга бўлинг, ҳар бир бўғиндаги унлини топинг ва унинг қатори, кўтарилиши ва лабланишини айтинг. Масалан, «кўзойнак»: кў-зой-нак. «Ў» — орқа қатор, ўрта кўтарилиш, лабланган; «о» — орқа қатор, қуйи кўтарилиш, лабланган; «а» — олд қатор, қуйи кўтарилиш, лабланмаган.

Ундош товушлар — талаффуз қилинганда ҳаво оқими оғиз бўшлиғида тўсиққа учрайдиган товушлар: лаблар, тил ёки тишлар жипслашади ёки бир-бирига яқинлашади. Ҳаво тўсиқни енгиб ўтганда шовқин пайдо бўлади, шунинг учун сонорлардан бошқа ҳар бир ундошда шовқин асосий ўрин тутади. Ундош ўзи бўғин ҳосил қилмайди — у унлига қўшилиб келади.

Ўзбек тилида нечта ундош бор

Мактаб дарсликларида одатда 24 та ундош товуш ажратилади. «Ж» ҳарфи икки хил товушни билдиради: ўз сўзларда портловчи-сирғалувчи [дж], рус тилидан ва бошқа тиллардан ўзлашган сўзларда сирғалувчи [ж]. «Нг» ҳарфлар бирикмаси битта тил орқа бурун товушини ифодалайди. «Ц» ҳарфи фақат ўзлашма сўзларда учрайди ва алоҳида товуш ҳисобланмайди.

б, в, г, д, ж [дж], ж [ж], з, й, к, л, м, н, нг, п, р, с, т, ф, х, ч, ш, қ, ғ, ҳ. Ж [дж]: «жон», «жўжа»; ж [ж]: «журнал», «гараж».

Таснифнинг уч белгиси

Ундошлар ҳосил бўлиш ўрнига (тўсиқни қайси аъзо ҳосил қилишига), ҳосил бўлиш усулига (тўсиқ жипслашувми ёки тирқишми) ва овоз билан шовқиннинг нисбатига (сонор ва шовқинли, шовқинлилар эса жарангли ва жарангсиз) кўра таснифланади. Бу ерда умумий шарҳ берилган; ҳар бир белги алоҳида дарсларда батафсил кўриб чиқилади.

Ундошларнинг ҳосил бўлиш ўрнига кўра турлари
ГуруҳКичик гуруҳУндошлар
лаб ундошларилаб-лабб, п, м
лаб ундошларилаб-тишв, ф
тил ундошларитил олдит, д, с, з, ш, ж, ч, л, н, р
тил ундошларитил ўртай
тил ундошларитил орқак, г, нг
тил ундошларичуқур тил орқақ, ғ, х
бўғиз ундоши—ҳ
Ундошларнинг ҳосил бўлиш усули ва овоз иштирокига кўра турлари
Ҳосил бўлиш усулиЖаранглиЖарангсиз
портловчиб, д, гп, т, к, қ
сирғалувчив, з, ж [ж], ғф, с, ш, х, ҳ
портловчи-сирғалувчи (қоришиқ)ж [дж]ч, ўзлашмаларда ц
сонорлар (бурун, ён, титроқ, й)м, н, нг, л, р, й—

Кўплаб шовқинли ундошлар жарангли-жарангсизлик жиҳатидан жуфт ҳосил қилади: б — п, в — ф, д — т, з — с, ж — ш, ж [дж] — ч, г — к, ғ — х. Сонорлар ҳамиша жарангли бўлади. Жуфтлар ва уларнинг талаффузга таъсири ҳақида «Жарангли ва жарангсиз ундошларнинг жуфтлари» дарсида.

Ундошлар сўзларни фарқлайди: қўл — кўл; қир — кир; ҳол — хол; дор — тор; тўқ — тўк; минг — мин.

Талаффуз ва ёзувда нимага эътибор бериш керак

«Нг» — битта товуш, у [н] ва [г] га ажратиб айтилмайди: «тонг», «кенг», «сингил». Сўз охиридаги жарангли ундош жарангсизлашади, лекин ўзакка қараб ёзилади: «китоб» [китоп], «барг» [барк]. Ўз сўзларда «в» товуши кўпинча икки лаб билан айтилади: «сув», «овоз». «Ц» ҳарфи сўз бошида [с], унлидан кейин [тс] каби эшитилади: «цирк», «милиция». Арабча сўзлардаги «ъ» айириш белгиси бўғинларни ажратади ёки унлини чўзади: «санъат», «маъно».

Кўп учрайдиган хатолар

Кўпинча «қ» билан «к», «ғ» билан «г», «ҳ» билан «х» аралаштирилади: рус тилида бундай фарқ йўқ, ўзбек тилида эса улар маънони ўзгартиради. Ёзувда ҳам хато учрайди: «ҳаво», «ҳаёт», лекин «хабар», «хат» деб ёзилади; «хаво», «хаёт» шакли нотўғри. Сўзни «эшитилганидек» ёзманг: «китоп», «барк» — хато. «Нг» ни «нғ» билан аралаштирманг: «қўнғироқ» сўзида икки алоҳида товуш бор. Қийин сўзларнинг ёзилишини имло луғатидан текширинг.

Ундошни таҳлил қилиш

Ундошнинг ҳосил бўлиш ўрни, усули ва овоз иштирокини айтинг. Масалан, «қишлоқ» сўзида: «қ» — чуқур тил орқа, портловчи, жарангсиз; «ш» — тил олди, сирғалувчи, жарангсиз; «л» — тил олди, сонор ён ундош, жарангли. Батафсил — «Ундошларнинг нутқ аъзолари бўйича артикуляцияси», «Сонор товушлар» ҳамда «Портловчи, сирғалувчи ва аффрикаталар» дарсларида.

Бўғин — ўпкадан чиқаётган ҳавонинг бир зарби билан айтиладиган товуш ёки товушлар бирикмаси. Бўғиннинг асосини ҳамиша унли товуш ташкил этади: унлисиз бўғин бўлмайди, ундошлар эса унлининг олдидан ёки кейинидан унга тиркалади. Шунинг учун сўзда нечта унли товуш бўлса, шунча бўғин бўлади. Бўғин маъно бирлиги эмас, талаффуз бирлигидир, унинг чегараси кўпинча морфема чегарасига мос келмайди: «китоблари» сўзи морфемаларга китоб-лар-и тарзида, бўғинларга эса ки-тоб-ла-ри тарзида бўлинади.

Бўғинлар қандай саналади

Бунда ҳарфлар эмас, унли товушлар саналади. Ўзбек тилида олтита унли бор: а, о, у, ў, и, е. Ё, ю, я ҳарфлари, шунингдек сўз бошида ва унлидан кейин келган е ҳарфи икки товушни (й + унли) билдиради, лекин уларда унли битта, демак, бўғин ҳам битта. Й товуши ундош бўлиб, бўғин ҳосил қилмайди. Тутуқ белгиси (ъ) унли эмас. Ёнма-ён келган икки унли ҳамиша икки бўғинга тегишли бўлади: ўзбек тилида дифтонглар йўқ.

о-на — 2 бўғин; ки-тоб — 2; мам-ла-кат — 3; ў-қи-тув-чи — 4; ёз — 1; юл-дуз — 2; о-и-ла — 3; маъ-но — 2; са-о-дат — 3.

Очиқ ва ёпиқ бўғин

Унли билан тугайдиган бўғин очиқ бўғин дейилади: «она», «бола» сўзларидаги о-, бо-, -ла. Ундош билан тугайдиган бўғин ёпиқ бўғин дейилади: нон, тош, дўст. Бир сўзда иккала тур ҳам учраши мумкин: ол-ма сўзида биринчи бўғин ёпиқ, иккинчиси очиқ.

Бўғиннинг тузилиш турлари

Ўзбек тилидаги бўғин турлари (У — унли, Т — ундош)
ТуриМисолҚаерда учрайди
Уо-на, у-зумаслий ва ўзлашма сўзлар
УТот, ол-мааслий ва ўзлашма сўзлар
ТУбу, бо-лааслий ва ўзлашма сўзлар
ТУТнон, мак-табэнг кўп учрайдиган тур
УТТаср, айтаслий ва ўзлашма сўзлар
ТУТТдўст, гўшт, тўртаслий ва ўзлашма сўзлар
ТТУсту-дентфақат ўзлашмалар
ТТУТплан, шкаффақат ўзлашмалар
ТТУТТспортфақат ўзлашмалар

Аслий ўзбекча бўғин икки ундош билан бошланмайди. ТТУ, ТТУТ ва ТТУТТ турлари рус тилидан ва рус тили орқали кирган сўзлар билан пайдо бўлган; сўзлашувда бундай ундошлар орасига кўпинча унли қўшиб айтилади (батафсил — «Комбинатор товуш ўзгаришлари» дарсида).

Бўғин чегараси

Унлилар орасидаги битта ундош кейинги бўғинга ўтади: о-та, ки-тоб. Икки ундош бўғинлар орасида тақсимланади: мак-таб, ол-ма, ҳай-вон. Уч ундош ёнма-ён келса, одатда фақат охиргиси кейинги бўғинга ўтади: дўст-лик, айт-ди. Ёзувда сўзни кўчириш қоидалари бундан ҳам аниқроқ — улар «Бўғинга бўлиш ва сўзни кўчириш» дарсида берилган.

Бўғин фақат сўз кўчириш учун керак эмас. Урғу ҳам бўғинга тушади; ўзбек шеъриятидаги бармоқ вазни мисралардаги бўғинлар сонининг тенглигига асосланади, аруз вазнида эса бўғинларнинг қисқа ёки чўзиқлиги ҳисобга олинади.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Товуш ўрнига ҳарфни санаш: «ёз» сўзи икки эмас, бир бўғин. 2) Й ни унли деб ҳисоблаш: ҳай-вон, «ҳа-й-вон» эмас. 3) Ъ белгисини олдинги унлидан ажратиш: маъ-но, таъ-лим, «ма-ъно» эмас. 4) Ёнма-ён унлиларни бир бўғинга қўшиш: о-и-ла — уч бўғин, му-до-фа-а — тўрт бўғин. 5) Бўғинни морфема билан чалкаштириш: «китоблар» сўзининг бўғинлари ки-тоб-лар, морфемалари эса китоб-лар.

Ўзингизни текширинг

Мустақиллик: мус-та-қил-лик — 4 бўғин; мус (ТУТ, ёпиқ), та (ТУ, очиқ), қил (ТУТ, ёпиқ), лик (ТУТ, ёпиқ). Ўқувчилар: ў-қув-чи-лар — 4 бўғин; ў (У, очиқ), қув (ТУТ, ёпиқ), чи (ТУ, очиқ), лар (ТУТ, ёпиқ).

Урғу — сўздаги бир бўғиннинг овоз кучи билан ажратиб, бошқаларидан кучлироқ ва бироз чўзиқроқ айтилиши. Урғу тушган бўғин урғули бўғин, қолганлари урғусиз бўғин дейилади. Ўзбек тилида сўз урғуси асосан куч (динамик) урғуси бўлиб, одатда сўзнинг охирги бўғинига тушади. Ёзувда урғу белгиланмайди; луғат ва дарсликларда урғули унли устига ъ белгиси қўйилади: бола́, кито́б. Бу дарсда сўз урғуси ҳақида сўз боради; гапдаги мантиқий урғу «Урғу турлари» дарсида кўриб чиқилади.

Урғу қаерга тушади

Сўзга кўплик, эгалик, келишик қўшимчалари ёки сўз ясовчи қўшимчалар (-чи, -лик, -ли, -сиз ва бошқалар) қўшилганда урғу янги охирги бўғинга ўтади. Шунинг учун ўзбек тилидаги урғу кўчувчи урғу деб аталади: у гўё сўз охирига эргашиб боради.

Урғу сўз охирига кўчади
ШаклБўғинлариУрғули бўғин
кито́бки-тобтоб
китобла́рки-тоб-ларлар
китоблари́мки-тоб-ла-римрим
китобларимда́ки-тоб-ла-рим-дада
ишчи́иш-чичи
дўстли́кдўст-ликлик

Урғу олмайдиган қўшимчалар

Ҳамма қўшимча ҳам урғуни ўзига тортмайди. Феълнинг бўлишсизлик қўшимчаси -ма, сўроқ юкламаси -ми, -чи, -ку, -да юкламалари, шунингдек кесимнинг -ман, -сан, -миз, -сиз шахс-сон қўшимчалари урғусиз бўлади. Бундай ҳолда урғу улардан олдинги бўғинга тушади. Айниқса -ма қўшимчаси муҳим: ундан кейин бошқа қўшимчалар келса ҳам, урғу -ма дан олдинги бўғинда қолади.

ке́лма; ке́лмади — лекин келди́; келди́ми?; ишчи́ман; шифоко́рмиз; си́зчи?; келди́-ку.

Урғу сўзларни фарқлайди

Бўлишсизлик қўшимчаси -ма урғусиз, от ва сифат ясовчи -ма эса урғули бўлгани учун ёзувда бир хил кўринадиган, фақат урғу билан фарқланадиган сўзлар пайдо бўлади. Матнда улар контекстдан, нутқда эса урғудан ажратилади.

Урғу билан фарқланадиган сўзлар
Урғу охирги бўғиндаУрғу биринчи бўғинда
олма́ — мевао́лма — «олмоқ» феълининг бўлишсиз буйруғи
ёзма́ (иш) — ёзиб бажариладиганё́зма — «ёзмоқ» феълининг бўлишсиз буйруғи
тортма́ — стол ёки жавон ғаладонито́ртма — «тортмоқ» феълининг бўлишсиз буйруғи
сузма́ — сузиб олинган қатиқсу́зма — «сузмоқ» феълининг бўлишсиз буйруғи
атла́с — ипак матоа́тлас — хариталар тўплами

Ўзлашма сўзларда урғу

Рус тилидан ва рус тили орқали кирган сўзлар одатда манба тилдаги урғусини сақлайди: те́хника, респу́блика, фа́брика, ра́дио. Араб ва форс тилларидан анча олдин ўзлашган сўзлар эса кўпинча умумий қоидага бўйсунади: мактаб, дафтар — урғу охирги бўғинда. Ўзлашмаларнинг талаффузи ҳақида «Ўзлашма сўзлар талаффузи» дарсида батафсил айтилган.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

Кўп учрайдиган хатолар: бўлишсизлик -ма сига урғу бериш («келма́», тўғриси ке́лма); сўроқ юкламаси ва шахс-сон қўшимчасини урғули айтиш («келдими́», «ишчима́н»); рус тилидан кирган сўзларда урғуни охирга кўчириш («техника́»); оддий матнда урғу белгисини қўйиш — у фақат луғат, дарслик ва чалкашлик бўлиши мумкин бўлган жойларда керак. Урғули бўғинни топиш учун сўзни бўғинларга ажратинг ва охирги қўшимчани текширинг: агар у -ма, -ми, -чи, -ку, -да ёки -ман, -сан, -миз, -сиз бўлса, урғу битта олдинги бўғинга тушади; ўзлашмаларда луғатга қаранг.

Товуш ўзгаришлари — товушнинг қўшни товушлар таъсирида ёки сўздаги ўрнига кўра бошқа товуш билан алмашиши, тушиб қолиши ёки орттирилиши. Улар кўпинча ўзак ва қўшимча чегарасида ҳамда тез нутқда юз беради. Сабаби оддий: нутқ аъзоларига ёнма-ён товушларни ўхшаш айтиш ва қийин бирикмалардан қочиш қулайроқ. Айрим ўзгаришлар имлода мустаҳкамланган ва ёзувда акс этади, бошқалари фақат талаффузда бўлади — уларни фарқлаш саводли ёзиш учун муҳим.

Комбинатор ва позицион ўзгаришлар

Комбинатор ўзгаришлар қўшни товуш таъсирида юз беради: «тузсиз» сўзида з товуши с олдида [с] каби айтилади — [туссиз]. Позицион ўзгаришлар эса товушнинг сўздаги ўрнига боғлиқ: сўз охиридаги жарангли ундош жарангсизланади — «китоб» [китоп], «озод» [озот] тарзида айтилади; урғусиз тор унлилар сусаяди.

Асосий турлари

Товуш ўзгаришларининг турлари
ТуриМоҳиятиМисоллар
Ассимиляция (ўхшаш)товуш қўшни товушга ўхшаб қоладикетди [кетти], тузсиз [туссиз]
Ундошлар алмашинувик, қ унли олдида г, ғ га ўтадиюрак — юраги, қишлоқ — қишлоғи
Товуш тушишииккинчи бўғиндаги тор унли тушиб қоладиоғиз — оғзи, ўғил — ўғли
Товуш орттирилишиундош ёки унли қўшиладиу — унга; нутқда ақл [ақил]
Унлилар алмашинувибир унли бошқасига алмашадисайла — сайлов

Ҳар бир турга алоҳида дарс бағишланган: «Унли товушлар алмашинуви ва редукция», «Ундошлар ассимиляцияси», «Комбинатор товуш ўзгаришлари» (диссимиляция, метатеза ва бошқа ҳолатлар ўша ерда). Қуйида энг муҳим амалий фарқ берилган: нима ёзилади-ю, нима фақат айтилади.

Ёзувда акс этадиган ўзгаришлар

Имло қоидаларида мустаҳкамланган ўзгаришлар
ҚоидаЁзилади
Кўп бўғинли сўз охиридаги к, қ унли билан бошланган қўшимча олдида г, ғ га айланадикўйлак — кўйлаги, тилак — тилаги, ўртоқ — ўртоғи
Бир бўғинли сўзларда ва айрим ўзлашмаларда к, қ сақланадиўқ — ўқи, ҳуқуқ — ҳуқуқи, иттифоқ — иттифоқи
Айрим икки бўғинли сўзларда иккинчи бўғиндаги тор унли эгалик қўшимчаси олдида тушадибурун — бурни, сингил — синглим, қорин — қорни
К дан кейин г билан бошланган қўшимча к билан, қ ва ғ дан кейин қ билан ёзиладикўк — кўкка, тик — тиккан, қишлоқ — қишлоққа, тоғ — тоққа
Феъл негизи охиридаги а -в олдида о га айланадиишла — ишлов, тингла — тинглов
У, бу, шу олмошларига келишик қўшимчаси қўшилганда н орттириладиунинг, бунда, шунга

Фақат талаффузда бўладиган ўзгаришлар

Ўхшашлик ва жарангсизланиш ҳолатларининг аксарияти ёзувда акс этмайди: имло ўзак ва қўшимчанинг асл кўринишини сақлайди. «Кетти» эмас, кетди; «туссиз» эмас, тузсиз; «китоп» эмас, китоб ёзилади; нутқда кўпинча [ақил], [фикир] эшитилса ҳам, ақл ва фикр деб ёзилади.

Кўп учрайдиган хатолар

Хатолар уч хил бўлади. Эшитилганидек ёзиш: «кетти», «китоп», «ақил». Ёзувдаги қоидани қўлламаслик: кўйлаги ўрнига «кўйлаки», қишлоғи ўрнига «қишлоқи», оғзи ўрнига «оғизи», сайлов ўрнига «сайлав», тоққа ўрнига «тоғга». Қоидани у амал қилмайдиган жойда қўллаш: ўқи ўрнига «ўғи», ҳуқуқи ўрнига «ҳуқуғи». Иккиланганда сўзни имло луғатидан текширинг.

Ўзингизни текширинг

тоғ + га → тоққа; ўғил + и → ўғли; юрак + им → юрагим; сайла + в → сайлов; кетди — ёзилиши кетди, талаффузи [кетти].

Сингармонизм (унлилар уйғунлиги) — сўз доирасида унлиларнинг бир-бирига мослашуви, яъни қўшимча унлисининг ўзак унлисига мос келиши ҳодисаси. Бу туркий тилларнинг қадимий хусусияти бўлиб, қозоқ, қирғиз, турк тилларида ҳозир ҳам амал қилади. Ҳозирги ўзбек адабий тилида сингармонизм деярли йўқолган: қўшимчалар ўзак унлисидан қатъи назар бир шаклда келади. Шунинг учун бу мавзу ўзбек тили учун, аввало, қардош тиллар билан қиёслаш, шеваларни ва тил тарихини тушуниш учун муҳимдир.

Сингармонизм турлари

Танглай сингармонизми — қатор бўйича мослашув: орқа қатор унлили ўзакдан кейин қўшимча орқа қатор унлисини, олд қатор унлили ўзакдан кейин эса олд қатор унлисини олади. Лаб сингармонизми — лабланиш бўйича мослашув: ўзак унлиси лабланган бўлса, қўшимча унлиси ҳам лабланган бўлади. Танглай уйғунлиги туркий тилларда энг кенг тарқалган, лаб уйғунлиги эса ҳамма тилда ҳам бир хил изчил эмас.

Қардош тилларда ва ўзбек тилида
ТуриҚардош тилдаЎзбек адабий тилида
Танглай: кўпликқозоқча балалар — мектептерболалар — мактаблар: ҳамма жойда -лар
Танглай: жўналиш келишигиқозоқча балаға — мектепкеболага — мактабга: ҳамма жойда -га
Лаб: кўпликқирғизча тоолор, колдортоғлар, қўллар: қўшимча унлиси лабланмайди

Адабий тилда нега йўқолган

Ўзбек адабий тилига Тошкент ва Фарғона водийси шаҳар шевалари асос бўлган. Бу шевалар асрлар давомида унлилар уйғунлиги бўлмаган тожик тили билан яқин алоқада ривожланган. Уларда унлилар тизими олтита унлига (а, о, у, ў, и, е) қисқарган, олд қатор лабланган унлилар йўқолган, олд ва орқа қатор унли жуфтлари бирлашиб кетган. Жуфт унлилар қолмагач, уйғунлик таянчсиз қолди ва қўшимчалар бир вариантда мустаҳкамланди.

Шеваларда сингармонизм

Ўзбек шевалари одатда уч лаҳжага бўлинади: қарлуқ, қипчоқ ва ўғуз лаҳжалари. Қипчоқ ва ўғуз шеваларида сингармонизм кўп жиҳатдан сақланган: бир қўшимчанинг ўзи ўзакка қараб гоҳ орқа, гоҳ олд қатор унли билан айтилади. Адабий меъёрга асос бўлган қарлуқ шаҳар шеваларида эса у йўқолган.

Адабий тилдаги излари

Энг яққол из — к, г ва қ, ғ ундошларининг қарама-қаршилиги. Қадимда қ ва ғ орқа қатор унлилари билан, к ва г эса олд қатор унлилари билан келган. Унлилардаги қатор фарқи йўқолгач, у ундошларда сақланиб қолди: энди бир хил унлили сўзларни айнан ундош фарқлайди.

кўл — қўл; кир — қир; кул — қул.

Амалий хулоса: қўшимчалар бир хил ёзилади

Ўзбек адабий тилида қўшимчалар ўзакка қараб унлисини ўзгартирмайди: уйлар, тоғлар, кўзлар; уйда, мактабда; болалик, яхшилик. Қўшимча шакли ўзгарса ҳам, бунга унли эмас, ўзак охиридаги ундош сабаб бўлади: кўкка, тоққа («Товуш ўзгаришлари» дарсига қаранг). Бу имлони анча осонлаштиради.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Сингармонизмни ассимиляция билан чалкаштириш: уйғунлик турли бўғинлардаги унлиларни, ассимиляция эса ёнма-ён товушларни, кўпинча ундошларни боғлайди. 2) Ўзбекча матнга қардош тил ёки шева шаклларини олиб кириш: уйлар, мактабга ўрнига «уйлер», «мектепке»; бу айниқса қозоқ тилидан таржима қилганда кўп учрайди. 3) «Болалиқ», «яхшилиқ» деб ёзиш — адабий меъёрда фақат -лик: болалик, яхшилик. 4) Ўзбек тилида уйғунликдан ҳеч нарса қолмаган деб ўйлаш: унинг изи к — қ, г — ғ жуфтларида яшайди.

Унли товушлар алмашинуви — сўзга қўшимча қўшилганда ёки ундан янги сўз ясалганда ўзакдаги бир унлининг бошқа унли билан алмашиши ёки тушиб қолиши. Редукция эса унлининг урғусиз, кучсиз ҳолатда сусайиши, қисқариши ва баъзан деярли эшитилмай қолишидир. Биринчи ҳодиса одатда ёзувда акс этади, иккинчиси эса асосан талаффузга тегишли.

Алмашинув, тушиш ва редукция: фарқи нимада

Алмашинувда бир унли ўрнига бошқаси келади: «сана-» феълидан «саноқ» оти ясалганда «а» ўрнида «о» пайдо бўлади. Тушишда ўзакдаги унли бутунлай йўқолади: «оғиз» — «оғзи». Редукцияда эса унли ўз ўрнида қолади, лекин қисқа ва ноаниқ айтилади. Алмашинув ва тушиш муайян сўз ва қўшимчалар доирасида қатъий қоидага бўйсунади, редукция эса урғу ва нутқ суръатига боғлиқ.

Феълдан от ясашда «а» → «о» ва «и» → «у»

«-а» билан тугаган феълга «-қ» ёки «-в» қўшимчаси қўшилганда охирги «а» «о» га айланади. «-и» билан тугаган феълларда эса «-в» олдидан «и» «у» га ўтади. Бу алмашинув ёзувда ҳам акс этади.

Феълдан от ясашда унлилар алмашинуви
ФеълҚўшимчаЯсалган сўзАлмашинув
сана--қсаноқа → о
тара--қтароқа → о
ўйна--қўйноқа → о
сайла--всайлова → о
сина--всинова → о
сўра--всўрова → о
ўқи--вўқуви → у
тўқи--втўқуви → у

Ўзакдаги тор унлининг тушиши

Иккинчи бўғинида тор унли («и», «у») бўлган айрим икки бўғинли сўзларга унли билан бошланадиган қўшимча, кўпинча эгалик қўшимчаси қўшилганда, шу унли тушиб қолади ва ёзилмайди. Бу ҳодиса шу шаклдаги барча сўзларда эмас, балки муайян сўзлар доирасида учрайди. Феълларда ҳам шундай ҳол бор: «айир-» — «айрил-», «қайир-» — «қайрил-», «улуғ» сўзидан эса «улғай-» феъли ясалади.

оғиз — оғзим, бурун — бурни, ўғил — ўғли, қорин — қорни, бўйин — бўйни, ўрин — ўрни, кўнгил — кўнгли, сингил — синглим. Кенг унли тушадиган ҳолат ҳам бор: шаҳар — шаҳри.

Редукция

Ўзбек тилида редукцияга энг кўп тор унлилар — «и» ва «у» мойил. Улар урғусиз бўғинда, айниқса икки жарангсиз ундош орасида жуда қисқа айтилади, тез нутқда эса деярли эшитилмайди. Кенг унлилар («а», «о») камроқ сусаяди. Урғу одатда охирги бўғинга тушгани учун (қаранг: «Урғу» дарси) редукция сўзнинг бош ва ўрта бўғинларида кўпроқ сезилади. Ёзувда унли доим тўлиқ ёзилади.

кичик [к(и)чик], пишиқ [п(и)шиқ], қишлоқ [қ(и)шлоқ], тушунча [т(у)шунча], ҳисоб [ҳ(и)соб] — қавс ичидаги унли қисқа ва кучсиз айтилади.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Тушган унлини ёзувда тиклаш: «оғизим», «бурини», «ўғилим» — нотўғри; тўғриси «оғзим», «бурни», «ўғлим». 2) Қоидани ҳамма сўзга татбиқ қилиш: «ўйин» сўзида унли тушмайди — «ўйини», «ўйни» эмас. 3) Ясалган сўзда эски унлини қолдириш: «санақ», «сайлав» — нотўғри; «саноқ», «сайлов» — тўғри. 4) Редукцияни ёзувга кўчириш: «кчик», «блан» каби шакллар фақат тез нутқда эшитилади, ёзувда «кичик», «билан» бўлади.

Ўзингизни текширинг

Сўзда алмашинув ёки тушиш борлигини билиш учун ўзакни алоҳида ва қўшимча билан айтиб кўринг: «бурун» — «бурни» жуфтида ўзакдаги «у» йўқолган, «сина-» — «синов» жуфтида эса охирги «а» «о» га алмашган. Шубҳали ҳолларда имло луғатига мурожаат қилинг. Редукцияни эса фақат талаффузда қайд этинг: у ёзувда акс этмайди.

Ундошлар ассимиляцияси — ёнма-ён келган икки ундошдан бирининг иккинчисига бирор белгиси бўйича ўхшаб қолиши: жаранглилиги ёки жарангсизлиги, ҳосил бўлиш ўрни ёки усули ўзгаради. Ассимиляция кўпинча ўзакнинг охирги ундоши билан қўшимчанинг бошланғич ундоши учрашган жойда юз беради ва талаффузни қулайлаштиради. Бу комбинатор ўзгаришларнинг энг кенг тарқалган туридир.

Ассимиляция турлари

Таъсир йўналишига кўра прогрессив ва регрессив ассимиляция фарқланади: прогрессивда олдинги товуш кейингисини ўзига ўхшатади, регрессивда кейинги товуш олдингисига таъсир қилади. Ўхшашлик даражасига кўра тўлиқ ассимиляция (икки ундош бир хил бўлиб қолади) ва қисман ассимиляция (фақат битта белги ўзгаради) ажратилади. Товушлар ёнма-ён турса, контакт ассимиляция, орада бошқа товушлар бўлса, дистант ассимиляция дейилади; унлиларнинг дистант уйғунлиги «Сингармонизм» дарсида кўриб чиқилган.

Ассимиляция турлари мисолларда
ТуриЁзилишиТалаффузиНима ўзгаради
Прогрессив, қисманкетди[кетти]«д» олдинги «т» таъсирида жарангсизланади
Прогрессив, қисманишдан[иштан]«д» «ш» дан кейин жарангсизланади
Прогрессив, тўлиқотлар[оттар]«л» олдинги «т» га тенглашади (сўзлашувда)
Регрессив, тўлиқтузсиз[туссиз]«з» кейинги «с» га тенглашади
Регрессив, қисманқизча[қисча]«з» «ч» олдида жарангсизланади
Регрессив, қисманшанба[шамба]«н» «б» олдида «м» га ўтади

Прогрессив ассимиляция

Ўзбек тилида энг кўп учрайдигани — жарангсизланиш бўйича прогрессив ассимиляция. Жарангсиз ундош билан тугаган ўзакдан кейин «д» билан бошланадиган қўшимчалар («-ди», «-да», «-дан», «-дек») «т» билан айтилади: «айтди» [айтти], «ишда» [ишта], «тошдек» [тоштек]. Сўзлашувда «-лар» қўшимчасидаги «л» ҳам олдинги ундошга тенглашиши мумкин: «отлар» [оттар].

Регрессив ассимиляция

Регрессив ассимиляцияда ундош ўзидан кейинги ундошга мослашади. Жарангли «з» жарангсиз «с» ва «ч» олдида жарангсизланади ёки уларга тўлиқ тенглашади. Бурун ундоши «н» эса лаб ундошлари «б», «п», «м» олдида «м» га ўтади — бу ҳосил бўлиш ўрни бўйича ассимиляциядир: тил ўрнига лаблар иштирок этади.

ёзсин [ёссин], сўзсиз [сўссиз], қизча [қисча]; шанба [шамба], манба [мамба], сенми? [семми?]

Ёзувда акс этадиган ассимиляция

Ўзбек имлоси морфеманинг асл шаклини сақлашга интилади, шунинг учун юқоридаги ўзгаришлар ёзилмайди: «кетди», «тузсиз», «шанба» деб ёзилади. Бироқ «г» билан бошланадиган айрим қўшимчалар («-га», «-ган», «-гач», «-гунча») «к», «қ» ёки «ғ» билан тугаган сўзга қўшилганда ассимиляция ёзувда ҳам кўрсатилади.

Имлода акс этган ассимиляция
Сўз охириҚўшимча шаклиМисоллар
«к»-ка, -кан, -кач, -кунчаэшикка, кўкка, тиккан
«қ»-қа, -қан, -қач, -қунчақишлоққа, оққан, чиққач
«ғ» (ғ қ га айланади)-қатоққа, боққа

Кўп учрайдиган хатолар

1) Талаффузни ёзувга кўчириш: «кетти», «иштан», «туссиз», «шамба» — нотўғри; «кетди», «ишдан», «тузсиз», «шанба» деб ёзинг. 2) Ёзувда кўрсатилиши шарт бўлган ўзгаришни унутиш: «қишлоқга», «тикган», «тоғга» — нотўғри; тўғриси «қишлоққа», «тиккан», «тоққа». 3) Бу қоидани бошқа қўшимчаларга кўчириш: «-ди», «-да», «-дан» ҳеч қачон «-ти», «-та», «-тан» деб ёзилмайди.

Ўзингизни текширинг

Ассимиляцияни топиш учун сўзни аввал ёзилишича, кейин табиий суръатда айтиб, ўзгарган товушни белгиланг. Сўнг уч саволга жавоб беринг: қайси товуш қайсисига таъсир қилди (йўналиш), қайси белги ўзгарди (жаранглилик, ўрин ёки усул), ўхшашлик тўлиқми ёки қисманми. Масалан, «тузсиз» сўзида кейинги «с» олдинги «з» ни ўзига тенглаштирган — бу тўлиқ регрессив ассимиляция.

Комбинатор товуш ўзгаришлари — нутқ оқимида товушнинг ўзига қўшни ёки яқин турган товушлар таъсирида ўзгариши. Улар товушлар бирикканда талаффузни енгиллаштиради. Бундай ўзгаришларнинг кўпи фақат оғзаки нутқда учрайди, айримлари эса адабий меъёрга айланиб, ёзувда ҳам акс этган.

Комбинатор ва позицион ўзгаришлар

Позицион ўзгариш товушнинг сўздаги ўрнига боғлиқ: сўз охиридаги жарангли ундош жарангсизланади («китоб» [китоп]), урғусиз тор унли сусаяди (қаранг: «Унли товушлар алмашинуви ва редукция» дарси). Комбинатор ўзгаришда эса сабаб — қўшни товуш. Шунинг учун таҳлилда аввал «товуш нега ўзгарди: ўрни учунми ёки қўшниси таъсиридами?» деган саволга жавоб топинг.

Комбинатор ўзгаришлар турлари
ТуриМоҳиятиМисол
Ассимиляциятовушлар бир-бирига ўхшайдикетди [кетти]
Диссимиляциябир хил товушлар фарқланадикоридор [калидор]
Аккомодацияунли ва ундош бир-бирига мослашадиқиз — кийим: «и» турлича айтилади
Метатезатовушлар ўрин алмашадитупроқ [турпоқ]
Элизиятовуш тушиб қоладидўст [дўс]
Протезасўз бошида унли орттириладистол [устол]
Эпентезаундошлар орасига унли қўшиладификр [фикир]

Диссимиляция ва аккомодация

Ассимиляция «Ундошлар ассимиляцияси» дарсида батафсил ёритилган; диссимиляция эса унинг аксидир: сўздаги бир хил ёки яқин икки товушдан бири талаффузни енгиллаштириш учун ўзгаради. Ўзбек тилида у кам учрайди, асосан сўзлашувда кузатилади: «коридор» сўзидаги икки «р» дан биринчиси оддий нутқда «л» га ўтади. Аккомодация — унли ва ундошнинг бир-бирига мослашуви. Масалан, «и» унлиси «қ», «ғ», «х» дан кейин чуқурроқ, «к», «г» дан кейин эса олдинроқ айтилади: «қиз», «ғишт» — «кийим», «гилос». Бу фарқ ёзувда кўрсатилмайди.

Метатеза ва товуш тушиши

Метатеза — сўздаги қўшни товушларнинг ўрин алмашиши; у асосан шеваларда учрайди ва адабий меъёр ҳисобланмайди. Товуш тушиши (элизия) кўпроқ икки ҳолатда кузатилади: сўз охирида ундошлар тўпланганда охирги ундош сўзлашувда айтилмай қолади; сўзлар чегарасида икки унли учрашганда улардан бири тушади, «эди», «экан» каби ёрдамчилар эса олдинги сўзга қўшилиб, бош унлисини йўқотади.

Метатеза: тупроқ [турпоқ], кўприк [кўрпик]. Элизия: дўст [дўс], гўшт [гўш], Тошкент [Тошкен]; бора олмади [боролмади], келган эди [келганди], келган экан [келганкан].

Товуш орттирилиши: протеза ва эпентеза

Аслий ўзбек сўзларида сўз бошида ундошлар тўпланмайди, сўз охирида эса иккинчиси сонор бўлган ундошлар бирикмаси («фикр», «ақл», «ҳукм») уларга хос эмас. Шунинг учун бундай бирикмали ўзлашмаларда сўзлашувда унли орттирилади. Сўз бошидаги орттириш протеза, ундошлар орасидаги орттириш эпентеза дейилади. Адабий ёзувда бу унлилар ёзилмайди, унли билан бошланадиган қўшимча қўшилганда эса ортиқча унли талаффузда ҳам йўқолади: «фикрим», «ақли».

Протеза: стакан [истакан], шкаф [ишкаф], стол [устол]. Эпентеза: фикр [фикир], ақл [ақил], ҳукм [ҳукум], қабр [қабир], умр [умур].

Унлилар орасида жаранглашиш

Кўп бўғинли сўзлар охиридаги «к» ва «қ» унли билан бошланадиган қўшимча олдидан, яъни икки унли орасида қолганда, жаранглашиб «г» ва «ғ» га ўтади ва бу ёзувда ҳам акс этади: «билак» — «билаги», «юрак» — «юрагим», «қишлоқ» — «қишлоғи», «тароқ» — «тароғи». Бир бўғинли сўзларда ва айрим ўзлашмаларда ундош ўзгармайди: «ўқ» — «ўқи», «оқ» — «оқи», «ахлоқ» — «ахлоқи», «ҳуқуқ» — «ҳуқуқи».

Хатолар ва ўзингизни текшириш

Энг кўп учрайдиган хато — сўзлашувдаги шаклни ёзувга кўчириш: «дўс», «фикир», «истакан», «турпоқ» — нотўғри. Тескари хато ҳам бор: «юраким», «қишлоқи» — нотўғри, тўғриси «юрагим», «қишлоғи». Ўзгаришни таҳлил қилишда: 1) ўзгарган товушни топинг; 2) унга қайси қўшни товуш таъсир қилганини аниқланг; 3) ўзгариш турини жадвалдан белгиланг; 4) бу шакл ёзувда меъёрми ёки фақат талаффуздами — имло қоидалари билан солиштиринг.

Сўзнинг товуш таркиби — сўзни ташкил этган товушлар, уларнинг сони ва қандай тартибда келиши. Товуш таркиби сўзнинг ташқи, эшитиладиган қобиғидир: битта товушни алмаштирсак ҳам, бошқа маънодаги сўз ҳосил бўлади. Шу сабабли товуш таркибини аниқ белгилай олиш тўғри талаффуз ва тўғри ёзишнинг асосидир.

тош — тиш — туш; от — ўт — ит; қор — қоп.

Товуш ва ҳарф бир хил эмас

Товушни эшитамиз ва айтамиз, ҳарфни эса кўрамиз ва ёзамиз (батафсил: «Товуш ва ҳарф» дарси). Кўп сўзларда ҳарфлар ва товушлар сони тенг, лекин кирилл ёзувида «е» (сўз бошида ва унлидан кейин), «ё», «ю», «я» ҳарфлари икки товушни — «й» ва унлини билдиради, «нг» бирикмаси эса битта товушдир. Лотин ёзувида эса, аксинча, «й» алоҳида ҳарф билан ёзилади, лекин «ш», «ч», «нг» товушлари икки ҳарф билан берилади.

Сўзда нечта товуш бор
СўзТовушларСониЁзувдаги фарқ
мактабм, а, к, т, а, б6ҳар бир ҳарф битта товушни билдиради
тонгт, о, нг3«нг» икки ҳарф билан ёзилса ҳам битта товуш
ерй, э, р3кирилл ёзувида 2 ҳарф: сўз бошидаги «е» = й + э
ёзувй, о, з, у, в5кирилл ёзувида 4 ҳарф: «ё» = й + о
юлдузй, у, л, д, у, з6кирилл ёзувида 5 ҳарф: «ю» = й + у
шаҳарш, а, ҳ, а, р5лотин ёзувида «ш» икки ҳарф билан ёзилади
мевам, э, в, а4ундошдан кейинги «е» битта товуш — э

Унлилар ва ундошлар қандай навбатлашади

Ўзбек тилида 6 та унли бор ва ҳар бир бўғинда битта унли бўлади, шунинг учун сўздаги бўғинлар сони унлилар сонига тенг (қаранг: «Бўғин» дарси). Аслий сўзлар учун ундош ва унлининг навбатлашиб келиши хос: «о-та», «бо-ла», «қиш-лоқ». Икки унлининг ёнма-ён келиши асосан ўзлашмаларда учрайди: «оила», «шоир», «доира». Сўз ичида икки ундошнинг ёнма-ён келиши одатий («мактаб», «қишлоқ»), уч ундош эса камдан-кам, кўпинча ўзак ва қўшимча чегарасида учрайди: «дўстлик», «гўштли».

Сўз боши ва охиридаги чекловлар

Ҳар бир тилда товушларнинг сўз бошида ва охирида келиш имконияти чекланган. Ўзбек тилида «нг» сўз бошида ҳеч қачон келмайди. Аслий туркий сўзлар «р» билан бошланмайди: «р» билан бошланган сўзлар («рўмол», «ранг», «радио») ўзлашмадир. Сўз бошида ундошларнинг тўпланиши ҳам аслий сўзларга ёт, шунинг учун «стол», «стакан» каби сўзларда сўзлашувда қўшимча унли пайдо бўлади (қаранг: «Комбинатор товуш ўзгаришлари» дарси).

Сўз охирида жарангли портловчи «б», «д», «г» ундошлари талаффузда жарангсизланади, ёзувда эса сақланади. Бундай ундош билан тугайдиган сўзларнинг кўпи ўзлашма: «китоб» [китоп], «озод» [озот], «барг» [барк]. Сўз охиридаги ундошни текшириш учун унга унли билан бошланадиган қўшимча қўшинг: «китоби», «барги» шаклларида жарангли товуш аниқ эшитилади.

Товуш таркибини аниқлаш тартиби

1) Сўзни адабий талаффуз меъёрига кўра аниқ айтинг. 2) Бўғинларга ажратинг. 3) Товушларни тартиб билан ёзиб чиқинг: «е» (сўз бошида ва унлидан кейин), «ё», «ю», «я» ни икки товуш, «нг» ни битта товуш деб олинг. 4) Ҳар бир товушни тавсифланг: унлими ёки ундош, ундош бўлса жаранглими ёки жарангсиз. 5) Товушлар ва ҳарфлар сонини солиштиринг. 6) Талаффуздаги ўзгаришларни (жарангсизланиш, ассимиляция) алоҳида қайд этинг.

Намуна: «ёзувчи» — ё-зув-чи, 3 бўғин; товушлар: й, о, з, у, в, ч, и — 7 та (унлилар: о, у, и; ундошлар: й, з, в, ч); кирилл ёзувида 6 ҳарф. «Тонгда» — тонг-да, 2 бўғин; товушлар: т, о, нг, д, а — 5 та; ҳарфлар 6 та.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Ҳарфларни товуш деб санаш: «тонг» сўзида 4 та эмас, 3 та товуш бор. 2) «ё», «ю», «я» таркибидаги «й» ни унутиш: «юлдуз»да 6 та товуш бор. 3) Ҳар қандай «е» ни икки товуш деб ҳисоблаш: «мева»да у битта товуш — э; икки товушни фақат сўз бошида ва унлидан кейин билдиради: «ер», «проект». 4) Талаффузни ёзувга кўчириш: «китоп», «озот» — нотўғри, тўғриси «китоб», «озод».

Бўғинга бўлиш — сўзни талаффуздаги энг кичик бўлакларга, яъни бўғинларга ажратиш; ҳар бир бўғин унли товуш атрофида ҳосил бўлади. Сўзни кўчириш эса сўзнинг бир қисмини сатр охирида қолдириб, қолган қисмини кейинги сатрга ўтказишдир. Кўчириш бўғинга бўлишга таянади, лекин ҳар қандай бўғин чегараси ҳам кўчириш учун ярайвермайди.

Сўзда нечта унли бўлса, шунча бўғин бўлади: «нон» — бир бўғин, «ки-тоб» — икки, «мам-ла-кат» — уч бўғин. Бўғин турлари (очиқ ва ёпиқ бўғин, У, ТУ, ТУТ каби тузилишлар) «Бўғин» дарсида кўриб чиқилган; бу ерда сўзни бўғинга тўғри ажратиш ва ёзувда кўчириш ҳақида гап боради.

Сўзни бўғинга бўлиш қоидалари

Бўғин чегараси икки унли орасида нечта ундош турганига қараб аниқланади. Ўзбек тилида бўғин ундош билан бошланишга интилади: унлилар орасида битта ундош бўлса, у кейинги бўғинга ўтади.

Унлилар орасидаги ундошлар сонига кўра бўғин чегараси
Унлилар орасидаҚоидаМисоллар
ҳеч нарса (унлилар ёнма-ён)чегара унлилар орасидан ўтадио-и-ла, ши-ор, му-ал-лим
битта ундошундош кейинги бўғинга ўтадио-на, ки-тоб, ба-ҳо-дир
иккита ундошбиринчиси олдинги, иккинчиси кейинги бўғиндамак-таб, бир-га, кат-та
учта ундошдастлабки иккитаси олдинги бўғинда қоладидўст-лик, мард-лик, тўрт-та

Қўшимча олган сўз ҳам талаффузга кўра бўлинади, морфемага кўра эмас: «китоби» — ки-то-би (ки-тоб-и эмас); «ишлади» — иш-ла-ди; «ўқувчилар» — ў-қув-чи-лар.

Қўш ундошлар ҳамиша икки бўғинга тақсимланади: «кат-та», «ам-мо», «ик-ки». Сўз бошидаги ёки охиридаги ундошлар тўпланиши, масалан, ўзлашма «спорт», «текст» сўзларида, бўлинмайди ва битта бўғинга киради.

Сўзни сатрдан сатрга кўчириш қоидалари

Кўчиришнинг асосий талаби — сўз фақат бўғин чегарасидан бўлинади. «Мамлакат» сўзини икки хил кўчириш мумкин: «мам-лакат» ва «мамла-кат». Бундан ташқари, бир қатор чекловлар амал қилади.

Кўчиришнинг асосий қоидалари
ҚоидаТўғриНотўғри
Фақат бўғин чегарасидан кўчириладики-тоб, мак-табкит-об, ма-ктаб
Бир ҳарфли бўғин сатрда қолдирилмайди ва кўчирилмайдиаба-дий; «она», «ука» кўчирилмайдиа-бадий, о-на, у-ка
Бир бўғинли сўз бўлинмайдинон, дўст, текстдў-ст, тек-ст
Тутуқ белгиси олдинги сатрда қоладимаъ-но, таъ-сирма-ъно, та-ъсир
Лотин ёзувида икки ҳарф билан ёзиладиган ш, ч ҳамда битта товушни билдирувчи нг бўлинмайдипе-шона, де-нгиз, си-нгилден-гиз, син-гил
Қисқартмалар, бош ҳарф билан фамилия, сон билан ўлчов бирлиги ажратилмайдиБМТ, А. Қодирий, 25 км — бир сатрдаБМ-Т; «А.» сатр охирида, «Қодирий» кейинги сатрда

Кўчиришнинг мумкин бўлган барча вариантлари: «мам-лакат» / «мамла-кат»; «ўқув-чилар» / «ўқувчи-лар»; «таш-килот» / «ташки-лот». «Она», «ука», «ой» сўзлари умуман кўчирилмайди.

Кўп учрайдиган хатолар

Энг кўп учрайдиган хатолар: сўзни морфемага кўра бўлиш (ки-то-би ўрнига ки-тоб-и); сатрда битта унлини қолдириш (о-на); тутуқ белгисини кейинги сатрга ўтказиш; бир бўғинли сўз ва қисқартмаларни бўлиш. Лотин ёзувида ў ва ғ ҳарфларидаги белги ҳарфдан ажратилмайди. Чизиқча билан ёзиладиган сўзларни («ота-она») чизиқча ўрнидан кўчириш энг қулайдир. Сўзни бўлаклари ўқувчини чалғитадиган ёки ноўрин маъно берадиган қилиб бўлмаслик ҳам тавсия этилади.

Ўзингизни текширинг

1) Унлиларни сананг — бу бўғинлар сони. 2) Ҳар икки унли орасидаги ундошларни санаб, жадвалдаги қоидани қўлланг. 3) Кўчириш учун битта ҳарфни қолдирадиган, тутуқ белгисини ажратадиган ёки қисқартмани бўладиган чегараларни чиқариб ташланг. Масалан, «ўқитувчи»: ў-қи-тув-чи — тўрт бўғин; «ўқи-тувчи» ва «ўқитув-чи» тарзида кўчириш мумкин, «ў-қитувчи» тарзида эмас.

Урғу — сўздаги бир бўғинни ёки гапдаги бир сўзни овоз кучи, шунингдек, чўзиқроқ ёки баландроқ талаффуз орқали ажратиб айтишдир. Вазифасига кўра ўзбек тилида урғунинг уч тури фарқланади: сўз урғуси, мантиқий урғу ва эмоционал урғу. Ёзувда урғу одатда белгиланмайди; луғат ва дарсликларда урғули унли устига белги қўйилади: олма́, бола́.

Вазифасига кўра урғу турлари
ТуриНимани ажратадиМисол
Сўз урғусисўздаги бир бўғинникито́б, ўқувчи́
Мантиқий урғугапдаги маъно жиҳатдан энг муҳим сўзниМен БУГУН келдим.
Эмоционал урғусўзловчининг ҳис-туйғусиниЖу-у-уда чиройли!

Сўз урғуси

Сўз урғуси ҳар бир мустақил сўзга хос. Табиатига кўра ўзбек тилидаги урғу асосан динамик (куч) урғудир: урғули бўғин бошқаларига қараганда кучлироқ ва бир оз чўзиқроқ айтилади, тон баландлиги эса сўз маъносини ўзгартирмайди. Ўрнига кўра у охирги бўғинга мойил, лекин унга қатъий боғланмаган: қўшимча қўшилганда кўчади (батафсил — «Урғу» дарсида), айрим сўзларда эса биринчи ёки ўрта бўғинда туради.

Урғу охирги бўғинга тушмайдиган сўзлар: айрим равиш ва модал сўзлар — ҳо́зир, а́лбатта; бўлишсиз буйруқ шакли — бо́рма, ё́зма; рус тили орқали кирган ўзлашмалар — те́хника, фа́брика.

Урғу сўз маъносини фарқлайди

Бир хил ёзилиб, урғу билан фарқланадиган сўзлар
Урғу охирги бўғиндаУрғу олдинги бўғинда
олма́ — мевао́лма — олмагин
ёзма́ — ёзма ишё́зма — ёзмагин
сузма́ — сут маҳсулотису́зма — сузмагин
атла́с — ипак матоа́тлас — хариталар тўплами

Асосий ва ёрдамчи урғу

Кўп бўғинли ва қўшма сўзларда асосий урғудан ташқари кучсизроқ ёрдамчи урғу ҳам эшитилиши мумкин. Қўшма сўз бир бутун бўлиб айтилади: асосий урғу бутун сўзнинг охирига тушади, биринчи қисм эса фақат кучсиз урғуни сақлайди — ошхона́, кўзойна́к. Жуфт ва такрорий сўзларда («ота-она», «катта-кичик») ҳар бир қисм ўз урғусига эга.

Мантиқий урғу

Мантиқий урғу гапнинг маъно марказини, яъни сўзловчи тингловчи эътиборини тортмоқчи бўлган сўзни ажратади. Ўзбек тилида бундай сўз кўпинча бевосита кесимдан олдин келади, шунинг учун мантиқий урғу сўз тартиби билан бирга ишлайди (қаранг: «Гапда сўз тартиби» дарси). Урғу ўрни ўзгарса, гап турли саволларга жавоб беради.

Битта гапда мантиқий урғунинг ўрни
Гап (урғули сўз бош ҳарфлар билан)Қайси саволга жавоб беради
МЕН эртага Самарқандга бораман.Ким боради?
Мен ЭРТАГА Самарқандга бораман.Қачон боради?
Мен эртага САМАРҚАНДГА бораман.Қаерга боради?
Мен эртага Самарқандга БОРАМАН.Борадими ёки йўқми?

Эмоционал урғу

Эмоционал (эмфатик) урғу ҳайрат, завқ, ғазаб каби ҳисларни ифодалайди. Бунда урғули унли чўзилади ёки ундош кучайтириб айтилади: «Жу-у-уда яхши!», «Ажо-о-йиб!», «Ҳеч қача-а-он!». Ёзувда бундай чўзилиш ҳарфни такрорлаш орқали фақат бадиий матнда ва жонли нутқни беришда кўрсатилади; расмий матнда ишлатилмайди.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

Кўп учрайдиган хатолар: рус тили таъсирида аслий сўзларда урғуни бошига кўчириш (кито́б ўрнига ки́тоб); от билан бўлишсиз феълни адаштириш (олма́ — о́лма); овоз чиқариб ўқиганда ҳар бир сўзни бир хил ажратиш — нутқ бир хил оҳангда эшитилиб, маъно йўқолади. Урғули бўғинни топиш учун сўзни кимнидир чақираётгандек ёки ҳайратлангандек айтинг: урғули бўғин ўз-ўзидан ажралиб чиқади. Мантиқий урғуни топиш учун гапга савол беринг: шу саволга жавоб бўлган сўз ажратилади.

Интонация — гапнинг товуш жиҳатдан шаклланиши бўлиб, у бир неча воситанинг бирлигидан иборат: овоз тонининг кўтарилиши ва пасайиши (оҳанг), мантиқий урғу, пауза, нутқ суръати, овоз кучи ва тембр. Интонация сўзлар қаторини тугал гапга айлантиради, хабар қиляпмизми, сўраяпмизми ёки ундаяпмизми — шуни кўрсатади ва сўзловчининг айтилган фикрга муносабатини етказади.

Интонациянинг таркибий қисмлари

Интонация воситалари
ВоситаНимаМисол
Оҳанговоз тонининг кўтарилиши ва пасайиши«Келдингиз?» ↗ — «Келдингиз.» ↘
Мантиқий урғумаъно жиҳатдан муҳим сўзни ажратишКИТОБНИ олдим (дафтарни эмас).
Паузанутқни маъно бўлакларига ажратувчи тўхтам«Опам | шифокор.»
Суръатнутқнинг тезлигикириш сўз ва изоҳлар тезроқ айтилади
Овоз кучибаланд ёки паст айтишундов ва буйруқда кучаяди
Тембровознинг ҳиссий тусиқувонч, хафалик, кесатиқ

Ёзувда интонация тиниш белгилари орқали берилади: нуқта, сўроқ ва ундов белгилари гап охиридаги оҳангни, вергул ва тире эса паузаларни кўрсатади. Фонетик ёзувда шартли белгилар ишлатилади: ↗ — тон кўтарилиши, ↘ — тон пасайиши, | — қисқа пауза, || — узун пауза.

Гап мақсадига кўра интонация

Гап турлари ва уларнинг оҳанги
Гап туриОҳангМисол
Дарак гапохирига томон текис пасаяди ↘Поезд соат саккизда жўнайди.
Сўроқ сўзли сўроқ гаптон сўроқ сўзда кўтарилиб, кейин пасаядиПоезд қачон жўнайди?
-ми юкламали сўроқ гаптон -ми олган сўзда кўтариладиПоезд саккиздами жўнайди?
Сўроқ воситаларисиз сўроқ гаптон гап охирида кўтарилади ↗Поезд саккизда жўнайди? ↗
Буйруқ гапқатъий ва кучли; илтимосда юмшоқТезроқ юринг! Илтимос, кириб ўтинг.
Ундов гапбаланд, кучли, ҳиссийҚандай гўзал манзара!

Жадвалдан кўриниб турибдики, ўзбек тилида сўроқ гап сўроқ сўз ва «-ми» юкламасисиз, фақат интонация ёрдамида ҳам ҳосил бўлади. Гап турларининг ўзи ҳақида батафсил «Мақсадга кўра гап турлари» дарсида.

Гап ичидаги интонация

Уюшиқ бўлаклар санаш оҳанги билан айтилади: ҳар биридан кейин қисқа пауза бўлади, охиргиси олдида тон пасаяди. Ундалма ва кириш сўзлар гапнинг қолган қисмидан пауза билан ажратилади, кириш сўзлар эса пастроқ ва тезроқ айтилади. Қўшма гап қисмлари орасида ҳам пауза бўлади, биринчи қисм охирида тон тўла пасаймай, фикр давом этаётгандек туради.

«Бозордан олма, | нок, | узум || олдик.» — санаш оҳанги. «Азиз дўстлар, | сизни байрам билан табриклайман!» — ундалма. «Афсуски, | у бугун келолмади.» — кириш сўз. «Қўнғироқ чалинди, | ўқувчилар синфга кирди.» — қўшма гап.

Пауза маъно фарқлайди

«Ўқитувчи, | Анвар келди.» — ўқитувчига мурожаат қиляпмиз. «Ўқитувчи Анвар | келди.» — Анвар исмли ўқитувчи келди. «Яхши, | ўқиди.» — розилик билдириляпти. «Яхши ўқиди.» — ўқиш сифати баҳоланяпти. Ёзувда бу фарқни вергул беради.

Кўп учрайдиган хатолар ва уларнинг олдини олиш

Ифодали ўқишда энг кўп учрайдиган хатолар: бир-бирига зич боғланган сўзлар орасида пауза қилиш — аниқловчи ва аниқланмиш орасида («катта | уй» эмас, «катта уй») ёки сўз билан кўмакчи орасида («сен | билан» эмас, «сен билан»); ундалма ва кириш сўзларни ажратмаслик; узун гапни нафас етмаган жойда бўлиш; ҳамма гапни бир хил оҳангда, охирида тонни пасайтирмай ўқиш. Матнни овоз чиқариб ўқишдан олдин паузаларни (|, ||), мантиқий урғули сўзларни ва тон кўтариладиган ёки пасаядиган жойларни қалам билан белгилаб олинг.

Орфоэпия — адабий талаффуз нормалари мажмуи ва уларни ўрганадиган тилшунослик бўлимидир. У товушлар, товуш бирикмалари ва қўшимчалар адабий тилда қандай айтилишини, урғу қаерга тушишини белгилайди, шунда турли шеваларда сўзлашувчилар ҳам бир-бирини бир хил тушунади. Ўзбек адабий тили ва унинг талаффуз нормалари асосан Тошкент ва Фарғона шеваларига таянади.

Орфоэпик нормалар нутқ омма олдида янграйдиган жойларда айниқса муҳим: радио ва телевидениеда, саҳнада, ўқитувчи ва диктор нутқида, расмий чиқишларда, шунингдек, дубляж ва таржималарни овозлаштиришда.

Орфоэпия ва орфография

Орфография (имло) сўзни қандай ёзишни, орфоэпия эса қандай айтишни белгилайди. Ўзбек ёзуви асосан фонетик тамойилга қурилган, лекин ёзув билан талаффуз ҳамма вақт ҳам тўла мос келмайди: сўз ёки қўшимча бир хил ёзилади, жонли нутқда эса унда товуш ўзгаришлари рўй беради. Бундай ҳолларда ёзилишича ўқиш ҳам, эшитилишича ёзиш ҳам хато ҳисобланади.

Ёзилиши ва адабий талаффузи фарқ қиладиган ҳоллар
ҲодисаЁзилишиАйтилиши
сўз охиридаги жарангли ундош жарангсизланадикитоб, озод, барг[китоп], [озот], [барк]
тутуқ белгисидан олдинги унли чўзиқ айтиладимаъно, таъсир[ма:но], [та:сир]
ундошлар бир-бирига мослашадитузсиз, сўзсиз[туссиз], [сўссиз]
нг битта бурун товушини билдирадитонг, кенг, менингн ва г алоҳида эшитилмайди

Унли ва ундошлар: нимани аралаштириб бўлмайди

Адабий талаффузда олтита унли аниқ фарқланади: и, э, а, о, у, ў. Сўз бошида ва урғусиз бўғинларда тор унлилар (и, у) бир оз қисқа айтилиши табиий (қаранг: «Унли товушлар алмашинуви ва редукция» дарси), лекин ўқишда уларни бутунлай тушириб юбориш тавсия этилмайди. Сўзларни бир-биридан фарқлайдиган товуш жуфтларига алоҳида эътибор бериш керак.

Сўз маъносини фарқлайдиган товуш жуфтлари
ЖуфтБиринчи сўзИккинчи сўз
қ — кқўл (аъзо); қир (тепалик)кўл (сув ҳавзаси); кир (ифлослик)
х — ҳхол (терида); хам (эгилган)ҳол (аҳвол); ҳам (ҳам-да)
ғ — гғўр (пишмаган)гўр (қабр)
ў — уўн (сон); кўл (сув ҳавзаси)ун (буғдой уни); кул (ўчоқ кули)
о — абол (асал)бал (баҳо)

Рус тили таъсирида «қ» кўпинча «к» каби, «ҳ» эса «х» каби айтилади; айрим шеваларда «ф» ўрнига «п» ишлатилади («фабрика» ўрнига «пабрика», «ҳафта» ўрнига «ҳапта»). Буларнинг барчаси адабий нормага зид.

Қўшимчалар, урғу ва ўзлашмалар

Адабий нутқда қўшимчалар тўлиқ айтилади. Сўзлашувдаги қисқарган шакллар расмий нутқда ишлатилмайди: «мени китобим» эмас, «менинг китобим»; «кевотти» эмас, «келяпти». Урғу адабий нормага кўра қўйилади: аслий сўзларда одатда охирги бўғинда («Урғу» ва «Урғу турлари» дарсларига қаранг). Рус тилидан ва у орқали кирган сўзлар адабий нутқда асл қиёфасига яқин айтилади: [истакан], [пойиз] эмас, «стакан», «поезд», «студент»; араб ва форс-тожик тилларидан кирган сўзлар эса аллақачон ўзбекча талаффузга мослашган: «китоб», «шаҳар». Батафсил — «Ўзлашма сўзлар талаффузи» дарсида.

Ўзингизни текширинг

Кичик бир матнни овоз чиқариб ўқинг, ёзиб олинг ва эшитиб кўринг. Текширинг: «қ» ва «к», «ҳ» ва «х», «ў» ва «у» фарқланяптими; қўшимчалар тўлиқ айтиляптими («-ни» эмас, «-нинг»); урғу ўз жойидами; «китоб», «маъно» каби сўзларни ҳарфма-ҳарф ўқимаяпсизми. Шубҳали сўзларни орфоэпик луғатдан текширинг.

Товуш — нутқнинг энг кичик талаффуз бирлиги: уни нутқ аъзолари ёрдамида айтамиз ва қулоқ билан эшитамиз. Ҳарф — товушни ёзувда ифодалайдиган шартли белги: уни ёзамиз ва кўз билан ўқиймиз. Товуш оғзаки нутққа, ҳарф эса ёзма нутққа тегишли. Товушларни фонетика, ҳарфлар ва бошқа ёзув белгиларини графика, сўзларни ёзиш қоидаларини эса орфография ўрганади.

Товуш ва ҳарфни қандай фарқлаш мумкин

Товуш ва ҳарфнинг фарқи
БелгиТовушҲарф
қаерда мавжудоғзаки нутқдаёзувда
қандай идрок этиладиталаффуз қилинади ва эшитиладиёзилади ва ўқилади
қайси бўлим ўрганадифонетикаграфика (ёзиш қоидаларини — орфография)
қандай белгиланадиквадрат қавсда: [й], [китоп]қўштирноқда: «ё», «китоб»
ўзбек тилида сони6 унли ва кўпчилик дарсликларга кўра 24 ундошкирилл алифбосида 35, лотин алифбосида 29 ҳарф

Товушни ёзиб бўлмайди, ҳарфни эса талаффуз қилиб бўлмайди: ҳарфни ўқиганда биз унинг орқасидаги товушни айтамиз. Шунинг учун «сўзда а ҳарфи эшитилади» дейиш нотўғри — эшитиладигани товуш. Бир товуш турли алифболарда турлича ифодаланиши мумкин: кирилл ёзувида битта ҳарф билан ёзиладиган айрим товушлар лотин ёзувида икки белги билан ёзилади.

Ўзбек алифбоси

Алифбо — белгиланган тартибда жойлашган ҳарфлар йиғиндиси. Ўзбек кирилл алифбосида 35 ҳарф бор, улар орасида ўзбек тилига хос «ў», «қ», «ғ», «ҳ» ҳам бор. Амалдаги лотин алифбосида 29 ҳарф бор: [ш] ва [ч] товушлари икки белги бирикмаси билан, [ў] ва [ғ] товушлари эса ҳарф ва махсус белги билан ёзилади; тутуқ белгиси ҳам алифбодан алоҳида ҳарф сифатида ўрин олган. [нг] товуши иккала ёзувда ҳам икки ҳарф бирикмаси билан ёзилади ва алоҳида ҳарф ҳисобланмайди.

Ҳарф ва товуш мос келмайдиган ҳоллар

Кирилл ёзувида ҳарф ва товуш мос келмайдиган ҳоллар
ҲолатМисолҲарфТовуш
«е», «ё», «ю», «я» сўз бошида, унлидан ва «ъ» дан кейин [й] ва унлини билдирадиёз [йоз], оёқ [ойоқ]2; 33; 4
«нг» — икки ҳарф, битта товуштонг43
«ъ» айириш белгиси алоҳида товушни билдирмайдимаъно54
рус тилидан ўзлашган сўзлардаги «ь» товуш эмасапрель65
«ж» ҳарфи икки хил товушни билдирадижон [джон], журнал [журнал]11 ([дж] ёки [ж])
сони тенг, лекин бошқа товуш эшитиладикитоб [китоп]55

Санаб кўринг: «ёшлик» — 5 ҳарф, 6 товуш [йошлик]; «юлдуз» — 5 ҳарф, 6 товуш [йулдуз]; «тонгги» — 6 ҳарф, 5 товуш; «санъат» — 6 ҳарф, 5 товуш; «шаҳар» — 5 ҳарф, 5 товуш.

Лотин ёзувида «ё», «ю», «я» каби ҳарфлар йўқ: [й] ва унли алоҳида ёзилади, шунинг учун ҳарф ва товуш сони кўпроқ мос келади. Санашда [ш], [ч], [ў], [ғ] ни ифодалайдиган белгилар биттадан ҳарф ҳисобланади. «Шоир» сўзи лотин ёзувида беш белги билан ёзилса ҳам, тўрт ҳарф ва тўрт товушдан иборат; «ўғил» — олти белги, тўрт ҳарф ва тўрт товуш; «тонг» эса тўрт ҳарф, лекин уч товуш, чунки [нг] алоҳида ҳарф эмас.

Кўп учрайдиган хатолар

Биринчи хато — «ё», «ю», «я» ни битта товуш деб санаш: «ёз» сўзида икки эмас, уч товуш бор. Иккинчиси — «нг» ни икки товуш деб ҳисоблаш ва уни [н] ва [г] қилиб айтиш: «тонг», «кенг», «сингил» сўзларида битта бурун товуши бор. Учинчиси — ёзувда «ъ» ни тушириб қолдириш: «мано», «санат» — нотўғри, тўғриси «маъно», «санъат». Тўртинчиси — сўзни эшитилганидек ёзиш («китоп»); ёзилишни орфография қоидалари бўйича текширинг. Ниҳоят, транскрипцияда ҳарф эмас, товуш ёзилади: [ёз] эмас, [йоз] (батафсил — «Фонетик транскрипция» дарсида).

Ўзингизни текширинг

«Ёнғоқ» сўзини олинг. Ҳарфларини ёзинг: ё, н, ғ, о, қ — 5 та. Сўзни секин айтиб, товушларини ёзинг: [й], [о], [н], [ғ], [о], [қ] — 6 та, улардан 2 таси унли, 4 таси ундош. «Ё» ҳарфи икки товушни берди, шунинг учун товуш кўпроқ. Лотин ёзувида эса бу сўзда 6 ҳарф ва 6 товуш бўлади. «Масъул», «ўйинчоқ», «янги» сўзларини ҳам шу тарзда таҳлил қилинг.

Унлиларнинг артикуляцияси — унли товушни талаффуз қилишда нутқ аъзолари эгаллайдиган ҳолат: тил қаерга силжийди ва қанчалик кўтарилади, лаблар қандай шакл олади, оғиз қанчалик очилади. Унли айтилганда ҳаво оғиз бўшлиғидан тўсиқсиз ўтади, товуш пайчалари тебранади, оғиз бўшлиғи эса резонатор вазифасини бажаради. Унинг шакли ўзгарса, бир унли бошқасига айланади. Ўзбек адабий тилида олтита унли бор: и, э, а, у, ў, о.

Тил, лаб ва жағ нима қилади

Тил олдинга ёки орқага силжийди — бу қаторни (олд ёки орқа) белгилайди. Тилнинг устки қисми юқорига кўтарилади ёки пастга тушади — бу кўтарилишни (юқори, ўрта, қуйи) белгилайди. Кўтарилиш оғизнинг очилиши билан чамбарчас боғлиқ: тил қанча паст бўлса, жағ шунча пастга тушади ва оғиз кенгроқ очилади. Лаблар ё чўзилиб туради, ё олдинга чиқиб юмалоқланади — бу лабланишдир. Унлиларнинг тўлиқ тасниф жадвали «Унли товушлар» дарсида берилган; бу ерда ҳар бир унлини қандай тўғри айтиш ҳақида сўз боради.

Ҳар бир унлини қандай талаффуз қилиш керак

Олти унлининг артикуляцияси
УнлиТилЛаб ва оғизМисоллар
иолдинга силжиган, ўрта қисми қаттиқ танглайга баланд кўтарилганлаблар чўзилган, оғиз тор очилганбир, тил, иш
эолдинда, ўртача кўтарилганлаблар бироз чўзилган, оғиз ўртача очилганэл, кел, эшик
аолдинда, пастга туширилганлаблар табиий ҳолатда, оғиз кенг очилганариқ, тарих
уорқага тортилган, орқа қисми юмшоқ танглайга баланд кўтарилганлаблар анча олдинга чиқиб, кичик доира ҳосил қиладиун, сут, туз
ўорқада, ўртача кўтарилганлаблар юмалоқланган, лекин тешик «у» дагидан кенгроқўн, кўз, сўз
оорқада, пастга туширилганлаблар бироз юмалоқланган, оғиз кенг очилганот, тош, бола

Оғизнинг очилиши кўтарилишга тескари ўзгаради: тор «и», «у» да жағ деярли кўтарилган, кенг «а», «о» да эса пастга тушган. Лабланган унлиларда юмалоқланиш даражаси ҳам турлича: «у» да лаблар орасидаги тешик энг кичик, «ў» да ўртача, «о» да энг кенг бўлади.

Фақат кўтарилиш билан фарқланади: ун — ўн — он; тур — тўр; бил — бел. Қатор ва лаб иштироки билан фарқланади: тил — тул; кел — кўл; бир — бўр.

Унлиларнинг позицион тусланиши

Бир унли турли ундошлар ёнида бир оз бошқача эшитилади, лекин бу маънони ўзгартирмайди. «Қ», «ғ», «х» ёнида олд қатор унлилари чуқурроқ айтилади: «қиз», «ғишт», «хизмат» сўзларидаги «и» ва «қанд», «ғалла», «хабар» сўзларидаги «а» «тил», «бир», «ака» сўзларидагига қараганда «қаттиқроқ» эшитилади. Урғусиз бўғинда, айниқса жарангсиз ундошлар орасида тор «и», «у» кучсизланади. Батафсил — «Сингармонизм» ва «Унли товушлар алмашинуви ва редукция» дарсларида.

Ўзбек ва рус унлилари: фарқи нимада

Рус тилида сўзлашувчилар нимага эътибор бериши керак
УнлиХусусиятиМисоллар
орус тилидаги урғули «о» дан кенгроқ; урғусиз бўғинда ҳам [а] га айланмайдибола, олма, ота
ўрус тилида йўқ; «у» билан «о» оралиғидаги лабланган унликўл, сўз, ўқувчи
аолд қатор унлиси; урғусиз бўғинда ҳам аниқ айтиладиака, балиқ
и«қ», «ғ», «х» ёнида рус тилидаги «ы» га яқинлашади, лекин алоҳида товуш эмасқиз, хирмон
э (е)ундошдан кейинги «е» ҳарфи ундошни рус тилидагидек юмшатмайдикел, тез

Кўп учрайдиган хатолар

Энг кўп учрайдиган хато — «ў» ни «у» ёки «о» билан алмаштириш: «кўл» ўрнига [кул] дейилса, бошқа сўз — «кул» ҳосил бўлади. Урғусиз «о» ни [а] деб айтиш ҳам кенг тарқалган: [бала], [алма] эмас, [бола], [олма] деб айтилади. «У», «ў», «о» ни бўш лаблар билан айтиш ҳам хато — лаблар сезиларли юмалоқланиши керак. Аксинча, «и», «э», «а» да лаблар юмалоқланмаслиги лозим: «кел» ўрнига [кўл] дейилса, бошқа сўз чиқади.

Ўзингизни текширинг

Кўзгу олдида «и — у», «э — ў», «а — о» жуфтларини навбат билан айтинг: тил орқага кетиши, лаблар эса юмалоқланиши керак. Сўнг «и — э — а» ва «у — ў — о» қаторларини айтинг: ҳар бир товушда жағ пастроқ тушади. Шундан кейин «ўрик» сўзидаги унлиларни тавсифланг: «ў» — орқа қатор, ўрта кўтарилиш, лабланган; «и» — олд қатор, юқори кўтарилиш, лабланмаган.

Ундошларнинг нутқ аъзолари бўйича артикуляцияси — ундош айтилганда ҳаво йўлидаги тўсиқ қайси аъзолар иштирокида ва оғиз бўшлиғининг қайси нуқтасида ҳосил бўлишини кўрсатадиган белги. Бу белги ундошнинг ҳосил бўлиш ўрни деб ҳам аталади. Тўсиқни ҳаракатчан (фаол) аъзо — лаб ёки тилнинг бирор қисми — қўзғалмас (нофаол) аъзога, яъни тиш, милк ёки танглайга яқинлашиб ёки тегиб ҳосил қилади. Фаол аъзога кўра ундошлар лаб, тил ва бўғиз ундошларига бўлинади.

Ҳосил бўлиш ўрнини қандай аниқлаш мумкин

Ундошни бир неча марта секин айтинг ва қайси аъзо қаерга ҳаракатланаётганини кузатинг. Лаблар ишласа — лаб ундоши; тилнинг учи, олди, ўртаси ёки орқаси ишласа — тил ундоши; оғизда тўсиқ бўлмай, ҳаво бўғизда ишқаланса — бўғиз ундоши.

Ҳосил бўлиш ўрнига кўра гуруҳлар

Ўзбек ундошларининг ҳосил бўлиш ўрни
ГуруҳТўсиқ қаерда ҳосил бўладиУндошларМисоллар
лаб-лабпастки лаб устки лаб билан жипслашадиб, п, м; ўз сўзлардаги «в»бобо, пул, сув
лаб-тишпастки лаб устки тишларга тегадиф; ўзлашмалардаги «в»фасл, вагон
тил олди (тиш ва милк)тил учи устки тишлар ёки милк ёнидат, д, с, з, н, л, р (ўзлашмаларда ц)тут, сўз, лола
тил олди (танглай)тилнинг олд қисми қаттиқ танглайнинг олдига кўтариладиш, ч, жшам, чой, жон
тил ўртатилнинг ўртаси қаттиқ танглайга кўтариладийуй, йўл
тил орқатилнинг орқаси юмшоқ танглайга тегадик, г, нгкўк, гап, тонг
чуқур тил орқатилнинг энг орқа қисми кичик тилга тегади ёки яқинлашадиқ, ғ, хқор, ғор, хат
бўғизҳаво бўғизда ишқаланади, оғизда тўсиқ бўлмайдиҳҳаво, ҳар

Лаб ва тил олди ундошлари

«Б», «п», «м» лабларни жипслаб айтилади. «В» нинг икки тури бор: ўз сўзларда — «сув», «овоз», «давлат» — у тишлар иштирокисиз, икки лаб орасида ҳосил бўлади; рус тилидан ўзлашган «вагон», «завод» каби сўзларда эса пастки лаб тишларга тегади. Тил олди ундошлари энг кўп. «Т», «д», «н» да тил учи устки тишлар ёки милкка тақалади; «с», «з» да тил билан тишлар орасида тирқиш қолади; «л» да ҳаво тилнинг ён томонларидан ўтади; «р» да тил учи титрайди. «Ш», «ч», «ж» да эса танглайга тилнинг кенгроқ олд қисми кўтарилади.

Тил орқа, чуқур тил орқа ва бўғиз ундошлари

Оғиз ичкарисида ҳосил бўладиган ундошлар рус тилида сўзлашувчилар учун энг қийинидир. «К», «г», «нг» юмшоқ танглай ёнида ҳосил бўлади. «Қ», «ғ», «х» эса ундан ҳам ичкарида — кичик тил ёнида ҳосил бўлади, шунинг учун улар «оғирроқ» ва бўғиқроқ эшитилади. «Ҳ» да оғиздаги аъзолар тўсиқ ҳосил қилмайди: ҳаво бўғизда енгил ишқаланади ва товуш «х» дан анча юмшоқ чиқади. Бу ундошлар жуфт-жуфт бўлиб сўзларни фарқлайди.

Ҳосил бўлиш ўрни яқин ундошлар
ЖуфтФарқиМисол
к — қ«к» юмшоқ танглайда, «қ» кичик тил ёнидакон — қон
г — ғ«г» — тил орқа портловчи, «ғ» — чуқур тил орқа сирғалувчигўр — ғўр
х — ҳ«х» кичик тил ёнида, «ҳ» бўғиздахол — ҳол
н — нг«н» тил учи билан, «нг» тил орқаси билан; иккаласида ҳам ҳаво бурундан чиқадитан — танг
с — ш«с» тил учи билан тиш ёнида, «ш» тилнинг олд қисми билан танглайдасон — шон

Машқ учун: «қоғоз» — «қ», «ғ» чуқур тил орқа; «кенг» — «к», «нг» тил орқа; «ҳунар» — «ҳ» бўғиз ундоши; «шамол» — «ш» тил олди (танглай), «м» лаб, «л» тил олди; «йўл» — «й» тил ўрта ундоши.

Кўп учрайдиган хатолар

Асосий хато — «қ» ни «к», «ғ» ни «г», «ҳ» ни «х» каби айтиш: «қон» ўрнига [кон] дейилса, «қон» эмас, «кон» эшитилади, «ғўр» эса «гўр» га айланади. «Нг» ни [н] ва [г] га ажратиб айтиш ҳам нотўғри: «тонг», «енг», «сингил» сўзларида битта тил орқа бурун товуши бор. Ўз сўзлардаги «в» ни («сув», «овоз») лаб-тиш билан қаттиқ айтиш ҳам нутқни табиий эмас қилиб қўяди.

Ўзингизни текширинг

«Тошкент» сўзидаги ҳар бир ундошнинг ҳосил бўлиш ўрнини аниқланг: «т» — тил олди (тиш), «ш» — тил олди (танглай), «к» — тил орқа, «н» ва «т» — тил олди. Сўнг «қўнғироқ» сўзини таҳлил қилинг: «қ» — чуқур тил орқа, «н» — тил олди, «ғ» — чуқур тил орқа, «р» — тил олди, «қ» — чуқур тил орқа. Ҳосил бўлиш усули ва сонорлар алоҳида дарсларда кўриб чиқилади.

Жарангли ва жарангсиз ундошларнинг жуфти — ҳосил бўлиш ўрни ва усули бир хил бўлиб, фақат овоз иштироки билан фарқланадиган икки шовқинли ундош. Жарангли ундошда товуш пайчалари тебраниб, шовқинга овоз қўшилади; жарангсиз ундошда пайчалар тебранмайди ва фақат шовқин эшитилади. Масалан, «д» ва «т» иккаласи ҳам тил учи билан, портлаш йўли билан айтилади, лекин «д» — жарангли, «т» эса жарангсиз.

Жарангли ва жарангсизни қандай фарқлаш мумкин

Кафтларингиз билан қулоқларингизни ёпиб, ундошни чўзиб айтинг: жарангли ундошда бошда гувиллаш эшитилади, жарангсизда эшитилмайди. Яна бир усул — жуфтни навбатма-навбат айтиш: [з-с-з-с], [ва-фа-ва-фа]. Оғиз ҳолати ўзгармайди, фақат овоз «ёқилиб-ўчади». Жуфт фақат шовқинли ундошларда бўлади; сонорлар ҳақида пастроқда.

Жуфтлар жадвали

Ўзбек тилидаги жарангли-жарангсиз жуфтлар
ЖаранглиЖарангсизЎрни ва усулиМаъно фарқлаш мисоли
бплаб-лаб, портловчибир — пир
вфлаб-тиш, сирғалувчиминимал жуфт кам учрайди: вақт, фасл
дттил олди, портловчидил — тил; дор — тор
зстил олди, сирғалувчииз — ис
ж [ж]штил олди (танглай), сирғалувчи[ж] фақат ўзлашмаларда: журнал, гараж; қиёсланг: шам
ж [дж]чтил олди (танглай), портловчи-сирғалувчижой — чой; жим — чим
гктил орқа, портловчигул — кул; гўл — кўл
ғхчуқур тил орқа, сирғалувчиғор — хор

Кўп дарсликларда «ғ» нинг жуфти сифатида «қ» кўрсатилади. Бунинг сабаби — сўз ўзгарганда айнан шу икки товуш алмашади: «тоғ» — «тоққа», «қишлоқ» — «қишлоғи». Артикуляция жиҳатидан эса «ғ» га «х» яқинроқ: иккаласи ҳам сирғалувчи, «қ» эса портловчи ундош.

Жуфтсиз ундошлар

Сонор ундошлар — «м», «н», «нг», «л», «р», «й» — ҳамиша жарангли бўлиб, жарангсиз жуфтга эга эмас: уларда овоз шовқиндан устун туради (батафсил — «Сонор товушлар» дарсида). Жарангсизлардан «қ», «ҳ» ва ўзлашмалардаги «ц» нинг жарангли жуфти йўқ. Шунинг учун тилдаги жарангли ва жарангсиз ундошлар сони тенг эмас.

Жуфтлар нутқда: жарангсизланиш ва жаранглашиш

Жуфтларни билиш муҳим, чунки нутқда жуфт ундошлар бир-бирининг ўрнига келиб туради. Сўз охирида ва жарангсиз ундош олдида жарангли ундош кўпинча жарангсизлашади, лекин бу ёзувда акс этмайди: сўз асосига қараб ёзилади. Айрим алмашинувлар эса ёзувда ҳам акс этади: кўп бўғинли сўз охиридаги «к», «қ» эгалик қўшимчаси олдида «г», «ғ» га айланади, «-га» қўшимчаси эса «к», «қ», «ғ» дан кейин «-ка», «-қа» шаклини олади.

Жуфт ундошлар алмашинуви: талаффузда ва ёзувда
ҲодисаЁзилишиТалаффузи ёки шакли
сўз охирида жарангсизланишкитоб, обод, қоғоз[китоп], [обот], [қоғос] — фақат талаффузда
жарангсиз ундош олдидатузсиз, китобча[туссиз], [китопча] — фақат талаффузда
эгалик қўшимчаси олдида к → г, қ → ғтилак, қишлоқтилаги, қишлоғи — ёзувда ҳам
бир бўғинли сўзлар ва айрим арабча ўзлашмаларюк, иштирокюки, иштироки — ўзгармайди
«к», «қ», «ғ» дан кейин «-га»тилак + га, қишлоқ + га, тоғ + гатилакка, қишлоққа, тоққа — ёзувда ҳам

Кўп учрайдиган хатолар

Сўзни эшитилганидек ёзиш: «китоп», «обот», «қоғос» — нотўғри, тўғриси «китоб», «обод», «қоғоз». Ёзувда акс этиши керак бўлган алмашинувни тушириб қолдириш: «тилаки», «қишлоқи», «тоғга» — нотўғри, тўғриси «тилаги», «қишлоғи», «тоққа». Аксинча, ўзгармайдиган сўзда ундошни алмаштириш: «юги», «иштироги» — нотўғри. Сонор «м», «н», «л», «р» ни жуфтли деб ҳисоблаш. «Ж» ҳарфининг икки товушини аралаштириш: «жон» да [дж], «журнал» да [ж].

Ўзингизни текширинг

Сўз охиридаги ундошни текшириш учун унга унли билан бошланадиган қўшимча қўшинг: «китоб» — «китоби», «озод» — «озоди», «барг» — «барги»; унли олдида эшитилган товуш ёзилади. Жуфтни топиш учун ундошнинг овозини «ўчиринг» ёки «ёқинг»: оғиз ҳолати ўзгармай, бошқа ундош ҳосил бўлса (д → т, з → с), улар жуфт. Ундошлар бир-бирига таъсирининг бошқа турлари ҳақида «Ундошлар ассимиляцияси» дарсида.

Сонор товушлар (сонорлар) — талаффузида овоз шовқиндан сезиларли даражада устун турадиган ундошлар. Ҳаво оқими тўсиққа учрайди, лекин анча эркин ўтади: бурундан, тилнинг ён томонларидан ёки титраётган тил учи орқали. Шу сабабли шовқин кучсиз, жаранг эса кучли бўлади — жарангдорлиги жиҳатидан сонорлар ундошлар ичида унлиларга энг яқин туради. Ўзбек адабий тилида м, н, нг, л, р, й сонорлар ҳисобланади.

Сонорни қандай таниш мумкин

Бунинг уч белгиси бор. Биринчидан, сонор ҳамиша жарангли бўлиб, жарангсиз жуфтга эга эмас: «б» нинг жуфти «п», «м» ёки «л» нинг эса жуфти йўқ. Иккинчидан, сонорни овоз билан чўзиб, ҳатто хиргойи қилиб айтиш мумкин: м-м-м, н-н-н, л-л-л. Учинчидан, сўз охирида у жарангсизланмайди: «нон», «тол», «бир» қандай ёзилса, шундай айтилади, «китоб» эса [китоп] тарзида эшитилади. Айрим дарсликларда «в» ҳам сонорлар қаторида берилади, чунки ўз сўзларда у лаблар билан кучсиз шовқин билан айтилади: «сув», «овоз»; бошқа қўлланмаларда у «ф» билан жуфт жарангли сирғалувчи ҳисобланади.

Сонорларнинг турлари

Ўзбек тилининг сонор ундошлари
ТовушТуриҚандай ҳосил бўладиМисоллар
мбурун, лаб-лаблаблар жипслашади, ҳаво бурундан чиқадимен, ҳамма
нбурун, тил олдитил учи милкка тегади, ҳаво бурундан ўтадинон, она
нгбурун, тил орқатил орқаси юмшоқ танглайга тегади, ҳаво бурундан ўтадитонг, кенг
лён, тил олдитил учи милкка тегади, ҳаво тилнинг ён томонларидан ўтадилола, тил
ртитроқ, тил олдитил учи милк олдида бир неча марта титрайдинур, ариқ
йсирғалувчи, тил ўртатилнинг ўрта қисми қаттиқ танглайга яқинлашадиой, уй

Нг товуши

«Нг» кирилл ёзувида ҳам, лотин ёзувида ҳам икки ҳарф билан ёзилади, лекин битта товушни билдиради. У ҳеч қачон сўз бошида келмайди — фақат сўз ўртасида ва охирида учрайди. Уни «н» билан алмаштирсангиз, бошқа сўз ҳосил бўлади. Ўзак билан қўшимча туташган жойдаги «н» ва «г» эса бошқа-бошқа морфемаларга тегишли икки товушдир: «мен+га», «нон+га»; уларни битта «нг» товуши билан адаштирманг.

ўн — ўнг; мин — минг. Тонг отди. Денгиз бўйида минг киши йиғилди.

Сўзда ва нутқда сонорлар

Сонорлар талаффузи ва имлосидаги хусусиятлар
ҲодисаМисолларИзоҳ
«н» товуши «б», «п» олдида [м] каби айтиладишанба [шамба], ёнбош [ёмбош]ёзувда «н» сақланади
сўз охиридаги сонор жарангсизланмайдинон, тол, бирайтилиши ёзилишига мос
қўш сонорларҳамма, эллик, тиллаиккала ҳарф ёзилади ва айтилади
«р», «л» билан бошланадиган сўзларранг, раҳмат, лимонасосан ўзлашма сўзлар

Ўзбекча ўз сўзлар деярли «р» ва «л» билан бошланмайди, «нг» билан эса ҳеч қачон бошланмайди. [Н] нинг [м] га ўтиши ассимиляциянинг бир кўриниши бўлиб, у «Ундошлар ассимиляцияси» дарсида батафсил кўриб чиқилади.

Кўп учрайдиган хатолар

Биринчи хато — «нг» даги «г» ни тушириб қолдириш: «минг» ўрнига «мин», «тонг» ўрнига «тон». Иккинчиси — эшитилганидек ёзиш: «шанба», «ёнбош» ўрнига «шамба», «ёмбош». Учинчиси — «й» ни унли деб ҳисоблаш. У ундош, шунинг учун бўғинга бўлишда унлилар орасидаги ҳар қандай якка ундош каби кейинги бўғинга ўтади: у-йим, то-йи. Ниҳоят, «л» ва «н» ни рус тилидаги «ель», «конь» сўзларидагидек юмшатиб айтманг: ўзбек тилида ундошларнинг қаттиқ-юмшоқлик зидлиги йўқ.

Ўзингизни текширинг

«Олмалар» сўзидаги сонорларни топинг: о-л-м-а-л-а-р — тўртта сонор бор: л, м, л, р. «Тонгда» сўзида: т — шовқинли, жарангсиз, портловчи; нг — сонор, бурун, тил орқа; д — шовқинли, жарангли, портловчи.

Портловчи, сирғалувчи ва аффрикаталар — шовқинли ундошларнинг ҳосил бўлиш усулига кўра ажратиладиган уч тури. Ҳосил бўлиш усули нутқ аъзолари қандай тўсиқ ҳосил қилиши ва ҳаво уни қандай енгиб ўтиши билан белгиланади: портловчиларда аъзолар тўла жипслашиб, сўнг бирдан очилади; сирғалувчиларда улар фақат яқинлашиб, тор тирқиш қолдиради; аффрикаталарда жипслашув бирдан эмас, тирқишга ўтиб очилади. Сонорлар алоҳида гуруҳ ҳосил қилади («Сонор товушлар» дарсига қаранг).

Портловчи ундошлар

Портловчилар — б, п, д, т, г, к, қ. Ҳаво жипслашган аъзолар орқасида бир лаҳза тўхтайди, босим ортади ва тўсиқ қисқа «портлаш» билан очилади. Бундай товушни чўзиб бўлмайди: «п» бир лаҳзагина эшитилади. Ҳосил бўлиш ўрнига кўра: б, п — лаб-лаб; д, т — тил олди; г, к — тил орқа; қ — чуқур тил орқа. Жарангли-жарангсиз жуфтлар: б — п, д — т, г — к; «қ» нинг жарангли жуфти йўқ. Оғизда тўла жипслашув м, н, нг да ҳам бўлади, лекин ҳаво бурундан эркин чиқади, шунинг учун улар сонорларга киради.

дор — тор; бир — пир; гул — кул; кир — қир.

Сирғалувчи ундошлар

Сирғалувчилар — в, ф, з, с, ж («журнал» сўзидаги), ш, ғ, х, ҳ. Нутқ аъзолари бир-бирига яқинлашади ва ҳаво тор тирқишдан ишқаланиб ўтади. Сирғалувчини чўзиб айтиш мумкин: с-с-с, ш-ш-ш, ф-ф-ф. Жарангли-жарангсиз жуфтлар: в — ф, з — с, ж — ш, ғ — х; «ҳ» — жуфтсиз жарангсиз товуш. «Ғ» ва «х» оғизнинг энг орқа қисмида, «ҳ» эса бўғизда ҳосил бўлади ва енгил нафасга ўхшайди.

Аффрикаталар

Аффрикаталар (портловчи-сирғалувчилар) — «ч», ўз сўзлардаги «ж» («жон», «жўжа») ва ўзлашмалардаги «ц». Товуш портловчи каби бошланиб, сирғалувчи каби тугайди: ч ≈ [т]+[ш], ж ≈ [д]+[ж], ц ≈ [т]+[с]. Лекин бу битта товуш: бўғинга бўлишда у ажратилмайди. Жарангли-жарангсиз жуфт: ж [дж] — ч. «Ц» ҳарфи фақат кирилл ёзувида бор («цирк», «концерт»); лотин алифбосида бу ҳарф йўқ: сўз бошида ва ундошдан кейин у «с» билан, унлидан кейин «тс» билан берилади.

Шовқинли ундошлар ҳосил бўлиш усулига кўра
ТуриТўсиқЖаранглиЖарангсизМисоллар
портловчитўла жипслашув, бирдан очилишб, д, гп, т, к, қбола, тут, қиш
сирғалувчитор тирқиш, ишқаланишв, з, ж [ж], ғф, с, ш, х, ҳсув, ғоз, ҳаво
аффрикаталаржипслашув тирқишга ўтадиж [дж]ч; ўзлашмаларда цжон, чой, цирк

Ўхшаш товушларни фарқлаш

Ҳосил бўлиш усули ёки жаранги билан фарқланадиган жуфтлар
ЖуфтФарқиМисоллар
қ — ғпортловчи — сирғалувчи, ўрни бирқор — ғор; тоқ — тоғ
қ — хпортловчи — сирғалувчи, иккаласи жарангсизқол — хол
ч — шаффриката — сирғалувчиоч — ош; қоч — қош
ж [дж] — ж [ж]аффриката — сирғалувчи, ҳарфи биржўжа — журнал, гараж

Ҳосил бўлиш усули ёзувда ҳам намоён бўлади. Кўп бўғинли сўз охиридаги «к», «қ» портловчилари унли билан бошланган қўшимча олдида «г», «ғ» га айланади: «юрак — юраги», «қишлоқ — қишлоғи»; бир бўғинли сўзларда улар сақланади: «ўқ — ўқи». Сўз охиридаги жарангли портловчилар жарангсизланади, лекин ўзакка қараб ёзилади: «китоб» [китоп]. Батафсил — «Товуш ўзгаришлари» ва «Жарангли ва жарангсиз ундошларнинг жуфтлари» дарсларида.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

Рус тилида сўзлашувчилар кўпинча «ғ» ни жипслашув билан, [г] каби, «қ» ни эса [к] каби айтади: «ғор» сўзи «гор» га ўхшаб қолади. «Ғ» — сирғалувчи: тил танглайга тегмаслиги керак. «Х» чуқурроқ ва дағалроқ эшитилади, «ҳ» эса енгил нафасдир: «хат», «ҳаво». Оддий текширув: товушни чўзиб кўринг. Чўзилса — сирғалувчи (с, ш, ф, х), чўзилмаса — портловчи ёки аффриката. Аффрикатани секин айтсангиз, унинг икки қисми эшитилади. «Чақмоқ» сўзида: ч — аффриката, қ — портловчи, м — сонор, қ — портловчи.

Фонетик транскрипция — ҳар бир белгига айнан битта товуш мос келадиган, сўз ёзилишига қараб эмас, талаффуз қилинишига қараб қайд этиладиган ёзув усули. Транскрипция квадрат қавсга олинади: «китоб» [китоп]. У оддий ёзувда кўринмайдиган ҳодисаларни кўрсатади: ундошларнинг жарангсизланиши ва жаранглашуви, қўшни товушларнинг бир-бирига ўхшаши, унлининг чўзиқлиги ва урғунинг ўрни.

Транскрипция нима учун керак

Ўзбек имлоси асосан морфологик тамойилга таянади: ўзак ва қўшимча муайян сўзда қандай эшитилишидан қатъи назар бир хил ёзилади. Шунинг учун [кетти] эшитилса ҳам, «кетди» деб ёзилади. Бундан ташқари, ҳарф ва товуш бирма-бир мос келмайди: «ж» икки товушни ([дж] ва [ж]), «ё», «ю», «я» ва сўз бошидаги «е» иккитадан товушни, «нг» бирикмаси эса битта товушни билдиради. Транскрипциядан луғат ва дарслик тузувчилар, жонли нутқни ёзиб оладиган шевашунослар, талаффуз ўқитувчилари, дикторлар ҳамда овоз бериш учун матн тайёрлайдиган таржимонлар фойдаланади.

Ёзиш қоидалари

Транскрипциянинг асосий белгилари ва қоидалари
Қоида ёки белгиНимани билдирадиМисол
[ ]фонетик ёзувнинг чегарасибарг [барк]
унли устидаги урғу белгисиурғули бўғиноталар [отала́р]
унлидан кейин икки нуқтаунлининг чўзиқлигимаъно [ма:но]
бир товуш — бир белги«нг» битта [ң] белгиси билан бериладитонг [тоң]
икки товушли ҳарфлар очиб ёзилади«ё», «ю», «я», сўз бошидаги «е»ёз [йоз], ер [йэр]
фонетик сўз қўшиб ёзиладиёрдамчи ва зич боғланган сўзларўн бир [ўмбир]

Транскрипцияда бош ҳарф ва тиниш белгилари ишлатилмайди (илмий ёзувлардаги пауза белгилари бундан мустасно). Ўзбек тили учун одатда кирилл ёки лотин ёзувига асосланган, қўшимча белгилар билан бойитилган транскрипция қўлланади. Халқаро фонетик алифбода (ХФА) ҳар бир товушнинг, жумладан «қ», «ғ», «х», «ш», «нг» нинг ўз махсус белгиси бор; таржимон ХФА билан инглиз ва бошқа хорижий тиллар луғатларида дуч келади.

Ёзилишдан талаффузга

Ўзбекча сўзлар транскрипциясига мисоллар
ЁзилишиТранскрипциясиНима акс этган
китоб[кито́п]сўз охирида «б» нинг жарангсизланиши, урғу охирги бўғинда
Аҳмад[аҳмат]сўз охирида «д» нинг жарангсизланиши
кетди[кетти]жарангсиз «т» дан кейин «д» [т] каби эшитилади
тузсиз[туссиз]«с» олдида «з» жарангсизланади
шанба[шамба]«б» олдида «н» [м] га ўтади
ёзувчи[йозувчи]«ё» ҳарфи — икки товуш
келма[ке́лма]урғу инкор -ма олдидаги бўғинга тушади

Ўн бир киши кетди. — [ўмбир киши кетти]. Тонгда ёзувчи келди. — [тоңда йозувчи келди].

Транскрипция, транслитерация ва имло

Бу тушунчалар кўпинча аралаштирилади. Имло сўзнинг ягона, барқарор ёзилишини мустаҳкамлайди. Транслитерация бир ёзувнинг ҳарфларини бошқа ёзув ҳарфлари билан алмаштиради: матнни ўзбек кирилл ёзувидан лотин ёзувига ўгириш транслитерациядир, бунда товушлар ҳисобга олинмайди. Амалий транскрипция хорижий исм ва номларни бошқа тил ҳарфлари билан талаффузига қараб беради: инглиз адиби номи ўзбекча «Шекспир» деб ёзилади, «Тошкент» эса рус ва инглиз тилларида анъанавий равишда «а» билан берилади. Фонетик транскрипция — талаффузнинг қавс ичидаги илмий ёзуви, оддий матнда у ишлатилмайди.

Кўп учрайдиган хатолар

Қавс ичида талаффуз ўрнига ёзилишни бериш: [китоп] ўрнига [китоб]. «Ё», «ю», «я» ни очмай қолдириш: [йоз] ўрнига [ёз]. Транскрипцияни оддий матнга кўчириш: иншодаги «китоп», «кетти» — имло хатоси. Транслитерацияни транскрипция деб ҳисоблаш. Қавсни унутиш — бунда ёзилиш қаерда-ю, талаффуз қаерда эканлиги тушунарсиз бўлиб қолади.

Ўзингизни текширинг

Транскрипция қилинг: «юрак», «ёнбош», «айтди», «барг». Жавоб: [йурак], [йомбош], [айтти], [барк].

Ўзбек тили товуш тизими — адабий тилдаги барча товушлар, уларни бир-биридан фарқловчи белгилар ҳамда товушларнинг сўзда бирикиш қоидалари мажмуи. Мактаб анъанасида унда 30 та фонема ажратилади: 6 та унли ва 24 та ундош. Тизим оддий рўйхат эмас: ҳар бир товуш бошқаларидан нимаси билан фарқланиши орқали белгиланади, бирикиш қоидалари эса қайси товуш қаерда кела олишини кўрсатади.

Фонема ва унинг вариантлари

Фонема — сўз ва морфемаларни фарқлай оладиган энг кичик товуш бирлиги. У минимал жуфтлар ёрдамида аниқланади: битта товуш алмаштирилса, бошқа сўз ҳосил бўлади. Битта фонема ўрнига қараб турлича эшитилиши мумкин: «қ», «ғ», «х» дан кейин «и» орқароқ айтилади («қиз», лекин «кир»), сўз охиридаги «б» [п] каби эшитилади («китоб» [китоп]), аммо «китоби» шаклида яна [б] эшитилади. Бундай ўрин вариантлари алоҳида фонема ҳисобланмайди.

қол — қўл — кўл; ўн — ўнг; тоқ — тоғ; бир — пир; ит — эт — от.

Тизим таркиби

Ўзбек адабий тилининг фонемалари
ГуруҳСониТовушларАсосий белгиси
унлилар6и, э, а, у, ў, офақат овоз, тўсиқсиз; бўғин ҳосил қилади
шовқинли жарангли8б, д, г, в, з, ж [ж], ж [дж], ғшовқин ва овоз
шовқинли жарангсиз10п, т, к, қ, ф, с, ш, х, ҳ, чфақат шовқин
сонорлар6м, н, нг, л, р, йовоз шовқиндан устун
жами306 унли + 24 ундошадабий тилнинг тўлиқ тизими

Айрим қўлланмаларда ундошлар сони бошқача: «ж» ҳарфининг икки товуши фарқланмаса — 23 та, ўзлашмалардаги «ц» ёки «ъ» ўрнидаги бўғиз портловчиси алоҳида товуш деб саналса — 25 та. Бу тилнинг ўзидаги эмас, ёндашувдаги фарқдир. Унли ва ундошлар ҳақида батафсил — «Унли товушлар» ва «Ундош товушлар» дарсларида.

Тизимнинг ўзига хос белгилари

Ўзбек тили товуш қурилишининг хусусиятлари
БелгиИзоҳМисоллар
чуқур тил орқа ундошларқ, ғ, х — к, г, ҳ дан фарқли алоҳида фонемаларкир — қир; ҳол — хол
унли чўзиқлиги сўз фарқламайдиўз сўзларда чўзиқ унли йўқ; «ъ» ли арабча ўзлашмаларда чўзилиш бўладимаъно [ма:но]
сусайган сингармонизмқўшимча унлиси ўзакка мослашмайдикитоблар, гуллар, уйлар
урғу одатда охирги бўғиндақўшимча қўшилган сайин урғу ўнгга кўчадиота́ — отала́р — оталарга́
сўз бошида ундошлар тўпланмайдисўзлашувда ўзлашмаларда улардан олдин унли орттириладистакан [истакан]
юмшоқ ундошлар йўқундошнинг қаттиқ-юмшоқлиги сўз фарқламайди«ь» фақат ўзлашмаларда ёзилади: «апрель»

Товуш ва ҳарф

Ҳарфлар сони товушлар сонига тенг эмас. Ўзбек кирилл алифбосида 35 та ҳарф бор: унда икки товушни билдирадиган ҳарфлар («ё», «ю», «я», сўз бошидаги «е»), ўз товушига эга бўлмаган белгилар («ъ», «ь») ва битта товуш учун «нг» бирикмаси мавжуд. Лотин ёзувида ҳам баъзан битта фонема икки белги билан ёзилади. Батафсил — «Товуш ва ҳарф» дарсида.

Кўп учрайдиган хатолар

Биринчи хато — товуш ўрнига ҳарф санаш: «ёнғоқ» сўзида бешта ҳарф, лекин олтита товуш бор [йонғоқ]. Иккинчиси — ўрин вариантларини алоҳида фонема деб билиш: «китоб» даги жарангсизланган «б» — ўша «б» фонемаси. Учинчиси — рус тили талаффуз одатларини ўзбекча нутққа кўчириш: ундошни юмшатиш ёки «қ» ни «к» га, «ҳ» ни «х» га қўшиб юбориш, ҳолбуки ўзбек тилида улар сўз фарқлайди. Тўртинчиси — товуш тизимини алифбо билан аралаштириш: ёзув алмашгани билан фонемалар таркиби ўзгармайди.

Ўзингизни текширинг

«Ўзбекистон»: 10 та ҳарф ва 10 та товуш; унлилар — ў, е [э], и, о; ундошлар — з, б, к, с, т, н, улардан сонор — н. «Ёнғоқ»: 5 та ҳарф, 6 та товуш [й-о-н-ғ-о-қ]; унлилар — о, о; сонорлар — й, н; шовқинлилар — ғ, қ.

Ўзлашма сўзлар талаффузи — бошқа тиллардан ўтган сўзларнинг ўзбек адабий тилида қандай айтилишини белгилайдиган меъёрлар мажмуи. Ўзлашма сўз — бошқа тилдан кириб, луғат таркибидан мустаҳкам жой олган сўз: китоб, дарахт, стакан, интернет. Сўз тилга қанча эрта кирган бўлса, ўзбек товуш қонунларига шунча тўлиқ мослашган бўлади.

Ўзбек тилидаги ўзлашмаларнинг асосий қатламлари учта: арабча (асосан дин, илм ва адабиёт орқали кирган), форс-тожикча (кўп асрлик яқин алоқалар натижаси) ҳамда русча ва рус тили орқали кирган байналмилал сўзлар. Сўнгги ўн йилликларда инглиз тилидан бевосита кирган сўзлар ҳам кўпайиб бормоқда.

Ўзлашма қатламлари ва уларнинг талаффузи

Ўзлашма қатламлари: мисоллар ва талаффуз хусусиятлари
ҚатламМисолларТалаффузда нимага эътибор бериш керак
Арабчакитоб, ҳикоя, қалам, маъноҳ ва х, қ ва к аниқ фарқланади; ъ белгиси ҳисобга олинади; сўз охиридаги б жарангсиз эшитилади: [китоп]
Форс-тожикчадўст, гўшт, дарахт, фарзандсўз охиридаги ундошлар тўпланиши тўлиқ айтилади; ф товуши п билан алмаштирилмайди
Русча ва байналмилалстакан, спорт, трактор, журнал, цирк, лицейундошлар тўпланиши ва урғу манба тилдагидек сақланади; ортиқча унли қўшилмайди
Инглизча янги ўзлашмаларинтернет, смартфон, браузерўзбек ёзувида қабул қилинган шаклига мос айтилади

Арабча сўзлар

Арабча сўзлар ўзбек тилига жуда қадимдан кирган ва товуш жиҳатдан тўла ўзлашган. Араб тилидаги узун-қисқа унлилар фарқи сақланмаган, бегона ундошлар яқин ўзбек товушлари билан алмашган. Шу билан бирга, адабий талаффузда ҳ (ҳаво, ҳикоя) х билан, қ (қалам, қонун) эса к билан аралаштирилмайди: ҳол «аҳвол» ва хол «юздаги кичик доғ» — бошқа-бошқа сўзлар. Араб тилидаги айн ва ҳамза товушлари ёзувда ъ белгиси билан берилади: маъно, санъат (бу ҳақда «Тутуқ белгиси, ў ва ғ» дарсида).

Сўз охиридаги б жарангсиз айтилади, лекин ёзувда сақланади: китоб [китоп] — китоби, талаб [талап] — талаби. Иккиланган ундош сўз охирида айтилмайди, қўшимча олганда эса қайтади: ҳақ — ҳаққим бор.

Форс-тожикча сўзлар

Форс-тожикча сўзлар ҳам ўзбек тилига аллақачон сингиб кетган: дастурхон, хурсанд, баланд, фаришта. Уларнинг кўпи икки ундош билан тугайди (-ст, -шт, -хт, -нд). Сўзлашувда охирги ундош кўпинча тушиб қолади — [дўс], [гўш], лекин адабий талаффузда бундай сўзлар тўлиқ айтилади: дўст, гўшт, дарахт. Айрим шеваларда бўлганидек, ф товушини п билан алмаштириш ҳам мумкин эмас: [парзанд] эмас, фарзанд.

Русча ва байналмилал сўзлар

Русча ва байналмилал сўзлар (стакан, спорт, трактор, директор, телефон) адабий нутқда манба тилга яқин талаффуз қилинади: ундошлар тўпланиши сақланади, урғу эса одатда рус тилидаги ўрнида қолади: те́хника, фа́брика (батафсил «Урғу» дарсида). Ж ҳарфи бу сўзларда [ж] товушини билдиради: журнал, гараж; ўзбекча ва арабча сўзларда эса [дж] каби эшитилади: жон, жавоб. Ц ҳарфи сўз бошида [с] (цирк), унлидан кейин [тс] (лицей) каби айтилади.

Сўзлашувда учрайдиган, лекин адабий меъёрга мос келмайдиган шакллар: [истакан] — тўғриси стакан, [пойиз] — поезд, [ишкаф] — шкаф, [каравот] — кровать, [тилипон] — телефон, [пабрика] — фабрика.

Типик хатолар ва уларнинг олдини олиш

Адабий ва хато талаффуз
СўзАдабий талаффузХато талаффузСабаби
спорт[спорт][испорт]сўз бошидаги сп- олдига унли қўшилган
телефон[телефон][тилипон]ф ўрнига п айтилган, унли ўзгарган
дўст[дўст][дўс]охирги т тушиб қолган
маъно[ма:но][мано]ъ белгиси ҳисобга олинмаган
ҳикоя[ҳикоя][хикоя]ҳ ўрнига х айтилган
техника[те́хника][техника́]урғу ўзбекча қоида бўйича охирга кўчирилган

Ўзингизни текширинг

Ўзлашма сўзни тўғри айтиш учун аввал унинг қайси тилдан келганини аниқланг. Кейин шу қатламга хос қоидани қўлланг (биринчи жадвалга қаранг). Машқ: дарахт, санъат, спорт, гараж, фарзанд, ҳафта сўзларини овоз чиқариб ўқинг ва қатламларга ажратинг. Бундай сўзларнинг ёзилиши — «Ўзлашма сўзлар имлоси» дарсида.

Тутуқ белгиси (ъ) — сўз ичида келиб, олдинги унлини бир оз чўзиб айтиш ёки ундошни кейинги унлидан қисқа узилиш билан ажратиш кераклигини кўрсатадиган белги. У алоҳида товушни ифодаламайди. Лотин ёзувида тутуқ белгиси вергулсимон ъ шаклида, ў ва ғ ҳарфларидаги белги эса тескари вергулсимон шаклида ёзилади. Бу икки белгининг вазифаси ҳар хил ва уларни клавиатурадаги оддий апостроф билан алмаштириб бўлмайди.

Тутуқ белгиси қаердан келган

Тутуқ белгиси асосан арабча ўзлашмаларда учрайди. Араб тилида ўзбек тилида бўлмаган бўғиз товушлари — айн ва ҳамза бор. Ўзбек тилида улар айтилмайди, лекин изи унли чўзилиши ёки қисқа узилиш сифатида сақланган. Тутуқ белгиси ана шу изни кўрсатади: маъно, таълим, санъат, эълон.

Тутуқ белгисининг икки вазифаси

Тутуқ белгиси талаффузда нимани билдиради
ЎрниҚандай айтиладиМисоллар
унлидан кейин, ундош олдидаолдинги унли бир оз чўзиб айтиладимаъно [ма:но], шеър [ше:р], таъсир, аъло, баъзан
ундошдан кейин, унли олдидаундош кейинги унлидан қисқа узилиш билан ажратиб айтиладисанъат, суръат, қатъий, журъат, масъул

Тутуқ белгиси сўзларни фарқлайди: шеър «назм» — шер «йиртқич ҳайвон»; суръат «тезлик» — сурат «расм». Уни ёзувда ёки талаффузда тушириб қолдириш бошқа сўзни ҳосил қилади.

Тутуқ белгиси қўйилмайдиган ҳолатлар

Икки унли шунчаки ёнма-ён келганда тутуқ белгиси қўйилмайди: оила, шоир, қоида, матбаа, мутолаа. Ҳар бир унли алоҳида айтилади; жонли нутқда уларнинг орасида [й] эшитилиши мумкин — [шойир], лекин ёзувда бу акс этмайди. Русча объект, съезд, подъезд каби сўзлардаги айириш белгиси эса тутуқ эмас: бу сўзларда ундошдан кейин [й] товуши эшитилади ва лотин ёзувида улар шу товуш билан ёзилади.

Ў, ғ ва тутуқ белгиси: учта ўхшаш белги

Лотин ёзувида ў, ғ ва тутуқ белгиси бир-бирига ўхшайди, аммо моҳияти бошқа. Ў — орқа қатор, ўрта кенг, лабланган унли; ғ — жарангли сирғалувчи ундош. Булар алоҳида товушларни билдирадиган мустақил ҳарфлар бўлиб, белгиси ҳарфнинг ажралмас қисмидир. Тутуқ белгиси эса товушни билдирмайди, фақат ёнидаги ҳарфлар қандай ўқилишини кўрсатади. Ў ҳарфидаги белги тушиб қолса, бошқа сўз чиқади: ўн «10» — ун «буғдой уни».

кўл «сув ҳавзаси» — кул «ўтин қолдиғи»; ўзбек, тоғ, боғ. Мўъжиза ва мўътабар сўзларида ў ҳарфи ва тутуқ белгиси ёнма-ён келади: аввал , кейин ъ.

Ўхшаш белгилар ва уларнинг вазифаси
БелгиНима уВазифасиМисол
ў ва ғ ҳарфларининг таркибий қисмиҳарфнинг бир қисми, алоҳида товушни ифодалашга хизмат қиладиўзбек, тоғ
ътутуқ белгисиунлини чўзиш ёки ундошни ажратишни кўрсатадимаъно, санъат
ъклавиатурадаги тўғри апострофўзбек ёзувининг белгиси эмас, унинг ўрнида ишлатиш хатоўзбек ёзувида ишлатилмайди
ъ ва ътескари урғу белгиси ва ёпувчи тирноқўзбек ёзувининг белгилари эмас, уларнинг ўрнида ишлатиш хатоўзбек ёзувида ишлатилмайди

Кўп учрайдиган хатолар

Кўп учрайдиган хатолар: тутуқ белгисини тушириш (маъно ўрнига «мано») ёки уни талаффузда ҳисобга олмаслик; унинг ўрнига ў ва ғ даги белгини қўйиш ёки аксинча; тўғри апостроф, тескари урғу белгиси ёки тирноқ ишлатиш; икки унли орасига ортиқча белги қўйиш (оила, шоир сўзларида у йўқ); сўзни кўчиришда белгини олдинги ҳарфдан ажратиш — тўғриси маъ-но, таъ-сир. Кўзга бир хил кўринса-да, компьютер учун булар турли белгилар: нотўғри белгили сўз қидирувда топилмайди, имло текшируви уни хато дейди. Имло қоидалари — «Тутуқ белгиси (ъ) ва ў, ғ ҳарфлари» дарсида.

Ўзингизни текширинг

Сўзни секин ўқинг: унли бир оз чўзиқ эшитилса ёки ундошдан кейин қисқа узилиш сезилса (маъно, санъат), тутуқ белгиси керак; икки унли шунчаки ёнма-ён турса (оила, шоир), керак эмас. Лотин ёзувида ўзбек клавиатура тартибидан ёки автоалмаштиришдан фойдаланинг (батафсил «Апострофлар: ў, ғ () ва тутуқ белгиси (ъ)» дарсида). Машқ: эълон, сурат, қоида, мўъжиза, таълим, суръат сўзларидан тутуқ белгиси борларини ажратинг. Жавоб: эълон, мўъжиза, таълим, суръат.