Фонетика — тилшуносликнинг тилнинг товуш томонини ўрганадиган бўлими. Атама юнонча «товуш, овоз» маъносидаги сўздан олинган. Фонетика нутқ товушлари қандай ҳосил бўлиши ва қандай эшитилишини, улар бўғин ва сўзга қандай бирикишини, урғу ва интонация нутқда қандай вазифа бажаришини текширади. Сўзнинг маъноси фонетиканинг вазифаси эмас: у сўзнинг эшитиладиган, моддий қобиғини тавсифлайди.
Фонетика ўрганадиган бирликлар
Нутқ оқимини тобора кичик қисмларга бўлиш мумкин: фраза, нутқ такти, фонетик сўз, бўғин, товуш. Бу бирликлар бирин-кетин жойлашади, улар сегмент бирликлар дейилади. Урғу ва интонация товушлардан алоҳида мавжуд эмас — улар бўғин ва фраза устига «қўйилади», шунинг учун суперсегмент ҳодисалар деб аталади.
| Бирлик | Нима | Мисол |
|---|---|---|
| товуш | энг кичик талаффуз бирлиги | «тош» сўзида уч товуш: т, о, ш |
| бўғин | бир ҳаво зарби билан айтиладиган товуш ёки товушлар гуруҳи | мак-таб, ки-тоб |
| фонетик сўз | бир урғу атрофида бирлашган сўз ва унга қўшилган урғусиз юкламалар | «келдими?» бир бутун бўлиб айтилади |
| нутқ такти | фразанинг икки пауза орасидаги қисми | Эртага эрталаб | мактабга борамиз. |
| фраза | тугал интонацияга эга нутқ парчаси | Бугун ҳаво илиқ. |
| урғу | бир бўғиннинг кучлироқ айтилиши | «китоб» — урғу охирги бўғинда |
| интонация | фразанинг оҳанги, суръати ва паузалари | Келди. — Келди? |
Товуш қайси томонлардан ўрганилади
Бир товушни уч томондан ўрганиш мумкин. Артикуляцион (физиологик) фонетика нутқ аъзоларининг ишини тавсифлайди. Акустик фонетика товушни физик тебраниш сифатида — баландлиги, кучи, давомийлиги ва тембри жиҳатидан текширади. Перцептив фонетика инсон товушни қулоқ орқали қандай идрок этишини ўрганади. Фонология алоҳида соҳа бўлиб, товушларнинг маъно фарқлаш вазифасини текширади. Ёндашувга кўра тавсифий (тилнинг ҳозирги ҳолати), тарихий (товушлар тараққиёти) ва қиёсий (бошқа тиллар билан солиштириш) фонетика фарқланади.
Фонема: маъно фарқлайдиган товуш
Агар бир товушни бошқасига алмаштириш сўзни ўзгартирса, бу товушлар алоҳида фонемалардир. Тилдаги мустақил товушлар шу усул билан аниқланади. Фақат бир товуш билан фарқланадиган сўз жуфтлари минимал жуфтлар дейилади.
тош — тиш — туш — тўш; бош — беш — бўш; қўл — кўл.
Фонетика ва унга ёндош бўлимлар
Мактабда фонетика билан бирга ўрганиладиган уч бўлим унга таянади. Графика ҳарфлар ва ёзув белгилари тизимини тавсифлайди. Орфография ёзиш қоидаларини белгилайди. Орфоэпия адабий талаффуз меъёрларини белгилайди. Фонетика биз амалда қандай гапиришимизни тавсифлайди, орфография ва орфоэпия эса қандай ёзиш ва айтиш кераклигини кўрсатади. Талаффуз билан ёзилиш кўпинча мос келмайди.
«китоб» сўзи охирида [китоп] га яқин эшитилади, лекин «б» билан ёзилади — «китобим» шаклида [б] аниқ эшитилади; «барг» [барк] деб айтилади, қиёсланг: «барги».
Кўп учрайдиган хатолар
Биринчи хато — товуш билан ҳарфни аралаштириш. «Тонг» сўзида тўрт ҳарф, лекин уч товуш бор: т, о, нг. «Ёз» сўзида икки ҳарф, лекин уч товуш бор: [й], [о], [з]. Иккинчиси — фонетикани имло қоидалари деб ўйлаш: фонетика товушланишни тавсифлайди, ёзиш қоидалари эса орфографиянинг иши. Учинчиси — сўзни «эшитилганидек» ёзиш («китоп», «барк») ёки, аксинча, ҳарфма-ҳарф талаффуз қилиш. Тўғри ёзилиш орфография бўйича, тўғри талаффуз эса орфоэпия бўйича текширилади.
Ўзингизни текширинг
Бирор сўзни, масалан «қишлоқ»ни олинг ва жавоб беринг: унда нечта ҳарф ва нечта товуш бор; у қандай бўғинларга бўлинади (қиш-лоқ); урғу қайси бўғинда (охиргисида); қайси товушлар унли, қайсилари ундош. Бу ҳақда батафсил «Нутқ товушлари қандай ҳосил бўлади», «Унли товушлар», «Ундош товушлар» ва «Товуш ва ҳарф» дарсларида.
