Синтаксис — грамматиканинг сўзларнинг ўзаро боғланишини, сўз бирикмаси ва гапларнинг тузилиши, турлари ва вазифаларини ўрганадиган бўлими. Атама юнонча «тузилиш, бирикиш» маъносидаги сўздан олинган. Грамматика икки қисмдан иборат: морфология сўзни алоҳида олиб, унинг туркуми ва шаклларини текширади, синтаксис эса шу шакллар нутқда қандай ишлатилишини ва сўзлар қандай қилиб тугал фикрга айланишини кўрсатади.
Синтаксиснинг асосий бирликлари
| Бирлик | Таърифи | Мисол |
|---|---|---|
| Сўз бирикмаси | Мустақил сўзларнинг тобе алоқа асосидаги бирикмаси; номлайди, лекин хабар бермайди | янги мактаб, хат ёзмоқ |
| Содда гап | Битта грамматик асосли, тугал фикр билдирадиган гап | Янги мактаб очилди. |
| Қўшма гап | Икки ёки ундан ортиқ содда гапнинг маъно ва грамматик жиҳатдан бирлашуви | Ёмғир тинди, кўчалар яна гавжум бўлди. |
Гап сўз ва сўз бирикмасидан нимаси билан фарқ қилади
Сўз ва сўз бирикмаси нарса, белги ёки ҳаракатни фақат номлайди. Гап эса хабар беради, сўрайди ёки ундайди. Гапнинг учта асосий белгиси бор: тугал фикр, кесимлик (фикрнинг замон, шахс ва майл орқали воқеликка боғланиши) ва тугалланган оҳанг. Шу белгилар бўлса, битта сўз ҳам гап бўла олади. Масалан, «куз ёмғири», «ширин олма» — сўз бирикмалари, «Куз.», «Олма ширин.» эса гаплар.
Сўзлар орасидаги синтактик алоқа
Гапда сўзлар уч хил алоқага киришади. Тенг алоқада сўзлар бир-бирига тобе бўлмайди: улар «ва», «аммо», «ёки» каби боғловчилар ёки санаш оҳанги билан бирикади. Тобе алоқада бир сўз ҳоким, иккинчиси тобе бўлади ва ҳоким сўздан сўроқ олади. Эга билан кесим ўртасидаги алоқа алоҳида — предикатив алоқа деб аталади: айнан у гапни ҳосил қилади.
Тенг алоқа: олма ва нок, тез ҳамда пухта. Тобе алоқа: пишган олма, боғга бормоқ. Предикатив алоқа: Олма пишди.
Синтактик воситалар
| Восита | Вазифаси | Мисол |
|---|---|---|
| Келишик, эгалик, шахс-сон қўшимчалари | Сўзнинг гапдаги вазифасини кўрсатади | Опам китобни укамга берди. |
| Ёрдамчи сўзлар: кўмакчи, боғловчи, юклама | Алоқани ва маъно нозикликларини ифодалайди | дўстим билан, сиз ҳам |
| Сўз тартиби | Тобе сўз ҳокимдан олдин, кесим одатда охирда туради | қизил олма — Олма қизил. |
| Оҳанг | Гап мақсадини ва ҳис-ҳаяжонни фарқлайди | Келди. — Келди? — Келди! |
Сўзнинг вазифасини кўпинча қўшимча белгилагани учун иккинчи даражали бўлакларнинг ўрнини алмаштириш мумкин: «Китобни укамга бердим» ва «Укамга китобни бердим» гапларида фақат маъно урғуси ўзгаради. Аммо тобе сўзни ҳоким сўздан кейинга кўчириб бўлмайди: «қизил олма» бирикмаси «олма қизил» шаклида гапга айланиб қолади. Бу ҳақда «Гапда сўз тартиби» дарсида батафсил айтилган.
Синтаксис нималарни қамрайди
Синтаксис уч қисмдан иборат. Сўз бирикмаси синтаксиси бирикмаларнинг турлари ва алоқа усулларини ўрганади. Содда гап синтаксиси гап бўлакларини, гапнинг мақсадга кўра турларини, уюшиқ бўлаклар, ундалма ва кириш сўзларни қамрайди. Қўшма гап синтаксиси боғланган, эргашган ва боғловчисиз қўшма гапларни, шунингдек кўчирма ва ўзлаштирма гапни текширади. Тиниш белгиларининг аксарияти гап тузилишига таянади: вергул, тире ёки икки нуқта қаерда кераклигини синтаксисни билмасдан тўғри аниқлаб бўлмайди.
Таржимада учрайдиган синтактик хатолар
Рус ёки инглиз тилидан таржима қилганда асл матн тузилишини айнан кўчириш хатога олиб келади: кесим гап ўртасида қолиб кетади, «который» сўзи «қайсики» билан берилади. Ўзбек тилида кесим гап охирига ўтказилади, аниқловчи эргаш гап эса кўпинча сифатдошли бирикмага айлантирилади.
Нотўғри: Мен ўқияпман китоб. → Тўғри: Мен китоб ўқияпман. Ғализ: Бу китоб, қайсики мен ўқидим, жуда қизиқ. → Яхшироқ: Мен ўқиган китоб жуда қизиқ.
