UzLocal

Синтаксис

Синтаксис сўзларнинг гапларга қандай бирлашишини тасвирлайди: тузилиши, тартиби ва қисмлар орасидаги тиниш белгилари. Бўлим интерфейс ва ҳужжатлар учун тушунарли, тўғри иборалар ёзишга ёрдам беради.

Синтаксис — грамматиканинг сўзларнинг ўзаро боғланишини, сўз бирикмаси ва гапларнинг тузилиши, турлари ва вазифаларини ўрганадиган бўлими. Атама юнонча «тузилиш, бирикиш» маъносидаги сўздан олинган. Грамматика икки қисмдан иборат: морфология сўзни алоҳида олиб, унинг туркуми ва шаклларини текширади, синтаксис эса шу шакллар нутқда қандай ишлатилишини ва сўзлар қандай қилиб тугал фикрга айланишини кўрсатади.

Синтаксиснинг асосий бирликлари

Синтаксис бирликлари
БирликТаърифиМисол
Сўз бирикмасиМустақил сўзларнинг тобе алоқа асосидаги бирикмаси; номлайди, лекин хабар бермайдиянги мактаб, хат ёзмоқ
Содда гапБитта грамматик асосли, тугал фикр билдирадиган гапЯнги мактаб очилди.
Қўшма гапИкки ёки ундан ортиқ содда гапнинг маъно ва грамматик жиҳатдан бирлашувиЁмғир тинди, кўчалар яна гавжум бўлди.

Гап сўз ва сўз бирикмасидан нимаси билан фарқ қилади

Сўз ва сўз бирикмаси нарса, белги ёки ҳаракатни фақат номлайди. Гап эса хабар беради, сўрайди ёки ундайди. Гапнинг учта асосий белгиси бор: тугал фикр, кесимлик (фикрнинг замон, шахс ва майл орқали воқеликка боғланиши) ва тугалланган оҳанг. Шу белгилар бўлса, битта сўз ҳам гап бўла олади. Масалан, «куз ёмғири», «ширин олма» — сўз бирикмалари, «Куз.», «Олма ширин.» эса гаплар.

Сўзлар орасидаги синтактик алоқа

Гапда сўзлар уч хил алоқага киришади. Тенг алоқада сўзлар бир-бирига тобе бўлмайди: улар «ва», «аммо», «ёки» каби боғловчилар ёки санаш оҳанги билан бирикади. Тобе алоқада бир сўз ҳоким, иккинчиси тобе бўлади ва ҳоким сўздан сўроқ олади. Эга билан кесим ўртасидаги алоқа алоҳида — предикатив алоқа деб аталади: айнан у гапни ҳосил қилади.

Тенг алоқа: олма ва нок, тез ҳамда пухта. Тобе алоқа: пишган олма, боғга бормоқ. Предикатив алоқа: Олма пишди.

Синтактик воситалар

Сўзлар нима ёрдамида боғланади
ВоситаВазифасиМисол
Келишик, эгалик, шахс-сон қўшимчалариСўзнинг гапдаги вазифасини кўрсатадиОпам китобни укамга берди.
Ёрдамчи сўзлар: кўмакчи, боғловчи, юкламаАлоқани ва маъно нозикликларини ифодалайдидўстим билан, сиз ҳам
Сўз тартибиТобе сўз ҳокимдан олдин, кесим одатда охирда турадиқизил олма — Олма қизил.
ОҳангГап мақсадини ва ҳис-ҳаяжонни фарқлайдиКелди. — Келди? — Келди!

Сўзнинг вазифасини кўпинча қўшимча белгилагани учун иккинчи даражали бўлакларнинг ўрнини алмаштириш мумкин: «Китобни укамга бердим» ва «Укамга китобни бердим» гапларида фақат маъно урғуси ўзгаради. Аммо тобе сўзни ҳоким сўздан кейинга кўчириб бўлмайди: «қизил олма» бирикмаси «олма қизил» шаклида гапга айланиб қолади. Бу ҳақда «Гапда сўз тартиби» дарсида батафсил айтилган.

Синтаксис нималарни қамрайди

Синтаксис уч қисмдан иборат. Сўз бирикмаси синтаксиси бирикмаларнинг турлари ва алоқа усулларини ўрганади. Содда гап синтаксиси гап бўлакларини, гапнинг мақсадга кўра турларини, уюшиқ бўлаклар, ундалма ва кириш сўзларни қамрайди. Қўшма гап синтаксиси боғланган, эргашган ва боғловчисиз қўшма гапларни, шунингдек кўчирма ва ўзлаштирма гапни текширади. Тиниш белгиларининг аксарияти гап тузилишига таянади: вергул, тире ёки икки нуқта қаерда кераклигини синтаксисни билмасдан тўғри аниқлаб бўлмайди.

Таржимада учрайдиган синтактик хатолар

Рус ёки инглиз тилидан таржима қилганда асл матн тузилишини айнан кўчириш хатога олиб келади: кесим гап ўртасида қолиб кетади, «который» сўзи «қайсики» билан берилади. Ўзбек тилида кесим гап охирига ўтказилади, аниқловчи эргаш гап эса кўпинча сифатдошли бирикмага айлантирилади.

Нотўғри: Мен ўқияпман китоб. → Тўғри: Мен китоб ўқияпман. Ғализ: Бу китоб, қайсики мен ўқидим, жуда қизиқ. → Яхшироқ: Мен ўқиган китоб жуда қизиқ.

Сўз бирикмаси — икки ёки ундан ортиқ мустақил сўзнинг тобе алоқа асосида бирикиб, бир тушунчани аниқроқ ифодалашидир. Бирикмада бир сўз ҳоким (асосий), иккинчиси тобе (изоҳловчи) бўлади: тобе сўз ҳоким сўз англатган нарса, белги ёки ҳаракатни аниқлаштиради. Сўз бирикмаси ҳам сўз каби фақат номлайди, тугал фикр билдирмайди — у гап қуриладиган материалдир.

Ҳоким ва тобе сўзни қандай топиш мумкин

Сўроқ ҳоким сўздан тобе сўзга берилади: қандай олма? — ширин олма. Ўзбек тилида тобе сўз деярли ҳамиша ҳоким сўздан олдин туради. Бирикма қисмлари гап бўлаклари номи билан аталади: аниқловчи ва аниқланмиш, тўлдирувчи ва тўлдирилмиш, ҳол ва ҳолланмиш.

янги уй — қандай уй?; уч китоб — нечта китоб?; мактабга бормоқ — қаерга бормоқ?; хатни ўқимоқ — нимани ўқимоқ?; секин гапирмоқ — қандай гапирмоқ?

Ҳоким сўзга кўра турлари

Отли ва феълли бирикмалар
ТуриҲоким сўзМисоллар
Отли бирикмаот, сифат, сон, олмошширин олма, мактаб ҳовлиси, ҳаммадан кучли
Феълли бирикмафеъл, шу жумладан сифатдош, равишдош, ҳаракат номихат ёзмоқ, тез юрган, уйга қайтиб

Тобе алоқа усуллари: мослашув, бошқарув, битишув

Тобе сўз ҳоким сўзга уч усулда боғланади. Мослашувда ҳоким сўз тобе сўзнинг шахс-сонини такрорлайди: ўзбек тилида бу, асосан, қаратқичли бирикмада кузатилади (менинг укам, сизнинг уйингиз). Бошқарувда ҳоким сўз тобе сўзнинг муайян келишикда ёки кўмакчи билан келишини талаб қилади. Битишувда тобе сўз ҳеч қандай қўшимча олмайди ва ҳоким сўзга фақат ўрни ва маъноси билан боғланади.

Бирикмадаги алоқа усуллари
УсулВоситаМисоллар
Мослашув-нинг + шу шахсдаги эгалик қўшимчасименинг дафтарим, бизнинг маҳалламиз, уларнинг фикри
Бошқарувкелишик қўшимчаси ёки кўмакчикитобни ўқимоқ, онамга айтмоқ, дўстдан сўрамоқ, акам билан гаплашмоқ
Битишувқўшимчасиз, фақат тартиб ва маъноқизил гул, беш бола, тез юрмоқ, кулиб гапирмоқ

Қаратқичли бирикма: белгили ва белгисиз

Қаратқичли бирикмада тобе сўз қаратқич келишигида, ҳоким сўз эгалик қўшимчаси билан келади. Агар «-нинг» қўшимчаси очиқ ифодаланса, бирикма белгили бўлади ва аниқ шахс ёки нарсага тегишлиликни билдиради: ўқувчининг дафтари. Агар «-нинг» тушиб қолса, бирикма белгисиз бўлади ва кўпроқ тур ёки умумий алоқани кўрсатади: мактаб ҳовлиси, Тошкент метроси, қовун уруғи. Белгисиз бирикмада ҳам эгалик қўшимчаси сақланади.

Сўз бирикмаси ҳисобланмайдиган қўшилмалар

Эга билан кесимнинг бирикиши (Қуш учди) — гап, сўз бирикмаси эмас. Уюшиқ бўлаклар (ота ва она) тенг алоқада бўлгани учун бирикма ҳосил қилмайди. Мустақил сўз ва кўмакчи (дўстим учун, уй томон) битта гап бўлаги ҳисобланади. Қўшма сўзлар ва фразеологизмлар (темир йўл, қулоқ солмоқ), кўмакчи феълли шакллар (ўқиб чиқмоқ, ёзиб қўймоқ) ҳам бир луғавий бирлик сифатида қаралади.

Кўп учрайдиган хатолар

Нотўғри: сизга кутяпмиз → Тўғри: сизни кутяпмиз. Нотўғри: китобни ҳақида → Тўғри: китоб ҳақида. Нотўғри: дўстимга учрашдим → Тўғри: дўстим билан учрашдим. Нотўғри: менинг китобинг → Тўғри: менинг китобим. Нотўғри: мактаб ҳовли → Тўғри: мактаб ҳовлиси.

Ўзингизни текширинг: гапдан бирикмаларни ажратишда ҳар бир тобе сўз учун ҳоким сўзни топинг ва ундан сўроқ беринг. «Укам янги китобни қизиқиб ўқиди» гапида учта бирикма бор: янги китоб (битишув), китобни ўқиди (бошқарув), қизиқиб ўқиди (битишув). «Укам ўқиди» эса бирикма эмас, балки гапнинг грамматик асосидир.

Гап бўлаклари — гап таркибида маълум сўроққа жавоб берадиган ва муайян синтактик вазифа бажарадиган мустақил сўзлар ёки бирикмалар. Улар икки гуруҳга бўлинади: бош бўлаклар — эга ва кесим, иккинчи даражали бўлаклар — тўлдирувчи, аниқловчи ва ҳол. Бўлак сўз туркумига эмас, вазифага қараб белгиланади: бир сўз турли гапларда турли бўлак бўлиши мумкин.

Бош бўлаклар

Эга ва кесим гапнинг грамматик асосини ташкил этади. Кесим — гапнинг маркази: унда замон, шахс-сон ва майл ифодаланади, шунинг учун у одатда гап охирида туради. Эга кесим ифодалаган ҳаракат ёки белги кимга ёки нимага тегишли эканини кўрсатади. Эга тушиб қолиши мумкин, чунки шахсни кесимдаги қўшимча билдиради: «Эртага келаман» гапида шахс «-ман» қўшимчасидан маълум. Ҳар бир бош бўлак алоҳида дарсда батафсил ёритилган.

Иккинчи даражали бўлаклар

Тўлдирувчи ҳаракат қаратилган ёки у билан боғлиқ нарсани, аниқловчи нарсанинг белгисини билдиради, ҳол эса ҳаракатнинг қачон, қаерда, қандай ва нима сабабдан юз беришини кўрсатади. Иккинчи даражали бўлаклар бош бўлакларга ёки бир-бирига тобе бўлади: «Опам узун хат ёзди» гапида «узун» сўзи «хат»ни, «хат» эса «ёзди»ни изоҳлайди.

Гап бўлаклари, уларнинг сўроқлари ва белгиланиши
БўлакСўроқлариМисолТагига чизиш
Эгаким? нима? қаер?Опам келди.бир тўғри чизиқ
Кесимнима қилди? нима қиляпти? ким? нима? қандай?Опам — шифокор.икки тўғри чизиқ
Тўлдирувчикимни? нимани? кимга? нимага? кимдан? нимадан? ким билан? нима ҳақида?Опам хат ёзди.узуқ чизиқ
Аниқловчиқандай? қайси? кимнинг? нечта?Опам узун хат ёзди.тўлқинсимон чизиқ
Ҳолқачон? қаерда? қаерга? қандай? нега? нима учун? қанча?Опам кечқурун хат ёзди.нуқта ва чизиқча

Бўлакларни аниқлаш тартиби

Аввал кесимни топинг: у одатда гап охирида туради ва фикрнинг асосини билдиради. Кейин кесимдан «ким?» ёки «нима?» деб сўраб, эгани аниқланг. Шундан сўнг бош бўлаклардан иккинчи даражали бўлакларга сўроқ беринг. Сўроқнинг ўзи етарли эмас: «қандай?» сўроғига аниқловчи ҳам, ҳол ҳам, кесим ҳам жавоб бериши мумкин, шунинг учун сўз қайси сўзни изоҳлаётганига қаранг.

Кеча синфимиз ўқувчилари музейга бордилар. Кесим — бордилар; эга — ўқувчилари (ким бордилар?); аниқловчи — синфимиз (қайси ўқувчилари?); ҳол — кеча (қачон бордилар?) ва музейга (қаерга бордилар?).

Бир сўз — турли бўлаклар

Шакл бир хил бўлса ҳам, вазифа турлича бўлиши мумкин. «-га» қўшимчали сўз «кимга? нимага?» сўроғига жавоб берса тўлдирувчи, «қаерга?» сўроғига жавоб берса ўрин ҳоли бўлади. Худди шундай, битта от гапда эга ҳам, кесим ҳам, тўлдирувчи ёки аниқловчи ҳам бўла олади.

Укамга совға бердим — укамга: тўлдирувчи. Мактабга бордим — мактабга: ҳол. Китоб — билим манбаи (эга). Бу — янги китоб (кесим). Китоб ўқидим (тўлдирувчи). Китоб жавони тўлди (аниқловчи).

Гап бўлаги ҳисобланмайдиган сўзлар

Кўмакчи, боғловчи ва юклама мустақил бўлак бўла олмайди: кўмакчи ўзи боғланган сўз билан бирга битта бўлакни ташкил этади (дўстим билан — тўлдирувчи, дарсдан кейин — ҳол). Ундалма, кириш сўзлар ва ундов сўзлар гапдаги бошқа сўзлар билан грамматик боғланмагани учун гап бўлаги ҳисобланмайди. Фразеологизм эса бир бутун бўлак бўлади: «У гапимга қулоқ солди» гапида «қулоқ солди» — кесим.

Таҳлилда кўп учрайдиган хатолар

Биринчиси — ундалмани эга деб олиш: «Анвар, эртага келинг» гапида «Анвар» — ундалма, эга эса («сиз») тушиб қолган. Иккинчиси — «-нинг» қўшимчали сўзни тўлдирувчи деб ҳисоблаш: «укамнинг китоби» бирикмасида «укамнинг» — аниқловчи. Учинчиси — кўмакчини алоҳида бўлак сифатида ажратиш: «дўстим билан» — битта бўлак. Тўртинчиси — бўлакни сўз туркумига қараб белгилаш: сифат ҳам кесим бўла олади (Ҳаво илиқ).

Мақсадга кўра гап турлари сўзловчи гап орқали нимани кўзлашига қараб ажратилади: дарак гап хабар беради, сўроқ гап жавоб олиш учун айтилади, буйруқ гап эса бирор ишни бажаришга ундайди. Бу уч турнинг ҳар бири кучли ҳис-ҳаяжон билан айтилса, ундов гапга айланади. Шу сабабли ундов гап мақсадга эмас, ҳис-ҳаяжонга кўра ажратилади; баъзи дарсликларда у тўртинчи тур сифатида берилади.

Гап турлари: умумий кўриниш
ТуриМақсадиОҳанги ва тиниш белгисиМисол
Дарак гапхабар бериш (тасдиқ ёки инкор)охирида пасаяди; нуқтаПоезд эрталаб жўнайди.
Сўроқ гапжавоб олишодатда сўралаётган сўзда кўтарилади; сўроқ белгисиПоезд қачон жўнайди?
Буйруқ гапбуйруқ, илтимос, маслаҳат, таклифқатъий ёки юмшоқ; нуқта ёки ундов белгисиЧиптани олдиндан олинг.
Ундов гапҳис-ҳаяжонни ифодалашкўтаринки; ундов белгисиҚандай гўзал манзара!

Дарак гап

Дарак гап — энг кўп ишлатиладиган тур. У воқеа-ҳодиса ҳақида тасдиқ ёки инкор шаклида хабар беради. Инкор «-ма» қўшимчаси, «эмас», «йўқ» сўзлари билан ифодаланади: «Бугун дарс бўлмайди», «Укам ҳали уйда эмас». Дарак гап охирига нуқта, фикр тугалланмаган бўлса, кўп нуқта қўйилади. Гап ичида сўроқ олмоши бўлса ҳам, мақсад хабар бериш бўлса, гап дарак гаплигича қолади: «Ким келганини билмайман.»

Сўроқ гап ва унинг воситалари

Сўроқ ифодаловчи воситалар
ВоситаМисол
«-ми» юкламасиКитобни ўқидингизми?
сўроқ олмошлари: ким, нима, қаер, қачон, қандай, неча, қанча, негаДарс қачон бошланади?
«ёки» боғловчиси билан танловЧой ичасизми ёки қаҳва?
«наҳотки», «наҳот» сўзлари (ажабланиш)Наҳотки имтиҳон эртага?
фақат сўроқ оҳангиСиз ҳали ҳам шу ердасиз?

«-ми» юкламаси сўралаётган сўзга қўшилади ва қўшиб ёзилади. Унинг ўрнини ўзгартириб, савол марказини кўчириш мумкин: «Эртага Самарқандга борасизми?» (бориш-бормаслик сўралади), «Эртага Самарқандгами борасиз?» (жой сўралади), «Эртага Самарқандга сизми борасиз?» (шахс сўралади). Гапда сўроқ олмоши бўлса, «-ми» одатда ишлатилмайди: «Қачон борасиз?»

Мазмунига кўра сўроқ гаплар икки хил бўлади. Соф сўроқ гапда сўзловчи ҳақиқатан жавоб кутади. Риторик сўроқ гапда жавоб кутилмайди: савол фикрни таъсирли қилиб таъкидлаш учун берилади. «Ким ўз юртини севмайди?» гапининг маъноси — «Ҳамма ўз юртини севади».

Буйруқ гап

Буйруқ гапнинг кесими буйруқ-истак майлидаги феъл билан ифодаланади. Буйруқ гап қатъий буйруқни ҳам, илтимос, маслаҳат ёки таклифни ҳам билдиради. Оҳангни «илтимос», «марҳамат» сўзлари ва ҳурмат шакли юмшатади. Инкор шакли «-ма» билан ҳосил бўлади: борма, борманг. Одатда охирига нуқта, кучли ҳис билан айтилса, ундов белгиси қўйилади: «Эшикни ёпинг.» — «Тўхтанг!»

Буйруқ-истак майли шакллари (бор- феъли)
ШахсБирликКўплик ва ҳурмат
Биринчи шахсборайборайлик
Иккинчи шахсбор, боргинборинг, боринглар
Учинчи шахсборсинборсинлар

Ундов гап

Ундов гап кучли ҳис-ҳаяжон — қувонч, ҳайрат, афсус ёки қойил қолиш билан айтилади. Унинг воситалари — ундов сўзлар (вой, эҳ, офарин, қойил), «қандай», «нақадар», «шунчалик» сўзлари ва кўтаринки оҳанг. Ҳар қандай турдаги гап ундов бўла олади: «Биз ғалаба қилдик!» (дарак), «Тўхтанг!» (буйруқ), «Наҳотки бу рост?!» (сўроқ). Яна мисоллар: «Вой, қандай чиройли!», «Нақадар гўзал юрт!», «Офарин, жуда яхши ёзибсиз!»

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

Ичида сўроқ сўзи бор дарак гапга сўроқ белгиси қўйиш хато: «Ким келганини билмайман?» эмас, «Ким келганини билмайман.» «-ми»ни ажратиб ёзиш ҳам хато: «келасиз ми» эмас, «келасизми». Расмий матн ва интерфейсда ўқувчига «сен» шаклида мурожаат қилинмайди: «Паролни кирит» эмас, «Паролни киритинг». Гап турини аниқлаш учун ўзингиздан сўранг: сўзловчи хабар беряптими, жавоб кутяптими ёки ҳаракат кутяптими? Тиниш белгилари ҳақида батафсил — «Сўроқ ва ундов белгилари» дарсида.

Содда гап — битта грамматик асосга эга бўлган гап: унда эга ва кесим жуфти ёки битта бош бўлак бўлади. Қўшма гап эса икки ва ундан ортиқ содда гапнинг маъно, оҳанг ва грамматик жиҳатдан бир бутунликка бирлашувидан ҳосил бўлади. Гап содда ёки қўшма эканини аниқлашда асосий мезон — грамматик асослар сони.

Грамматик асос

Грамматик асос — гапнинг эга ва кесимдан (баъзан фақат битта бош бўлакдан) иборат ўзаги. Иккинчи даражали бўлаклар қанча кўп бўлмасин, асос битта бўлса, гап содда ҳисобланади. Уюшиқ бўлаклар ҳам гапни қўшма қилмайди: бир эгага бир неча кесим тегишли бўлса, асос барибир битта.

Ўқувчилар кутубхонага борди — асос: ўқувчилар — борди. Кеча кечқурун юқори синф ўқувчилари мактаб кутубхонасига янги китоблар учун борди — гап узун, аммо асос битта, демак, содда гап. Қиз кулди ва югуриб кетди — битта эга, иккита уюшиқ кесим: содда гап.

Содда гап турлари

Содда гапларнинг турланиши
МезонТурлариМисол
Бош бўлаклар сониикки бош бўлакли ва бир бош бўлаклиБаҳор келди. — Қиш. Совуқ тонг.
Иккинчи даражали бўлаклар иштирокийиғиқ ва ёйиқҚор ёғди. — Тунда тоғларга қалин қор ёғди.
Зарур бўлакларнинг борлигитўлиқ ва тўлиқсизСен қачон келдинг? — Кеча.

Фақат бош бўлаклардан иборат гап йиғиқ гап, камида битта иккинчи даражали бўлак қатнашган гап эса ёйиқ гап дейилади. Мақсадига кўра содда гаплар дарак, сўроқ ва буйруқ гапларга бўлинади. Бир бош бўлакли гаплар, тўлиқсиз гаплар ва мақсадга кўра гап турлари алоҳида дарсларда батафсил кўриб чиқилади.

Қўшма гап ва унинг турлари

Қўшма гап таркибидаги содда гаплар унинг қисмлари дейилади. Қисмлар боғловчилар, боғловчи вазифасидаги сўзлар, кесимнинг махсус шакллари ёки фақат оҳанг ёрдамида бирикади. Боғланиш усулига кўра қўшма гапнинг уч тури бор. Боғланган қўшма гапда қисмлар тенг ҳуқуқли, эргашган қўшма гапда эса эргаш гап бош гапни изоҳлайди ва унга тобе бўлади.

Қўшма гап турлари
ТуриБоғланиш воситасиМисол
Боғланган қўшма гаптенг боғловчилар: ва, ҳам, аммо, лекин, бироқ, ёки, ё…ёҚўнғироқ чалинди, лекин ҳеч ким ўрнидан турмади.
Эргашган қўшма гапэргаштирувчи боғловчилар (чунки, агар, -ки), шарт майли -са, нисбий сўзларАгар ёмғир тинса, сайрга чиқамиз.
Боғловчисиз қўшма гапфақат оҳанг; ёзувда — тиниш белгилариКун исиди, қорлар эрий бошлади.

Содда гапни қўшма гапдан қандай фарқлаш мумкин

Энг ишончли усул — гапдаги барча кесимларни топиб, ҳар бирининг ўз эгаси (айтилган ёки англашилган) бор-йўқлигини текшириш. Бир эгага бир неча кесим тегишли бўлса, бу уюшиқ кесимли содда гап. Ҳар бир кесимнинг ўз эгаси бўлса, гап қўшма бўлади.

Болалар ўйнади ва кулди — содда гап: битта эга, иккита кесим. Болалар ўйнади, катталар суҳбатлашди — қўшма гап: иккита асос. Мен уйга келдим, укам эса ҳали мактабда эди — қўшма гап.

Кўп учрайдиган хатолар

Биринчи хато — узун гапни қўшма гап деб ҳисоблаш: ёйиқ содда гап ҳам жуда узун бўлиши мумкин. Иккинчи хато — уюшиқ кесимлар орасидаги «ва» олдидан вергул қўйиш: «Қиз кулди, ва югуриб кетди» шакли нотўғри. Учинчи хато — «аммо», «лекин», «бироқ» олдидан вергулни тушириб қолдириш: бу зидлов боғловчилари олдидан вергул қўйилади.

Сўз тартиби — гап бўлакларининг гапда маълум изчилликда жойлашиши. Ўзбек тилида одатий, яъни тўғри тартиб «эга — иккинчи даражали бўлаклар — кесим» кўринишида бўлади: кесим гапни якунлайди, тобе сўз эса ҳоким сўздан олдин келади. Мен китобни ўқидим.

Тўғри тартибнинг асосий қоидалари

Гап бўлакларининг одатий ўрни
Гап бўлагиОдатий ўрниМисол
Эгагап бошида, кесимдан олдинЎқитувчи дарсни бошлади.
Кесимгап охиридаБиз уйга қайтдик.
Аниқловчианиқланмишдан олдинқизил олма, укамнинг дафтари
Тўлдирувчикесимдан олдинОнам нон ёпди.
Ҳолкесимдан олдин; пайт ҳоли кўпинча гап бошидаЭрталаб ҳаммамиз далага чиқдик.

Бу қоидаларнинг барчаси битта қонуниятга асосланади: тобе сўз ҳоким сўздан олдин келади. Шунинг учун аниқловчи отдан, тўлдирувчи ва ҳол эса кесимдан олдин туради. Бетараф гапда эга одатда гапни бошлаб беради.

Мен эртага Тошкентга бораман. Кўп қаватли янги уйлар тез қурилмоқда. Акам менга қизиқарли китоб совға қилди.

Бир неча бўлак ёнма-ён келганда

Белгисиз тушум келишигидаги тўлдирувчи, яъни -ни қўшимчасиз тўлдирувчи кесимга бевосита ёндашиб туради, уларнинг орасига бошқа сўз қўйилмайди. Аниқловчилар бир нечта бўлса, кўрсатиш олмоши ва сон одатда сифатдан олдин келади. Сўроқ сўзи кўпинча кесимдан бевосита олдин туради.

Тўғри: Мен кеча китоб ўқидим. Ғализ: Мен китоб кеча ўқидим. Бу икки янги бино — олмош, сон, сифат, от. Сиз қачон келдингиз? Бу китобни ким ёзган?

Мантиқий урғу ва сўз тартиби

Ўзбек тилида таъкидланадиган сўз одатда кесимдан бевосита олдин қўйилади, мантиқий урғу шу сўзга тушади. Сўзларнинг вазифаси келишик ва бошқа қўшимчалар билан белгилангани учун ўрин алмаштириш гапнинг грамматик маъносини ўзгартирмайди, фақат фикр урғусини кўчиради: қуйидаги ҳар бир гап ўз сўроғига жавоб беради.

Анвар кеча кутубхонага борди — қаерга борди? Анвар кутубхонага кеча борди — қачон борди? Кутубхонага кеча Анвар борди — ким борди?

Инверсия

Инверсия — сўзларнинг одатий тартибини онгли равишда ўзгартириш, масалан, кесимни гап бошига ёки ўртасига кўчириш. У сўзлашув нутқида, шеърда ва бадиий матнда ҳис-ҳаяжон ёки алоҳида таъкидни ифодалайди: Келди баҳор! Қандай гўзал бу ерлар! Расмий, илмий ва иш юритиш матнларида, йўриқномаларда тўғри тартибга амал қилинади.

Таржимадаги хатолар

Рус ёки инглиз тилидан таржима қилишда энг кўп учрайдиган хато — асл матндаги тартибни айнан кўчириш: «Мен сотиб олдим янги телефон» эмас, «Мен янги телефон сотиб олдим». Рус тилидаги «который» билан бошланган эргаш қисм ўзбекчада кўпинча сифатдош оборотга айланиб, аниқланмишдан олдин келади: «кеча келган меҳмонлар». Интерфейс матнларида ҳам кесим охирда бўлади: «Файл юкланди», «Парол нотўғри киритилди».

Эга — гапнинг бош бўлаги бўлиб, кесимда ифодаланган ҳаракат, ҳолат ёки белги кимга ёки нимага тегишли эканини билдиради. Эга одатда бош келишикда туради ва «ким?», «нима?», «қаер?» сўроқларига жавоб беради. Кесим билан бирга у гапнинг грамматик асосини ташкил этади.

Эгани қандай топиш мумкин

Аввал гапнинг кесимини топинг, сўнгра унга «ким?», «нима?» ёки «қаер?» сўроғини беринг. Шу сўроққа жавоб бўлган сўз эга ҳисобланади. Эга кесим билан шахс ва сонда мослашади, шунинг учун уни кесимдаги шахс-сон қўшимчасидан ҳам билиб олиш мумкин.

Ўқувчилар саволларга жавоб беришди — ким жавоб беришди? Ўқувчилар. Дарёда сув кўпайди — нима кўпайди? Сув. Самарқанд — қадимий шаҳар — қаер қадимий шаҳар? Самарқанд.

Эга қайси сўзлар билан ифодаланади

Эганинг ифодаланиши
ИфодаланишиМисол
ОтҚуёш чиқди.
ОлмошБиз йиғилишга бордик. Ҳамма рози бўлди.
Отлашган сифатКексалар маслаҳат берди.
Отлашган сонИккиси бугун келмади.
Отлашган сифатдошКелганлар залга кирди.
Ҳаракат номиКитоб ўқиш хотирани мустаҳкамлайди.
Бўлинмас бирикма (таркибли атоқли от)Ўзбекистон Миллий университети янги факультет очди.

Эга ва кесимнинг мослашуви

Эга кесимни шахс ва сонда ўзига мослаштиради: мен келдим, сен келдинг, биз келдик, сиз келдингиз. Учинчи шахс кўплигида кесим -лар ёки биргалик шакли билан ҳам, уларсиз ҳам келади: «Болалар келди» ҳам, «Болалар келишди» ҳам тўғри. Жонсиз нарсалар ҳақида кесим одатда бирликда қолади: «Дарахтлар гуллади». Сондан кейин келган от -лар олмайди: «беш болалар» эмас, «Беш бола келди». Ҳурмат маъносида бирликдаги эгага кўплик шаклидаги кесим қўлланади: «Устоз келдилар».

Эга айтилмаганда

Нутқда ҳам, ёзувда ҳам эга кўпинча тушириб қолдирилади, чунки шахс кесимнинг қўшимчасидан англашилади: «Эртага келаман» — мен; «Қачон бошлаймиз?» — биз. Бундай гаплар ҳақида «Бир бош бўлакли гаплар» ва «Тўлиқ ва тўлиқсиз гаплар» дарсларида батафсил сўз юритилади.

Эга ва тире

Эга ва кесим бош келишикдаги от билан ифодаланиб, боғлама бўлмаса, улар орасига тире қўйилади: «Тошкент — Ўзбекистон пойтахти». Кесим кесимлик қўшимчасини олган бўлса, тире қўйилмайди: «Мен талабаман». Батафсил маълумот «Тире» дарсида берилган.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Бош келишик шаклидаги ҳар қандай отни эга деб ҳисоблаш. «Мен китоб ўқидим» гапида «китоб» эга эмас, белгисиз тушум келишигидаги тўлдирувчи; «Китоб ўқилди» гапида эса «китоб» эга бўлади. 2) Қаратқич келишигидаги сўзни эга деб олиш: «Укамнинг китоби йўқолди» гапида эга — «китоби», «укамнинг» эса аниқловчи. 3) «Бор», «йўқ» кесимли гапларда адашиш: «Менинг вақтим йўқ» гапида эга — «вақтим».

Ўзингизни текширинг: Боғимизда олма пишди — кесим «пишди», нима пишди? Олма — эга. Синфимизнинг ўқувчилари мусобақада ғолиб бўлди — эга «ўқувчилари».

Кесим — гапнинг бош бўлаги бўлиб, эга ҳақида хабар беради: унинг ҳаракати, ҳолати ёки белгисини билдиради. Кесим гапнинг грамматик маркази ҳисобланади: унда шахс-сон, замон, майл, бўлишли ёки бўлишсизлик маънолари ифодаланади. Бетараф гапда кесим гап охирида туради.

Кесимнинг сўроқлари ва белгилари

Кесим «нима қилди?», «нима қиляпти?», «нима қилади?», «қандай?», «ким?», «нима?», «қаерда?» каби сўроқларга жавоб беради. Кесимсиз тўлиқ гап бўлмайди: бир бош бўлакли гапларда ҳам кўпинча айнан кесим сақланади. Кесим эга билан шахс ва сонда мослашади.

Қўнғироқ чалинди — нима бўлди? Укам расм чизяпти — нима қиляпти? Кун илиқ — қандай? Онам — шифокор — ким? Китоблар жавонда — қаерда?

Феъл кесим ва от кесим

Ифодаланишига кўра кесим икки хил бўлади. Феъл кесим тусланган феъл билан ифодаланади: «Биз эртага йўлга чиқамиз». От кесим эса от, сифат, сон, олмош, равиш ҳамда «бор», «йўқ», «керак», «мумкин» каби сўзлар билан ифодаланади.

От кесимнинг ифодаланиши
ИфодаланишиМисол
ОтАкам — муҳандис.
СифатБу масала жуда муҳим.
СонБеш карра беш — йигирма беш.
ОлмошБу дафтар меники.
РавишМактабимиз яқин.
«Бор», «йўқ» сўзлариБугун дарс йўқ.
«Керак», «зарур», «мумкин» модал сўзлариҲужжатларни эртагача топшириш керак.

Кесимлик қўшимчалари ва боғламалар

От кесим шахс-сонни кесимлик қўшимчалари орқали ифодалайди. Ўтган замон, гумон, нақл ёки инкор маъноси учун унга тўлиқсиз феъл ва «эди», «экан», «эмиш», «эмас» каби боғламалар қўшилади: «Мен талаба эдим», «У уйда экан», «Бу тўғри эмас». Феъл кесимнинг тусланиши «Феълнинг шахс-сони» дарсида кўриб чиқилган.

Кесимлик қўшимчалари: талаба
ШахсБирликКўплик
Биринчи шахсМен талабаманБиз талабамиз
Иккинчи шахсСен талабасанСиз талабасиз
Учинчи шахсУ талаба(дир)Улар талаба(лар)(дир)

Содда ва таркибли кесим

Тузилишига кўра кесим содда ва таркибли бўлади. Содда кесим битта сўздан иборат: «келди», «шифокорман». Таркибли кесим икки ва ундан ортиқ сўздан тузилади, лекин бир бутун ҳолда битта гап бўлаги ҳисобланади: етакчи феъл ва кўмакчи феъл («ўқиб чиқди», «ёза бошлади», «кела олади»), от ва тўлиқсиз феъл («ўқитувчи эди»), мақсад шакли ва боғлама («бормоқчи эди»).

Мен китобни ўқиб чиқдим. Укам велосипед учишни ўрганиб олди. Биз ўша куни уйда эдик. Сиз бу ишни уддалай оласиз.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

1) Мослашувни бузиш: «Биз кеча кинога борди» эмас, «Биз кеча кинога бордик». 2) Таркибли кесимни икки бўлакка ажратиш: «ўқиб чиқди» битта кесим. 3) Рус тилидаги «является» сўзини ҳар гал «ҳисобланади» деб таржима қилиш: «Самарқанд қадимий шаҳар ҳисобланади» ўрнига «Самарқанд — қадимий шаҳар» табиийроқ. 4) Расмий матнда кесимни гап ўртасига қўйиш. Ўзингизни текшириш учун гапдаги тусланган феълни ёки кесимлик қўшимчасини олган сўзни топинг ва уни эга билан боғланг. Кесим бир нечта бўлса, гап қўшма ёки уюшиқ кесимли бўлиши мумкин («Содда ва қўшма гап» дарсига қаранг).

Тўлдирувчи — гапнинг иккинчи даражали бўлаги бўлиб, иш-ҳаракат ёки белги қаратилган, у билан бевосита боғлиқ бўлган предметни билдиради. У кўпинча феъл билан ифодаланган кесимга боғланади ва келишик қўшимчалари ёки кўмакчилар ёрдамида шаклланади. Тўлдирувчисиз кўп феълларнинг маъноси чала қолади: «Мен … ўқидим» дейилса, дарҳол «нимани?» деган савол туғилади.

Мен китобни ўқидим. Укам ҳар куни расм чизади. Онамга гул совға қилдим.

Тўлдирувчи қандай сўроқларга жавоб беради

Тўлдирувчи «ким?» ва «нима?» сўроқларининг келишикли шаклларига жавоб беради: кимни? нимани? кимга? нимага? кимдан? нимадан? Кўмакчили сўроқлар ҳам шу қаторга киради: ким билан? нима ҳақида? ким учун? нима орқали? Агар сўроқ жой, вақт ёки тарзни (қаерда? қачон? қандай?) сўраса, бу тўлдирувчи эмас, ҳолдир.

Воситасиз ва воситали тўлдирувчи

Тўлдирувчи икки турга бўлинади. Воситасиз тўлдирувчи тушум келишигида келади ва ҳаракат бевосита ўтадиган предметни билдиради; у фақат ўтимли феълларга боғланади. Воситали тўлдирувчи жўналиш ёки чиқиш келишигида, шунингдек, кўмакчилар билан келади ва ҳаракат билан билвосита боғланган предметни кўрсатади.

Тўлдирувчининг турлари ва шакллари
ТуриШаклиСўроғиМисол
Воситасизтушум келишиги: -ни ёки қўшимчасизкимни? нимани?Дўстимни кўрдим. Хат ёздим.
Воситалижўналиш келишиги: -га (-ка, -қа)кимга? нимага?Устозга раҳмат айтдик.
Воситаличиқиш келишиги: -данкимдан? нимадан?Акамдан маслаҳат сўрадим.
Воситалибилан, ҳақида, учун, тўғрисида кўмакчилариким билан? нима ҳақида?Синфдошим билан гаплашдим. Шаҳар ҳақида ёздик.

Тушум қўшимчаси қачон тушиб қолади

Воситасиз тўлдирувчи -ни билан ҳам, қўшимчасиз ҳам келади. Аниқ, маълум предмет ҳақида гап кетса, -ни қўшилади; умуман предмет назарда тутилса, қўшимча тушади ва тўлдирувчи феълга яқин туради. Воситасиз тўлдирувчи вазифасидаги олмош, атоқли от ва эгалик қўшимчали от доим -ни олади: уни, Анварни, китобимни.

Мен хат ёздим (умуман хат). — Мен хатни ёздим (ўша маълум хатни). Бу китобни ўқиб чиқдим. Анварни кўрдингизми?

Тўлдирувчи нималар билан ифодаланади

Тўлдирувчи кўпинча от ва олмош билан ифодаланади: укамни, сизга. Отлашган сўзлар ва ҳаракат номи ҳам тўлдирувчи бўла олади: Яхшидан ўрган (отлашган сифат). Ўқишни яхши кўраман (ҳаракат номи). Келганларни кутиб олдик (отлашган сифатдош). Ўнни бешга бўлинг (сон).

Кўп учрайдиган хатолар

1) Белгисиз тушумдаги тўлдирувчини эга деб ўйлаш: «Бола китоб ўқиди» гапида эга — бола, китоб эса тўлдирувчи (нимани ўқиди?). 2) Рус тилидаги бошқарувни кўчириш: «спросить друга» маъносида «дўстимдан сўрадим» дейилади, «дўстимни сўрадим» эса «дўстимни излаб, у ҳақида сўрадим» деган маънони беради. 3) Маълум предметда -ни ни тушириш: «шу китоб ўқидим» эмас, «шу китобни ўқидим». Тўлдирувчи вергул билан ажратилмайди.

Тўлдирувчини қандай топиш мумкин

Кесимни топинг ва ундан «кимни? нимани? кимга? кимдан? ким билан?» каби сўроқ беринг. Жавоб шахс ёки нарсани атаса — тўлдирувчи; жой, вақт ёки тарзни билдирса — ҳол. Қиёсланг: «Мактабга бордим» — қаерга? — ўрин ҳоли; «Мактабга ёрдам бердик» — нимага? — тўлдирувчи. Бу фарқ «Ҳол» дарсида батафсил кўрилади.

Аниқловчи — гапнинг иккинчи даражали бўлаги бўлиб, предметнинг белгисини, миқдорини, тартибини ёки кимга, нимага қарашли эканини билдиради. Аниқловчи изоҳлаган сўз аниқланмиш дейилади. Аниқловчи от билан ифодаланган ҳар қандай бўлакка — эгага, тўлдирувчига, ҳолга, ҳатто от кесимга ҳам тегишли бўла олади.

Кенг кўчалар тоза (эгага). Янги китобни ўқидим (тўлдирувчига). Эски боғда сайр қилдик (ҳолга).

Сўроқлари ва гапдаги ўрни

Аниқловчи қандай? қанақа? қайси? қанча? нечта? нечанчи? кимнинг? ниманинг? сўроқларига жавоб беради. Ўзбек тилида аниқловчи доимо аниқланмишдан олдин туради ва у билан мослашмайди: кўплик ва келишик қўшимчаларини фақат аниқланмиш олади. Белги отдан кейин келиб, у ҳақда тасдиқ билдирса, энди кесим бўлади: «катта уй» — аниқловчи, «Уй катта» — кесим.

Аниқловчининг турлари

Аниқловчининг уч тури
ТуриСўроғиШаклланишиМисол
Сифатловчи аниқловчиқандай? қайси? нечта?алоқа қўшимчасиз, сўз тартиби орқалиоқ қоғоз, учта дафтар
Қаратқичли аниқловчикимнинг? ниманинг?-нинг (очиқ ёки белгисиз) + аниқланмишда эгаликукамнинг дафтари, мактаб боғи
Изоҳловчиким? нима? — шу предметни бошқача номлайдиот: касб, унвон, қариндошлик номишоир Абдулла Орипов, муҳандис Санжар
Сифатловчи аниқловчининг ифодаланиши
Сўз туркумиМисол
Сифатширин қовун
Сонбешта олма, иккинчи қават
Олмошшу уй, ҳар бир ўқувчи
Сифатдошўқилган китоб, келаётган поезд
Оттош девор, тилла соат

Қаратқичли аниқловчи: -нинг ва эгалик

Қаратқичли аниқловчи қаратқич келишиги қўшимчаси -нинг билан шаклланади, аниқланмиш эса эгалик қўшимчасини олади: менинг укам, боланинг китоби, Ўзбекистоннинг пойтахти. -нинг очиқ ёки белгисиз бўлиши мумкин: «мактабнинг ҳовлиси» ва «мактаб ҳовлиси». Белгисиз шаклда бирикма умумийроқ маъно англатади ва барқарор номга яқинлашади: ўзбек тили, университет кутубхонаси. Аниқланмишдаги эгалик қўшимчаси иккала ҳолда ҳам сақланади.

Синфимизнинг энг яхши ўқувчиси — Лола. Шаҳар кўчалари кечқурун ёруғ. Мен у кишининг исмини унутибман.

Кенгайган изоҳловчи аниқланмишдан кейин келса, вергул билан ажратилади: Акам, тажрибали шифокор, бизга маслаҳат берди.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Сондан кейин кўплик қўшимчасини қўшиш: «учта китоблар» эмас, «учта китоб». 2) -нинг дан кейин эгаликни тушириш: «Анварнинг китоб» эмас, «Анварнинг китоби». 3) Сўзлашув шаклини ёзувга олиб ўтиш: «мани укам» эмас, «менинг укам». 4) Уюшмаган аниқловчилар орасига вергул қўйиш: «катта ғишт уй» вергулсиз ёзилади — бу ҳақда «Уюшиқ бўлаклар» дарсида.

Ўзингизни текширинг

Отни топинг ва ундан олдинги сўзга сўроқ беринг. «Кимнинг? ниманинг?» сўроғига жавоб берса — қаратқичли аниқловчи; «қандай? қайси? нечта?» — сифатловчи; предметнинг ўзини бошқача номласа — изоҳловчи. Таҳлил: «Қўшнимизнинг кичкина қизи гўзал расм чизди»: қўшнимизнинг — кимнинг? — қаратқичли; кичкина — қандай? — сифатловчи; гўзал — қандай? — «расм» тўлдирувчисининг сифатловчи аниқловчиси.

Ҳол — гапнинг иккинчи даражали бўлаги бўлиб, иш-ҳаракат ёки белгининг юзага келиш тарзини, ўрни, вақти, сабаби, мақсади ва даражасини билдиради. Ҳол кўпинча феъл билан ифодаланган кесимга, баъзан сифат ёки равишга боғланади: «жуда чиройли», «анча эрта». Тўлдирувчи предметни атаса, ҳол ҳаракат содир бўладиган шароитни кўрсатади.

Эртага биз мактаб ҳовлисида дарахт экамиз. Бола хурсанд кулди. Ёмғир туфайли сайр қолдирилди.

Ҳолнинг турлари ва сўроқлари

Ҳоллар маъноси ва сўроғига кўра турларга бўлинади. Мактаб грамматикасида асосан олти тури ўрганилади; айрим дарсликларда шарт ҳоли ва тўсиқсиз ҳол ҳам алоҳида кўрсатилади.

Ҳолнинг турлари
ТуриСўроқлариМисоллар
Ҳолат (тарз) ҳолиқандай? қай тарзда? қай ҳолда?тез юрди, кулиб гапирди, пиёда келди
Миқдор-даража ҳолиқанча? қай даражада? неча марта?кўп ишлади, икки марта қўнғироқ қилди, жуда чарчадим
Ўрин ҳолиқаерда? қаерга? қаердан?боғда, шаҳарга, қишлоқдан
Пайт ҳолиқачон? қачондан бери? қачонгача?кеча, эрталаб, дарсдан кейин
Сабаб ҳолинега? нима сабабдан?касаллиги туфайли, шамол сабабли, қўрққанидан
Мақсад ҳолинима мақсадда? нима учун?дам олгани, ўқиш учун, танишиш мақсадида

Ҳол нималар билан ифодаланади

Ҳолнинг ифодаланиши
ВоситаМисол
РавишПоезд секин юрди. Улар эрта турди.
РавишдошҚиз жилмайиб жавоб берди.
Келишикдаги отБиз Самарқандга бордик. Дарс соат тўққизда бошланади.
Кўмакчили отТушликдан кейин учрашамиз. Об-ҳаво сабабли рейс кечикди.
Ҳаракат номи + учун, -гани шаклиАкам ўқиш учун Тошкентга кетди. Дўстим мени кўргани келди.
Сон + «марта»Китобни уч марта ўқидим.

Ажратилган ҳол ва вергул

Кенгайган равишдош оборот алоҳида ҳаракатни билдирса, одатда вергул билан ажратилади: «Ишни тугатиб, уйга қайтдик», «Китобни ёпиб, деразага қаради». Якка равишдош ажратилмайди: «У кулиб гапирди». Гап бошидаги пайт ёки ўрин ҳолидан кейин вергул қўйилмайди: «Кеча кечқурун биз театрга бордик». Батафсил — «Вергул» дарсида.

Ҳолни тўлдирувчидан қандай фарқлаш мумкин

Бир хил келишик қўшимчаси ҳолда ҳам, тўлдирувчида ҳам учрайди, шунинг учун сўроқ ва маънога қаралади. «Мактабга бордим» — қаерга? — ўрин ҳоли, чунки жой кўрсатилган. «Акамга айтдим» — кимга? — тўлдирувчи, чунки ҳаракат қаратилган шахс аталган. «Дарсдан қайтдим» — қаердан? — ўрин ҳоли; «Дарсдан зерикдим» — нимадан? — тўлдирувчи.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Сабаб ва мақсадни аралаштириш: «нима учун?» сўроғи иккаласига ҳам тўғри келади. Ҳаракатдан олдин мавжуд бўлган сабаб — сабаб ҳоли («касаллиги учун келмади»), эришилиши керак бўлган натижа — мақсад ҳоли («билим олиш учун келди»). 2) -гани ва -ганидан шаклларини аралаштириш: «кўргани келди» — мақсад, «кўрганидан хурсанд бўлди» — сабаб. 3) Якка равишдошдан ёки гап бошидаги пайт ҳолидан кейин ортиқча вергул қўйиш.

Ўзингизни текширинг

Кесимни топинг ва ундан «қаерда? қачон? қандай? нега? нима мақсадда? қанча?» деб сўранг. Таҳлил: «Эрталаб укам китоб олгани кутубхонага шошиб кетди»: эрталаб — пайт ҳоли, китоб олгани — мақсад ҳоли (унинг ичида китоб — тўлдирувчи), кутубхонага — ўрин ҳоли, шошиб — ҳолат ҳоли.

Уюшиқ бўлаклар — гапнинг бир хил сўроққа жавоб берадиган, бир хил вазифани бажарадиган ва бир сўзга тобе бўлган (ёки уюшиқ кесимлар каби бир сўзни ўзига бўйсундирган) бўлаклари. Улар ўзаро тенг алоқада бўлади: бири иккинчисига тобе эмас. Уюшиқ бўлаклар санаш оҳанги (ёзувда — вергул) ёки тенг боғловчилар ёрдамида бирикади.

Боғда олма, нок ва ўрик пишди. Талабалар ўқийди, ёзади, баҳслашади. Биз Самарқанд ва Бухорога бордик.

Қайси бўлаклар уюшиб кела олади

Гапнинг ҳар қандай бўлаги уюшиқ бўла олади
БўлакМисол
Уюшиқ эгаларАнвар ва Дилшод мусобақада қатнашди.
Уюшиқ кесимларБола кулди, сакради ва югуриб кетди.
Уюшиқ тўлдирувчиларДафтар, китоб ва қаламни сумкага солдим.
Уюшиқ аниқловчиларКенг, ёруғ хонага кирдик.
Уюшиқ ҳолларБиз уйда ҳам, боғда ҳам ишладик.

Уюшиқ бўлаклар қандай боғланади

Боғланиш воситалари ва вергул
ВоситаМисолВергул
Санаш оҳанги (боғловчисиз)Олма, нок, анор олдик.ҳар бир бўлак орасида
Бириктирув: ва, ҳам, билан, -у (-ю)ака ва ука; кеча-ю кундуз; ҳам ўқийди, ҳам ишлайди«ва», «билан», «-у (-ю)» олдидан қўйилмайди; такрорий «ҳам…ҳам»да қўйилади
Зидлов: аммо, лекин, бироқ, балкикичик, лекин шинам уйбоғловчи олдидан
Айирув: ёки, ё…ё, гоҳ…гоҳчой ёки қаҳва; Ё чой, ё қаҳва ичамиз.якка «ёки» олдидан йўқ; такрорланганда — иккинчиси олдидан
Инкор: на…наНа ёмғир, на қор ёғди.иккинчи «на» олдидан

Уюшиқ бўлаклар учун умумий бўлган қўшимча кўпинча фақат охиргисига қўшилади: «Дафтар, китоб ва қаламни олдим» — -ни ни ҳар бир сўзга такрорлаш шарт эмас. Ҳар бир бўлакни таъкидлаш керак бўлса, қўшимча такрорланади: «Дафтарни ҳам, китобни ҳам олдим».

Умумлаштирувчи сўз

Уюшиқ бўлаклардан олдин ёки кейин уларни бир сўз билан жамлайдиган умумлаштирувчи сўз келиши мумкин: ҳамма, барча, ҳаммаси, бари, ҳеч ким, ҳеч нарса ва бошқалар. Умумлаштирувчи сўз уюшиқ бўлаклардан олдин келса, ундан кейин икки нуқта қўйилади; уюшиқ бўлаклардан кейин келса, унинг олдидан тире қўйилади.

Бозорда ҳар хил мевалар бор: олма, узум, анор. Ота-онам, акам, синглим — ҳаммаси мени табриклади.

Уюшиқ ва уюшмаган аниқловчилар

Кетма-кет келган икки аниқловчи ҳар доим ҳам уюшиқ бўлавермайди. Улар предметни бир жиҳатдан тавсифласа ва орасига «ва» қўйиш мумкин бўлса, уюшиқ ҳисобланади ва вергул билан ажратилади: «кенг, ёруғ хона». Биринчи аниқловчи бутун бирикмани изоҳласа, улар уюшмаган бўлади ва вергул қўйилмайди: «катта ғишт уй» — қандай ғишт уй? катта.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзини текшириш

1) Инглиз тилидаги одат бўйича «ва» олдидан вергул қўйиш: «олма, нок, ва ўрик» нотўғри, «олма, нок ва ўрик» тўғри. 2) Такрорий боғловчиларда вергулни тушириш: «на ёмғир на қор» эмас, «на ёмғир, на қор». 3) Вазифаси ҳар хил бўлакларни уюштириш: «Мен ўқишни ва ёзаман» эмас, «Мен ўқишни ва ёзишни яхши кўраман». 4) Эгаси ҳар хил кесимларни уюшиқ деб ҳисоблаш: «Қор ёғди, ҳаво совиди» — бу қўшма гап.

Ўзингизни текширинг: сўзлар бир хил сўроққа жавоб берадими, бир сўзга боғланадими ва орасига маъно бузилмаган ҳолда «ва» қўйиш мумкинми? Уччала шарт бажарилса, бўлаклар уюшиқ. Қўшма гаплар ҳақида — «Содда ва қўшма гап», вергул ҳақида «Вергул» дарсида.

Ундалма — сўзловчи нутқини қаратган шахс ёки нарсани атайдиган сўз ёки сўз бирикмаси. Унинг вазифаси — тингловчининг диққатини тортиш ва гап кимга қаратилганини кўрсатиш. Ундалма гапдаги бошқа сўзлар билан грамматик алоқага киришмайди: унга савол бериб бўлмайди, у эга ҳам, кесим ҳам, иккинчи даражали бўлак ҳам бўлмайди. Шунинг учун ундалма гап таркибида келса-да, гап бўлаги ҳисобланмайди.

Малика, дафтарингни олиб кел. · Болалар, дарс бошланди. · Азиз юртдошлар, сизни байрам билан табриклаймиз.

Ундалмани қандай таниш мумкин

Ундалма одатда бош келишикда келиб, суҳбатдошни атайди; бундай гапда кесим кўпинча иккинчи шахс ёки буйруқ майлида бўлади, лекин бу шарт эмас. Ундалма чақириқ оҳанги билан айтилади ва пауза билан ажралиб туради. Уни гапдан олиб ташласа, гап грамматик жиҳатдан бутунлигича қолади. Энг муҳими — ундалмани эга билан адаштирмаслик: эга кесим билан шахс-сонда мослашади ва «ким?», «нима?» сўроғига жавоб беради, ундалма эса ҳеч бир бўлак билан мослашмайди.

Анвар, кел. — «Анвар» ундалма. · Анвар келди. — «Анвар» эга: ким келди? · Устоз, биз тайёрмиз. — кесим биринчи шахсда, эга «биз», «устоз» эса ундалма.

Ундалманинг ифодаланиши

Ундалманинг ифодаланиш усуллари
Нима билан ифодаланганМисол
Атоқли отДилшод, эшикни ёпиб қўй.
Турдош отТалабалар, жадвални кўриб чиқинг.
Эгалик қўшимчали отҚизим, вақтлироқ қайт.
Эркалаш қўшимчаси (‑жон, ‑хон) олган отОнажон, хавотир олманг.
Отлашган сифат ёки сифатдошАзизим, сени соғиндим. · Кечикканлар, орқа қаторга ўтиринг.
Жонлантирилган нарса ёки тушунчаВатаним, сен менинг фахримсан.

Йиғиқ ва ёйиқ ундалма

Йиғиқ ундалма бир сўздан иборат бўлади: Устоз, … Ёйиқ ундалма эса ўзига тобе сўзларга эга — булар кўпинча аниқловчилар ёки қариндошлик ва ҳурмат билдирувчи сўзлар: ҳурматли ота‑оналар, менинг азиз дўстим, Шерзод ака. Бу сўзларнинг барчаси битта бутунликни ташкил этади, шунинг учун ундалманинг ичида вергул қўйилмайди.

Гапдаги ўрни ва тиниш белгилари

Ундалма гапнинг қаерида келмасин, тиниш белгилари билан ажратилади
ЎрниТиниш белгисиМисол
Гап бошидаундалмадан кейин вергулУстоз, саволим бор.
Гап ўртасидаикки томонидан вергулСизни, азиз меҳмонлар, ҳар доим кутамиз.
Гап охиридаундалмадан олдин вергулЭртага кўришамиз, дўстлар.
Гап бошида, кучли ҳис биланундов белгиси, кейинги сўз бош ҳарф биланВатандошлар! Сайловда фаол қатнашинг.

Расмий хат ва хабарларда гап бошидаги ундалма одатда алоҳида сатрга чиқарилади ва ундов белгиси ёки вергул билан тугайди: Ҳурматли Азиз Каримович! Ҳурматли мижоз, … Рус тилидан таржима қилганда «сиз» билан мурожаат бутун матн давомида сақланиши керак.

Кўп учрайдиган хатолар

Устоз саволим бор. — нотўғри, вергул йўқ → Устоз, саволим бор. · Сизни, азиз меҳмонлар ҳар доим кутамиз. — нотўғри, иккинчи вергул тушиб қолган → Сизни, азиз меҳмонлар, ҳар доим кутамиз. · Ҳурматли, ота‑оналар! — нотўғри, ундалма ичида вергул → Ҳурматли ота‑оналар! · Анвар, келди. — нотўғри: «Анвар» бу ерда эга → Анвар келди.

Ўзингизни текширинг

1) Кимга мурожаат қилинаётганини билдирган сўзни топинг. 2) Унга кесимдан савол бериб кўринг: савол берилмаса ва сўз кесим билан мослашмаса, бу ундалма. 3) Уни фикран олиб ташланг — гап тўлиқлигича қолиши керак. 4) Ундалмани тобе сўзлари билан бирга вергул (ёки ундов белгиси) билан ажратинг. Ундалмага ўхшаб ажратиладиган кириш сўзлар ҳақида «Кириш сўз ва киритмалар» дарсида ўқинг.

Кириш сўз — сўзловчининг ўзи айтаётган фикрга муносабатини билдирадиган сўз ёки бирикма: у ишонч ёки гумонни, қувонч ёки афсусни ифодалайди, хабар манбаини ёки фикрлар тартибини кўрсатади. Кириш сўз гап бўлаклари билан грамматик боғланмайди, унга савол бериб бўлмайди ва у гап бўлаги ҳисобланмайди. Бу вазифада бутун гап келса, у кириш гап дейилади. Уларга яқин ҳодиса — киритма: у сўзловчининг муносабатини эмас, балки фикрга қўшимча изоҳни билдиради.

Албатта, биз сизга ёрдам берамиз. · Бугун, эҳтимол, ёмғир ёғади. · Афсуски, поезд кечикди.

Кириш сўзларнинг маъно турлари

Кириш сўзларнинг асосий маънолари
МаъносиКириш сўзларМисол
Ишонч, қатъийликалбатта, шубҳасиз, дарҳақиқат, табиийкиШубҳасиз, бу йил ҳосил мўл бўлади.
Гумон, тахминэҳтимол, балки, шекилли, чамаси, афтиданУ уйга кетган, шекилли.
Ҳис-ҳаяжон, баҳоафсуски, хайриятки, бахтга қарши, бахтимизгаХайриятки, ҳеч ким жароҳатланмади.
Фикр манбаименимча, сизнингча, унинг фикрича, айтишларичаМенимча, бу ечим тўғри.
Фикр тартиби ва боғланишибиринчидан, иккинчидан, демак, хуллас, масалан, аксинчаДемак, режа ўзгармайди.
Диққатни тортишбиласизми, қаранг, айтгандекАйтгандек, эртага йиғилиш бор.

Кўпгина кириш сўзлар келиб чиқиши жиҳатидан бошқа туркумдаги сўзларнинг шаклларидир: уларда ‑ча (менимча), ‑ки (афсуски), ‑дан (биринчидан) қўшимчалари кўп учрайди. Модал сўзларнинг сўз туркуми сифатидаги хусусиятлари морфология бўлимидаги «Ундов, тақлид ва модал сўзлар» дарсида берилган.

Кириш бирикма ва кириш гаплар

Кириш сўз вазифасида сўз бирикмаси (кириш бирикма) ёки ўз кесимига эга бўлган гап (кириш гап) ҳам кела олади. Уларда ҳам тиниш белгилари кириш сўздаги каби қўйилади.

Бир сўз билан айтганда, лойиҳа муваффақиятли якунланди. · Тўғрисини айтганда, мен бу китобни ҳали ўқимаганман. · Ростини айтсам, бу режа менга ёқмади. — кириш гап.

Кириш сўзми ёки гап бўлаги?

Айни бир сўз гоҳ кириш сўз, гоҳ гап бўлаги бўлиб келади. Текшириш йўли: кириш сўзни олиб ташласа, гапнинг тузилиши бузилмайди, унга савол берилмайди ва у пауза билан айтилади. Агар сўзга савол берилса ёки у кесим вазифасида келса, у гап бўлагидир ва вергул билан ажратилмайди.

Тўғри, биз кечикдик. — кириш сўз. · Бу гап тўғри. — «тўғри» кесим. · Албатта, келаман. — кириш сўз. · Эртага албатта келинг. — ҳол, вергулсиз. · Балки, у эртага келар. — кириш сўз. · У ўқитувчи эмас, балки шифокор. — «балки» боғловчи, ундан кейин вергул қўйилмайди.

Киритмалар

Киритма — гапдаги фикрга қўшимча изоҳ, аниқлик, сана ёки ҳавола киритадиган сўз, бирикма ёки гап. Киритма асосий қисмга нисбатан тезроқ ва пастроқ оҳангда айтилади ҳамда қавс ёки икки томонидан тире билан ажратилади. Кириш сўздан фарқли равишда, киритма гап бошида келмайди.

Алишер Навоий (1441–1501) буюк шоир ва мутафаккирдир. · Ҳисобот (иловага қаранг) жума куни топширилади. · Шаҳримиздаги энг қадимий бино — у ўн бешинчи асрда қурилган — ҳозир музейга айлантирилган.

Тиниш белгилари ва кўп учрайдиган хатолар

Кириш сўз, кириш бирикма ва кириш гап вергул билан ажратилади: гап бошида келса, ундан кейин; ўртасида келса, икки томонидан; охирида келса, ундан олдин вергул қўйилади. Кўп учрайдиган хатолар: вергулнинг тушиб қолиши (Афсуски поезд кечикди — нотўғри); кириш сўз бўлмаган боғловчидан кейин вергул қўйиш (Аммо, у келмади — нотўғри; тўғриси: Аммо у келмади). Боғловчидан кейин кириш сўз келса, фақат кириш сўз ажратилади: Лекин, афсуски, у келмади. Вергул, қавс ва тире ҳақида батафсил тиниш белгилари бўлимида ўқинг.

Бир бош бўлакли гап — грамматик асосида фақат битта бош бўлак бўлган, иккинчи бош бўлак эса на маъно, на тузилиш жиҳатидан талаб қилинмайдиган содда гап. Шу билан у эга ҳам, кесим ҳам мавжуд бўлган икки бош бўлакли гапдан фарқ қилади: Қор ёғди. Ўзбек тилида бир бош бўлакли гаплар икки катта гуруҳга бўлинади: бош бўлаги кесим бўлган эгасиз гаплар ва бош бўлаги нарса ёки ҳодисани атайдиган от бўлган атов гаплар.

Бир бош бўлакли гапларнинг турлари

Бир бош бўлакли гапларнинг беш тури
ТуриБелгисиМисол
Шахси аниқ гапкесим биринчи ёки иккинчи шахсда, шахс қўшимчадан аёнЭртага театрга борамиз.
Шахси номаълум гапкесим учинчи шахс кўпликда, иш бажарувчи номаълум ёки муҳим эмасЭшикни тақиллатишди.
Шахси умумлашган гапиш-ҳаракат ҳар қандай шахсга тегишли; кўпинча мақол ва насиҳатларЕтти ўлчаб, бир кес.
Шахссиз гапиш бажарувчисиз ҳаракат ёки ҳолат; бажарувчини қўйиб бўлмайдиБу ҳақда кўп гапирилди.
Атов гапбош келишикдаги от нарса ёки ҳодисани атайдиКуз. Сокин оқшом.

Шахси аниқ гаплар

Шахси аниқ гапда иш бажарувчи сўзловчи ёки тингловчи бўлади ва бу кесимдаги шахс-сон қўшимчасидан аён бўлиб туради, шунинг учун эга керак бўлмайди. Бундай гаплар ўзбек тилида жуда кенг қўлланади: биринчи ва иккинчи шахсда олмош эга одатда тушириб қолдирилади, буйруқ майлида эса деярли ишлатилмайди. Эгани қўшиш мумкин, маъно ўзгармайди — фақат шахсга урғу берилади.

Китобни вақтида қайтаринг. · Ватанимизни севамиз. · Хатингни олдим. — ‑дим қўшимчаси биринчи шахсни кўрсатади.

Шахси номаълум ва шахси умумлашган гаплар

Шахси номаълум гапда иш-ҳаракатни кимлардир бажаради, лекин аниқ ким экани номаълум ёки аҳамиятсиз; диққат ҳаракатнинг ўзига қаратилади. Кесим учинчи шахс кўплик шаклида бўлади. Шахси умумлашган гапда иш-ҳаракат ҳар қандай кишига тааллуқли бўлади: мақоллар, насиҳатлар, умумий ҳақиқатлар шундай тузилади; кесим кўпинча иккинчи шахс бирликда келади.

Менга идорадан қўнғироқ қилишди. · Бу ҳақда газетада ёзишди. — шахси номаълум. · Кўрпангга қараб оёқ узат. — шахси умумлашган.

Шахссиз гаплар

Шахссиз гапларда кесимнинг ифодаланиши
Кесим шаклиМисол
Эгасиз мажҳул нисбатдаги феълЛойиҳа устида уч ой ишланди.
Ҳаракат номи + керак, лозим, зарур, мумкинДарсга кечикмаслик керак. · Бу ерда сурат олиш мумкин эмас.
Шарт майлидаги феъл + бўладиБу ердан ўтса бўлади.

Атов гаплар

Атов гап нарса ёки ҳодисани атайди ва унинг ҳозир мавжудлигини билдиради. Бош бўлаги бош келишикдаги от бўлиб, унинг аниқловчилари ҳам бўлиши мумкин. Бундай гаплар тасвирлар, ҳикоя бошланиши, ремаркалар ва кундалик ёзувлари учун хос. Агар замон шакли пайдо бўлса (Куз эди.), гап атов гап ҳисобланмайди. Атов гапни «Ҳа», «Раҳмат» каби сўз-гаплар билан адаштирманг: улар бўлакларга умуман ажралмайди.

Тошкент. Кузнинг илк куни. · Тонг. Мусаффо осмон.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзингизни текшириш

1) Мажлис ўтказилди — шахссиз гап эмас: унда «мажлис» эга бор, гап икки бош бўлакли. 2) Шахси аниқ гапни тўлиқсиз гап билан адаштирманг: биринчисида шахс ҳеч қандай контекстсиз қўшимчадан аён бўлади, иккинчисида тушиб қолган бўлак қўшни гапдан тикланади («Тўлиқ ва тўлиқсиз гаплар» дарсига қаранг). 3) Таҳлил тартиби: кесимни топинг ва эга бор-йўқлигини текширинг; эга бўлмаса ва шахс биринчи ёки иккинчи шахс қўшимчасидан аён бўлса — шахси аниқ; учинчи шахс кўпликда, бажарувчи номаълум бўлса — шахси номаълум; умумий ҳақиқат бўлса — шахси умумлашган; бажарувчини қўйиб бўлмаса — шахссиз; фақат атовчи от бўлса — атов гап.

Тўлиқ гап — маъно ва тузилиш учун зарур бўлган барча бўлаклари иштирок этган гап. Тўлиқсиз гап — бирор бўлаги (эга, кесим, тўлдирувчи, ҳол ва бошқалар) айтилмаган, лекин олдинги гапдан, суҳбатдошнинг саволидан ёки вазиятдан осон тикланадиган гап. Тўлиқсиз гаплар нутқни такрордан халос қилади, шунинг учун айниқса диалогда ва бир хил қисмли қўшма гапларда кўп учрайди.

— Қачон қайтасиз? — Эртага. · — Бу романни ким ёзган? — Абдулла Қодирий.

Тўлиқсиз гапларнинг турлари

Тушиб қолган бўлак қаердан тикланади
ТуриИзоҳМисол
Контекстуалбўлак матндаги қўшни қисмдан тикланадиМен чой ичдим, укам — шарбат.
Диалогикжавоб суҳбатдошнинг саволига таянади— Қаерга кетяпсиз? — Бозорга.
Вазиятга боғлиқтушиб қолган бўлак матндан эмас, вазиятдан англашилади(бозорда) Икки кило олма. — «беринг» сўзи тушиб қолган
Эллиптиккесим тушиб қолган, лекин гапнинг тузилишидан аён; чақириқ ва сарлавҳаларда кўпҲамма — майдонга! · Пойтахтда — янги боғ.

Тўлиқсиз гапда қайси бўлаклар тушиб қолади

Ҳар қандай бўлак — бош бўлак ҳам, иккинчи даражали бўлак ҳам — баъзан эса бир неча бўлак бирданига тушиб қолиши мумкин. Муҳими, қолган сўзлар тушиб қолган сўз талаб қиладиган шаклни сақлайди: жавобдаги келишик қўшимчаси айтилмаган феълга ишора қилиб туради.

Тўлиқсиз жавоблар ва уларнинг тўлиқ шакли
СаволТўлиқсиз жавобНима тушиб қолганТўлиқ гап
Китобни ким олди?Нодира.кесим ва тўлдирувчиКитобни Нодира олди.
Қаерга кетяпсиз?Бозорга.эга ва кесимМен бозорга кетяпман.
Тошкентга қачон келдингиз?Кеча келдим.ўрин ҳоли «Тошкентга»Тошкентга кеча келдим.
Кимга қўнғироқ қилдингиз?Онамга.кесим; ‑га қўшимчаси сақланганОнамга қўнғироқ қилдим.

Тушиб қолган бўлак ўрнида тире

Қўшма гап қисмида ёки параллел тузилишда ёнма-ён айтилган кесим тушириб қолдирилса ва унинг ўрнида пауза қилинса, тире қўйилади. Эллиптик чақириқ ва сарлавҳаларда ҳам шундай. Диалогдаги қисқа жавобларнинг ичида тире керак эмас: у фақат ҳар бир жавоб бошида қўйилади.

Ҳасан тарихни ўрганди, Ҳусан — адабиётни. · Бири китоб ўқиди, бошқаси — газета.

Тўлиқсизми ёки бир бош бўлаклими?

Эртага келаман — тўлиқ, бир бош бўлакли гап: эга керак эмас, шахс ‑ман қўшимчасидан аён ва гап контекстсиз ҳам тушунарли. — Ким келади? — Мен. — бу ердаги «Мен» жавоби тўлиқсиз: саволсиз уни тушуниб бўлмайди, «келаман» кесими тушиб қолган. Текшириш оддий: гап ўзича тушунарли бўлса, у тўлиқ (бир бош бўлакли бўлиши ҳам мумкин); маъноси фақат қўшни гап ёки вазиятга таянса, у тўлиқсиз. Бир бош бўлакли гаплар ҳақида алоҳида дарсда ўқинг.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Фақат барча қисмларга мос келадиган сўзни тушириб қолдириш мумкин. Акам машина ҳайдайди, опам — пианино. — нотўғри: «ҳайдайди» феъли «пианино» сўзига мос келмайди; тўғриси: Акам машина ҳайдайди, опам пианино чалади. 2) Жавобда тушиб қолган феъл талаб қиладиган келишикни сақланг: «Кимга қўнғироқ қилдингиз?» саволига «Онам» эмас, «Онамга» деб жавоб берилади. Рус тилидан диалог таржима қилишда бу хато кўп учрайди. 3) Расмий матн, йўриқнома ва шартномаларда тушириб қолдирилган бўлак икки хил тушунилиши мумкин бўлса, тўлиқсиз гапни ишлатманг.

Боғланган қўшма гап — қисмлари грамматик жиҳатдан тенг ҳуқуқли бўлган ва тенг боғловчилар ёрдамида бириккан қўшма гап. Унинг ҳар бир қисми ўз грамматик асосига эга, ҳеч бири иккинчисига тобе эмас. Шунинг учун боғловчини олиб ташласак, қисмларни кўпинча алоҳида содда гап сифатида айтиш мумкин.

Боғланган қўшма гапни қандай таниш мумкин

Аввал гапдаги кесимларни топинг ва ҳар бирининг эгасини аниқланг. Икки ва ундан ортиқ грамматик асос ва, аммо, лекин, ёки каби боғловчи билан бирикса, бу боғланган қўшма гап. Иккинчи белги: бир қисмдан иккинчисига сўроқ бериб бўлмайди, қисмлар бир-бирини изоҳламайди, балки ёнма-ён туради. Бир эгага бир неча кесим тегишли бўлса, бу уюшиқ кесимли содда гап бўлади («Содда ва қўшма гап» дарсига қаранг).

Қўнғироқ чалинди ва ўқувчилар синфга кирди — икки асос: қўнғироқ чалинди, ўқувчилар кирди. Опам китоб ўқиди, мен эса дарс тайёрладим — икки асос. Ўқувчилар синфга кирди ва жойларига ўтирди — битта эга, иккита уюшиқ кесим: бу содда гап.

Боғловчиларга кўра турлари

Боғланган қўшма гапдаги тенг боғловчилар
ТуриБоғловчиларМисол
Бириктирувва, ҳам…ҳам, -у (-ю), -даҲам кун исиди, ҳам шамол тинди.
Зидловаммо, лекин, бироқ; эса юкламасиБиз кутдик, лекин у келмади.
Айирувёки, ё…ё, гоҳ…гоҳ, дам…дам, баъзан…баъзан, хоҳ…хоҳГоҳ ёмғир ёғади, гоҳ қуёш чиқади.
Инкорна…наНа ёмғир ёғди, на шамол турди.

Баъзи юкламалар ҳам боғловчи вазифасида келади. -у (-ю) ва -да биринчи қисм кесимига чизиқча билан қўшилади: ундошдан кейин -у, унлидан кейин -ю ёзилади. «Эса» иккинчи қисмда қиёсланаётган сўздан кейин туради ва зидлов маъносини беради. Такрорланувчи боғловчилар (ҳам…ҳам, ё…ё, гоҳ…гоҳ, на…на) ҳар бир қисм бошида келади.

Қўнғироқ чалинди-ю, ҳовли болаларга тўлди. Эшик очилди-да, хонага меҳмонлар кирди. Акам заводда ишлайди, укам эса ҳали мактабда ўқийди. Ё сиз бизникига келасиз, ё биз сизникига борамиз.

Қисмлар орасидаги маъно муносабатлари

Боғловчи бир хил бўлса ҳам, қисмлар орасидаги маъно турлича бўлиши мумкин. Пайт муносабатида воқеалар бир вақтда ёки кетма-кет юз беради: «Кун ёришди ва қишлоқ уйғонди». Сабаб-натижа муносабатида иккинчи қисм биринчисининг натижасини билдиради: «Ёмғир кўп ёғди ва дарё тошди». Зидлов муносабатида қисмлар бир-бирига қарама-қарши қўйилади: «Ҳаво совуқ эди, аммо кўчада одам кўп эди». Айирув муносабатида воқеалар алмашиниб келади ёки улардан бири танланади.

Тиниш белгилари

Боғланган қўшма гапда вергул
Боғловчи воситаҚоидаМисол
ваодатда вергул қўйилмайдиКун ботди ва осмонда юлдузлар кўринди.
аммо, лекин, бироқбоғловчидан олдин вергулБиз кутдик, лекин у келмади.
-у (-ю), -даюкламадан кейин вергулҚўнғироқ чалинди-ю, дарс бошланди.
эсақисмлар орасида вергулМен уйда қолдим, дўстим эса кинога кетди.
ҳам…ҳам, ё…ё, гоҳ…гоҳ, на…натакрорланган боғловчидан олдин вергулЁ ҳозир йўлга чиқамиз, ё поездга кеч қоламиз.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Уюшиқ кесимли содда гапни қўшма гап деб ҳисоблаш: «Акам келди ва ишга тушди» гапида эга битта. 2) «Аммо», «лекин», «бироқ» олдидан вергулни тушириб қолдириш. 3) «Эса»ни қисм бошига қўйиш: «Мен уйда қолдим, эса дўстим кетди» — нотўғри, тўғриси: «…, дўстим эса кетди». 4) -у, -ю, -да юкламаларини чизиқчасиз ёзиш. 5) Рус тилидаги «и» таъсирида ҳар бир гапни «ва» билан бошлаш: ўзбек матнида бу кўпинча ғализ эшитилади.

Ўзингизни текширинг

Таҳлил тартиби: барча кесимларни ва уларнинг эгаларини топинг; асослар камида иккита эканига ишонч ҳосил қилинг; боғловчи ёки юкламани ва унинг турини (бириктирув, зидлов, айирув, инкор) аниқланг; бирорта қисм иккинчисининг сўроғига жавоб бермаслигини текширинг; охирида вергулларни юқоридаги жадвал бўйича текширинг.

Эргашган қўшма гап — қисмлари тенг ҳуқуқли бўлмаган қўшма гап. Бош гап асосий фикрни ифодалайди, эргаш гап эса унга тобе бўлиб, бош гапнинг бирор бўлагини ёки бутун мазмунини изоҳлайди. Бош гапдан эргаш гапга ҳамиша сўроқ бериш мумкин: қачон? нима учун? қандай шароитда? ва ҳоказо.

Бош гап ва эргаш гап

Эргаш гап боғловчи воситасидан танилади: унинг кесимида тобелик кўрсаткичи (-са, -гач, -гани учун ва бошқалар) бўлади, олдида «чунки» боғловчиси туради ёки бош гапга -ки юкламаси қўшилади. Одатда эргаш гап бош гапдан олдин келади. Боғланиш -ки юкламаси ёки «чунки», «токи» боғловчилари орқали бўлса, эргаш гап бош гапдан кейин туради.

Агар вақтингиз бўлса, бизникига келинг — эргаш гап олдин. Сайр қолдирилди, чунки кечаси билан ёмғир ёғди — эргаш гап бош гапдан кейин.

Боғловчи воситалар

Эргаш гапнинг бош гапга бирикиш воситалари
ВоситаНамуналар
Эргаштирувчи боғловчиларагар, чунки, гарчи, токи, шунинг учун
Эргаш гап кесимининг шакллари-са, -са ҳам, -гач, -ганда, -гани учун, -гунча
Бош гапдаги -ки юкламасишуки, биламанки, шундай…ки
Нисбий сўзларким…ўша, қаерда…ўша ерда, қанча…шунча
«Деб», «дея» сўзлари…кетмасин деб, …

Эргаш гап турлари

Эргаш гап бош гапнинг қайси бўлагини алмаштириши ёки изоҳлашига қараб номланади: эга, кесим, тўлдирувчи, аниқловчи ва ҳол эргаш гаплар. Ҳол эргаш гаплар маъносига кўра яна бир неча турга бўлинади. Жадвалдагилардан ташқари тарз ва ўхшатиш эргаш гаплари ҳам ажратилади.

Эргаш гапларнинг асосий турлари
ТуриСўроғиМисол
Эгаким? нима?Ким меҳнат қилса, ўша роҳат кўради.
Кесимнима? қандай?Мақсадимиз шуки, ҳамма ўқишга кирсин.
Тўлдирувчинимани? кимни?Шуни билингки, вақт қайтиб келмайди.
Аниқловчиқандай? қайси?Шундай одамлар борки, улар ҳеч қачон шикоят қилмайди.
Пайтқачон?Қуёш ботгач, ҳаво салқинлашди.
Ўринқаерда? қаерга?Қаерда ҳамжиҳатлик бўлса, ўша ерда барака бўлади.
Сабабнима учун? нега?Сайр қолдирилди, чунки кечаси билан ёмғир ёғди.
Мақсаднима мақсадда?Болалар уйғониб кетмасин деб, онаси секин гапирди.
Шартқандай шароитда?Агар вақтингиз бўлса, бизникига келинг.
Тўсиқсизнимага қарамай?Ҳаво совуқ бўлса ҳам, улар йўлга чиқди.
Натижанима натижада?Кун шу қадар иссиқ эдики, кўчада ҳеч ким кўринмасди.
Миқдор-даражақанча? қай даражада?Қанча кўп ўқисангиз, шунча кўп биласиз.

Тиниш белгилари

Бош гапдан олдин келган эргаш гап ундан вергул билан ажратилади. Бош гап -ки юкламаси билан тугаса, вергул -ки қўшилган сўздан кейин қўйилади. «Чунки» ва «токи» олдидан ҳамиша вергул қўйилади. -ки юкламаси қўшиб ёзилади: биламанки, шуки, эдики.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Равишдош оборотли содда гапни қўшма гап деб ҳисоблаш: «Уйга келиб, дарс тайёрладим» гапида эга битта. «Мен уйга келганимда, онам овқат пиширарди» гапида эса қисмларнинг эгаси ҳар хил, бу эргашган қўшма гап. 2) «Агар»ни -са шаклисиз ишлатиш: «Агар вақтингиз бор, келинг» — нотўғри. 3) Сабабни икки марта ифодалаш: «Чунки ёмғир ёққани учун…» — битта восита етарли. 4) -ки ни ажратиб ёзиш: «билинг ки» — нотўғри.

Таҳлил тартиби

Кесимларни топиб, гапни қисмларга ажратинг. Бош гапни, яъни сўроқ бериладиган қисмни аниқланг. Боғловчи воситани (боғловчи, кесим шакли, -ки, нисбий сўз) топинг. Бош гапдан эргаш гапга сўроқ беринг ва шу сўроққа қараб эргаш гап турини белгиланг. Қисмлар чегарасидаги вергулни текширинг.

Боғловчисиз қўшма гап — қисмлари боғловчиларсиз ва кесимнинг тобелик шаклларисиз, фақат оҳанг ва маъно орқали бириккан қўшма гап. Қисмлар орасидаги муносабат (санаш, сабаб, изоҳ, натижа, зидлик) оҳангда сезилади, ёзувда эса тиниш белгилари орқали кўрсатилади.

Белгилари

Гапда икки ва ундан ортиқ грамматик асос бор, лекин улар орасида на боғловчи (ва, лекин, чунки…), на -ю, -да, «эса» юкламалари, на -са, -гач, -гани учун каби кўрсаткичлар бор. Бундай кўрсаткич бўлса, бу эргашган қўшма гап бўлади («Эргашган қўшма гап» дарсига қаранг). Маъно муносабатини текшириш осон: қисмлар орасига боғловчи қўйиб кўринг, қайси боғловчи мос келса, муносабат ҳам шундай бўлади.

Эшик очилди, хонага ўқитувчи кирди — орасига «ва» қўйиш мумкин. Бугун дарс бўлмайди: ўқитувчимиз касал — «чунки» қўйиш мумкин. Ёмғир тўхтади — болалар ҳовлига чиқди — «шунинг учун» қўйиш мумкин.

Маъно муносабатлари ва тиниш белгилари

Қисмлар орасига қайси белги қўйилади
МуносабатБелгиМисол
Бир пайтдаликвергулБолалар ўйнарди, катталар чой ичиб суҳбатлашарди.
Кетма-кетликвергулЭшик очилди, хонага ўқитувчи кирди.
Сабабикки нуқтаБугун дарс бўлмайди: ўқитувчимиз касал.
Изоҳикки нуқтаБир нарсани унутманг: вақт қайтиб келмайди.
НатижатиреЁмғир тўхтади — болалар ҳовлига чиқди.
ЗидликтиреВаъда кўп — иш кам.

Қисмлар бир вақтда ёки кетма-кет юз берадиган воқеаларни санаб кўрсатса, вергул қўйилади; улар орасига «ва» қўйиш мумкин. Иккинчи қисм биринчисининг сабабини кўрсатса ёки мазмунини очиб берса, икки нуқта қўйилади; унинг ўрнига хаёлан «чунки» ёки «яъни» қўйиш мумкин. Иккинчи қисм натижани, кутилмаган ўзгаришни ёки зидликни билдирса, тире қўйилади; уни «шунинг учун» ёки «аммо» билан алмаштириш мумкин.

Нуқтали вергул

Қисмлар узун бўлиб, ичида вергуллар бўлса, қисмлар орасига нуқтали вергул қўйилади: шунда ўқувчи чегарани осон кўради. Ҳар бир белги ҳақида батафсил маълумот тиниш белгилари бўлимидаги дарсларда берилган.

Кеч куз эди, дарахтлар баргини тўкиб бўлган; кўчаларда сариқ япроқлар шитирларди, шамол уларни у ёқдан-бу ёққа учирарди.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Иккинчи қисм биринчисини аниқ изоҳлаб турганда вергул қўйиш: «Бугун дарс бўлмайди, ўқитувчимиз касал» гапида сабаб маъноси хиралашади, икки нуқта қўйган маъқул. 2) Уюшиқ кесимли гапни боғловчисиз қўшма гап деб ҳисоблаш: «Қиз эшикни очди, ичкарига кирди» — эга битта, бу содда гап. 3) Тобелик кўрсаткичини сезмаслик: «Ёмғир тўхтагач, болалар чиқди» — бу эргашган қўшма гап. 4) Тире ўрнига чизиқча қўйиш ёки тирени бўшлиқсиз ёзиш (тире ва чизиқча ҳақидаги дарсга қаранг).

Ўзингизни текширинг

Ҳар бир қисмнинг ўз эгаси ва кесими борлигига, улар орасида боғловчи ва тобелик шакли йўқлигига ишонч ҳосил қилинг. Кейин хаёлан «ва», «чунки», «яъни», «шунинг учун» ёки «аммо» қўйиб кўринг: «ва» мос келса — вергул, «чунки» ёки «яъни» — икки нуқта, «шунинг учун» ёки «аммо» — тире. Қисмлар узун ва ичида вергул бўлса, нуқтали вергул ишлатинг.

Кўчирма гап — ўзганинг нутқи айнан, ҳеч бир ўзгаришсиз, сўзловчининг барча сўзлари ва оҳанги сақланган ҳолда берилган гап. Ўзлаштирма гап эса ўша нутқнинг муаллиф тилидан қайта айтилган шакли: мазмуни сақланади, шакли ўзгаради. Кўчирма гап ҳамиша муаллиф гапи билан келади: у ким, кимга ва қандай гапирганини билдиради.

Кўчирма гап ва муаллиф гапи

Муаллиф гапида одатда нутқ ва фикр феъллари қатнашади: деди, сўради, жавоб берди, қичқирди, ўйлади, шунингдек, «деб», «дея» сўзлари. Кўчирма гап дарак, сўроқ, буйруқ ёки ундов гап бўлиши мумкин; у битта сўздан ҳам, бир неча гапдан ҳам иборат бўлиши мумкин. Муаллиф гапи кўчирмадан олдин, кейин ёки унинг ўртасида келади.

Муаллиф гапининг ўрни
ЎрниМисол
Кўчирмадан олдинУстоз деди: «Эртага имтиҳон бўлади».
Кўчирмадан кейин«Эртага имтиҳон бўлади», — деди устоз.
Кўчирма ўртасида«Эртага, — деди устоз, — имтиҳон бўлади».
«Деб» сўзи билан«Тезроқ юр», — деб чақирди онам.

Кўчирма гап ва диалогда қўштирноқ, вергул ва тирени қўйиш тартиби «Кўчирма гапда тиниш белгилари» дарсида батафсил кўриб чиқилади.

Ўзлаштирма гап

Ўзлаштирма гап қўштирноқсиз, муаллиф тилидан берилади. Кўпинча ўзганинг сўзи гап бўлагига айланади: кўчирма гапнинг кесими эгалик ва тушум келишиги қўшимчали ҳаракат номи ёки сифатдош билан алмашади (келишини, ўқиганини), муаллиф гапидаги феъл эса бутун гапнинг кесими бўлиб қолади. Яна бир усул — нутқ феълига -ки юкламасини қўшиш: айтдики, у эртага келади.

Кўчирма гапнинг ўзлаштирма гапга айланиши
Кўчирма гапЎзлаштирма гап
Акам: «Эртага Тошкентга кетаман», — деди.Акам эртага Тошкентга кетишини айтди.
Ўқитувчи: «Китобни ўқидингизми?» — деб сўради.Ўқитувчи китобни ўқиган-ўқимаганимни сўради.
Онам: «Нон олиб кел», — деди.Онам нон олиб келишимни айтди.
Дилноза: «Мен бу китобни ўқиганман», — деди.Дилноза айтдики, у бу китобни ўқиган.

Кўчирмани ўзлаштирмага айлантириш қоидалари

1) Қўштирноқ ва муаллиф гапидаги тире олиб ташланади. 2) Шахс муаллиф нуқтаи назарига кўра ўзгаради: сўзловчининг «мен»и «у»га, «биз» «улар»га, ҳикоячига қаратилган «сиз» эса «мен»га айланади; олмош билан бирга кесим қўшимчаси ҳам ўзгаради. 3) Ундалма, ундов ва кириш сўзлар тушиб қолади ёки бошқа сўзлар билан ифодаланади. 4) Сўроқ жуфт шакл (келган-келмаганини) ёки «ҳақида сўради» орқали, буйруқ эса «айтди», «буюрди», «илтимос қилди» феъллари билан -ишини шакли орқали берилади.

Дўстим менга: «Сизни кутаман», — деди → Дўстим мени кутишини айтди. Бобом: «Болалар, эртага боққа борасизлар!» — деди → Бобом болаларга эртага боққа боришларини айтди — ундалма ва ундов оҳанги тушиб қолди.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Ўзлаштирма гапда қўштирноқни қолдириш: Акам «эртага кетишини» айтди — нотўғри. 2) Шахсни ўзгартирмаслик: «Акам эртага кетишимни айтди» гапининг маъноси энди «мен кетишим ҳақида» бўлиб қолади. 3) Икки шаклни аралаштириш: «Акам эртага кетаман айтди» — нотўғри; ё «Эртага кетаман», — деди, ё кетишини айтди дейиш керак. 4) Кўчирма билан муаллиф гапи орасидаги вергул ва тирени тушириб қолдириш: «Кетаман» деди — нотўғри.

Ўзингизни текширинг

Ўзингиздан сўранг: сўзлар айнан берилганми (унда бу қўштирноқдаги кўчирма гап) ёки қайта айтилганми (унда қўштирноқ бўлмайди)? Бу кимнинг нуқтаи назари — сўзловчиникими ёки муаллифникими? Олмошлар ва кесим қўшимчалари шу нуқтаи назарга мосми? Кўчирма гапда эса тиниш белгиларини муаллиф гапининг ўрнига қараб текширинг.

Синтактик таҳлил — гапни тузилиши ва маъноси жиҳатидан изчил текшириш: гапнинг мақсади, содда ёки қўшма экани, грамматик асоси, бўлаклари ва улар қайси сўзлар билан ифодалангани аниқланади. Таҳлил бир хил тартибда олиб борилади: аввал гап бутунлигича тавсифланади, сўнг бўлакларга ажратилади. Бу кўникма тиниш белгиларини тўғри қўйишга ёрдам беради.

Биринчи босқич: гапнинг умумий тавсифи

Содда гапни тавсифлаш тартиби
МезонТурлари
1. Ифода мақсадидарак, сўроқ, буйруқ
2. Ҳис-ҳаяжонҳис-ҳаяжонли ёки ҳис-ҳаяжонсиз
3. Тузилишисодда ёки қўшма
4. Бош бўлакларикки бош бўлакли ёки бир бош бўлакли
5. Иккинчи даражали бўлакларйиғиқ ёки ёйиқ
6. Зарур бўлакларнинг борлигитўлиқ ёки тўлиқсиз
7. Мураккаблашганлигиуюшиқ бўлак, ундалма, кириш сўз, ажратилган бўлак бор ёки йўқ

Иккинчи босқич: гап бўлакларини топиш

Бўлакларни кесимдан бошлаб топинг: у гапнинг грамматик маркази бўлиб, одатда охирида туради. Кесимга «ким?» ёки «нима?» сўроғини бериб, эгани аниқланг — улар биргаликда грамматик асосни ташкил этади. Иккинчи даражали бўлакларга сўроқ ҳар доим ҳоким сўздан берилади. Кўмакчи, юклама ва боғловчи алоҳида бўлак эмас: кўмакчи ўзи боғланган сўз билан битта бўлак бўлади.

Гап бўлакларининг сўроқлари ва белгиланиши
БўлакАсосий сўроқларШартли белги
Эгаким? нима? кимлар?битта тўғри чизиқ
Кесимнима қилди? қандай? ким?иккита тўғри чизиқ
Тўлдирувчикимни? нимага? кимдан? ким билан?узуқ-узуқ чизиқ
Аниқловчиқандай? қайси? кимнинг? неча?тўлқинсимон чизиқ
Ҳолқаерда? қачон? қандай? нега?нуқтали чизиқ (– · – ·)

Намуна: содда гапнинг тўлиқ таҳлили

Кеча синфдошларим мактаб кутубхонасидан қизиқарли китоблар олишди. Тавсифи: дарак гап, ҳис-ҳаяжонсиз, содда, икки бош бўлакли, ёйиқ, тўлиқ, мураккаблашмаган.

Намуна гапнинг бўлаклари
СўзСўроқГап бўлагиСўз туркуми
олишдинима қилишди?кесимфеъл
синфдошларимкимлар?эгаот
кечақачон?пайт ҳолиравиш
кутубхонасиданқаердан?ўрин ҳолиот
мактабниманинг кутубхонаси?қаратқич аниқловчиот
китобларнима олишди?воситасиз тўлдирувчиот
қизиқарлиқандай?сифатловчи аниқловчисифат

Таҳлилни сўз бирикмалари билан тўлдиринг: қизиқарли китоблар, мактаб кутубхонаси, китоблар олишди; ҳар бирида ҳоким ва тобе сўзни кўрсатинг («Сўз бирикмаси» дарсига қаранг). Эга билан кесим бирикма ҳосил қилмайди — улар грамматик асосдир. Охирида тиниш белгилари изоҳланади: бу гапда фақат нуқта бор.

Қўшма гапни таҳлил қилиш

Қўшма гапда аввал барча кесимларни ва уларнинг эгаларини топинг: нечта грамматик асос бўлса, гап шунча қисмдан иборат. Сўнг боғланиш усулини аниқланг: тенг боғловчилар — боғланган, эргаштирувчи воситалар (агар, чунки, -са, -ки, нисбий сўзлар) — эргашган, фақат оҳанг — боғловчисиз қўшма гап. Эргашган қўшма гапда бош гап, эргаш гап ва унинг тури айтилади. Кейин ҳар бир қисм содда гап каби таҳлил қилинади.

Агар вақтингиз бўлса, бизникига киринг. — эргашган қўшма гап: «агар вақтингиз бўлса» — шарт эргаш гап (агар ва -са), «бизникига киринг» — бош гап, эгасиз. · Қор эриди, лекин тоғ чўққилари ҳали оппоқ. — боғланган қўшма гап, «лекин» олдидан вергул.

Кўп учрайдиган хатолар ва ўзингизни текшириш

1) Биринчи отни эга деб олиш: «Китобни Анвар ўқиди» гапида эга — Анвар; тушум келишигидаги сўз эга бўлмайди. 2) Қаратқич аниқловчини эга деб ўйлаш: «Укамнинг дўсти келди» гапида эга — дўсти. 3) Сўроқни нотўғри сўздан бериш: «қандай?» отга берилса — аниқловчи (тез поезд), феълга берилса — ҳол (тез юрди). 4) Бир бўлакни бўлиш: дарсдан кейин — битта ҳол, ўқиб чиқди, шифокор бўлмоқчи — битта кесим. 5) Ундалма ва кириш сўзни гап бўлаги деб ҳисоблаш: улар бўлак эмас, лекин таҳлилда кўрсатилади.

Машқ: «Азиз дўстлар, бугун, албатта, боғимизга янги кўчатлар экамиз.» Жавоб: дарак, содда, бир бош бўлакли (шахси аниқ), ёйиқ, тўлиқ, ундалма ва кириш сўз билан мураккаблашган гап. Экамиз — кесим, бугун — пайт ҳоли, боғимизга — ўрин ҳоли, кўчатлар — тўлдирувчи, янги — аниқловчи; азиз дўстлар — ундалма, албатта — кириш сўз.