UzLocal

Тиниш белгилари

Тиниш белгилари матннинг ритми ва тушунарлилигига таъсир қилади. Бўлим ўзбекча интерфейслар, ёрдамчи матнлар ва маркетинг хабарлари учун қоидаларни тушунтиради.

Тиниш белгилари — ёзувда гапларни бир‑биридан, гап ичидаги қисмларни эса ўзаро ажратиш ҳамда сўзловчининг мақсади ва оҳангини кўрсатиш учун қўлланадиган шартли белгилар. “Тиниш” сўзи “тўхташ, тин олиш” маъноси билан боғлиқ: оғзаки нутқдаги тўхтам ва оҳанг ёзувда айнан шу белгилар орқали берилади. Тиниш белгилари тизими ва уларни қўллаш қоидалари пунктуатсия дейилади.

Тиниш белгилари нима учун керак

Тиниш белгилари матнни ўқишни осонлаштиради ва фикр нотўғри тушунилишига ёл қўймайди. Улар гап қаерда тугаганини ва мақсадини (хабар, сўроқ, ҳис‑ҳаяжон) кўрсатади, уюшиқ бўлаклар, ундалма ва кириш сўзларни ажратади, қўшма гап қисмларини чегаралайди, кўчирма гапни муаллиф гапидан фарқлайди. Битта белги тушиб қолса ёки алмашса, гап маъноси ўзгариши мумкин.

Дўстим, Акмал келди. (Дўстга мурожаат қилиняпти.) · Дўстим Акмал келди. (Акмал — дўст.) · У келди. · У келди? · У келди!

Ўзбек тилидаги тиниш белгилари

Ўнта тиниш белгиси ва уларнинг асосий вазифаси
БелгиНомиАсосий вазифасиМисол
.нуқтадарак ва оҳанги вазмин буйруқ гап охиридаДарс бошланди.
?сўроқ белгисисўроқ гап охиридаҚачон келасиз?
!ундов белгисиҳис‑ҳаяжонли гап охиридаҚандай гўзал!
…кўп нуқтафикрнинг тугалланмаганлиги, иккиланишМен… билмадим.
,вергулгап ичидаги қисмларни ажратадиОлма, нок, узум пишди.
;нуқтали вергуличида вергул бўлган кенг қисмларни ажратадиКуз келди, барглар сарғайди; қушлар жанубга учди.
:икки нуқтасанаш, изоҳ ва кўчирма гапдан олдинСумкамда уч нарса бор: дафтар, ручка ва китоб.
—тиреэга ва кесим орасида, тушириб қолдирилган бўлак ўрнида, кескин қаршиликдаТошкент — Ўзбекистон пойтахти.
( )қавсқўшимча изоҳ, киритмаАлишер Навоий (1441–1501) — буюк шоир.
“ ”қўштирноқкўчирма гап, номлар, алоҳида маънодаги сўзлар“Ўткан кунлар” романи

Дефис (ота‑она, 5‑синф), ў ва ғ ҳарфларидаги белгиси ҳамда тутуқ белгиси (ъ) тиниш белгиларига кирмайди: улар сўз ва гаплар орасида эмас, сўз ичида ишлайдиган имло белгиларидир. Тире билан дефиснинг фарқи ҳақида алоҳида дарс бор.

Тиниш белгиларининг турлари

Белгиларнинг вазифасига кўра гуруҳлари
ГуруҳБелгиларВазифаси
гап охиридаги белгилар. ? ! …гапни кейинги гапдан ажратади, мақсади ва оҳангини билдиради
гап ичидаги айирувчи белгилар, ; : —гап бўлаклари ва қўшма гап қисмларини чегаралайди
ажратувчи (жуфт) белгилар( ), “ ”, жуфт вергул, жуфт тирегапнинг бир қисмини икки томондан ажратиб кўрсатади

Бизнинг устозимиз, тажрибали тилшунос, бугун маъруза ўқийди. · Эртага, эҳтимол, ёмғир ёғади. — Жуфт вергул.

Тиниш белгилари нимага асосланади

Пунктуатсиянинг асосий таянчи — гап тузилиши: белги уюшиқ бўлаклар, ундалма, кириш сўз ёки қўшма гап қисмлари чегараси талаб қилган жойга қўйилади. Мазмун ва оҳанг ҳам ҳисобга олинади. Бироқ тўхтамнинг ўзи вергул учун асос эмас: Кеча кутубхонага келган ўқувчилар китобларни қайтаришди гапида узун эгадан кейин тўхтам бор, лекин вергул қўйилмайди.

Бўшлиқлар ва кўп учрайдиган хатолар

Нуқта, вергул, икки нуқта, нуқтали вергул, сўроқ ва ундов белгилари ҳамда кўп нуқта олдинги сўзга бўшлиқсиз ёзилади, улардан кейин бўшлиқ қолдирилади. Қавс ва қўштирноқ ичида бўшлиқ бўлмайди. Тиредан олдин ва кейин бўшлиқ қўйилади (олдингиси ажралмас бўшлиқ). Кўп учрайдиган хатолар: белгидан олдин бўшлиқ (Салом , дўстим ! — нотўғри), битта … ўрнига учта нуқта, лотин ёзувида “…” ўрнига «…», эга билан кесим орасида вергул (Мен, эртага келаман — нотўғри).

Ўзингизни текширинг: аввал гап мақсадини аниқланг — охиридаги белги шунга боғлиқ; кейин кесимларни топинг: улар бир нечта бўлса, қисмлар чегарасини изланг; сўнг ундалма, кириш сўз, уюшиқ ва изоҳловчи бўлакларни белгиланг. Ҳар бир белги кейинги дарсларда батафсил кўриб чиқилган.

Нуқта (.) — гап охирида қўйилиб, фикр тугаганини, овоз пасайиб тўхтам қилинишини билдирадиган тиниш белгиси. У энг кўп ишлатиладиган белги: дарак гапларнинг деярли ҳаммаси нуқта билан тугайди. Бундан ташқари, нуқта қисқартма белгиси сифатида ҳам қўлланади: қисқартирилган сўзлар, исм ва ота исмининг бош ҳарфларидан кейин ҳамда сананинг рақамли ёзувида.

Гап охирида нуқта

Нуқта дарак гап охирида ҳамда буйруқ гап вазмин, кучли ҳис‑ҳаяжонсиз айтилганда қўйилади; ҳис кучли бўлса, ундов белгиси қўйилади. Таркибида ким, нима, қаерда каби сўзлар бўлса‑да, сўроқ ифодаламаган дарак гапдан кейин ҳам нуқта қўйилади. Қўшма гап ҳам, қисмлари нечта бўлишидан қатъи назар, битта нуқта билан тугайди. Нуқтадан кейинги гап бош ҳарф билан бошланади.

Бугун ҳаво илиқ. · Дарсга кечикманг. · Илтимос, эшикни ёпинг. · Унинг қаерда яшашини билмайман. · Қўнгироқ чалинди, ўқувчилар синфга кирди.

Нуқтанинг бошқа вазифалари

Гап ичида ва ёзувда нуқта
ҲолатМисоллар
қисқартирилган сўздан кейинва ҳ.к. (ва ҳоказо), ва б. (ва бошқалар), Тошкент ш., 2025‑й., 15‑б.
исм ва ота исмининг бош ҳарфларидан кейинА. Қодирий, Ғ. Ғулом, Э. Воҳидов — нуқтадан кейин бўшлиқ (яхшиси, ажралмас бўшлиқ)
сананинг рақамли ёзуви01.09.2025 — кун ва ой икки хонали
бандларни рақамлаш1. Кириш · 2. Асосий қисм
сайт манзили ва файл номиузлосал.уз, ҳисобот.пдф

Бош ҳарфлардан тузилган қисқартмалар (БМТ, АҚШ, МЧЖ, ОТМ) ва ўлчов бирликлари (км, кг, см, млн, млрд) нуқтасиз ёзилади: 10 млн сўм. Гап нуқтали қисқартма билан тугаса, иккинчи нуқта қўйилмайди: Тақдимотга ҳамма нарсани олинг: ноутбук, проектор, узайтиргич ва ҳ.к. Гап ичидаги қисқартмадан кейинги сўз кичик ҳарф билан ёзилади: Тошкент ш. марказида.

Нуқта қўйилмайдиган ўринлар

Нуқта билан боғлиқ кўп учрайдиган хатолар
ҲолатНотўғриТўғри
сарлавҳа, китоб ёки мақола номиЎзбек тили грамматикаси.Ўзбек тили грамматикаси
тугма, меню бандиСақлаш.Сақлаш
? ! … белгиларидан кейинҚачон келасиз?.Қачон келасиз?
аббревиатураБ.М.Т.БМТ
сўз билан ёзилган сана2025.йил 1.январ2025‑йил 1‑январ
ўнли каср, хоналар2.5 кг, 10.000 сўм2,5 кг, 10 000 сўм
вақт10.3010:30 — сайтимизда икки нуқта тавсия этилади

Нуқта ва қавс, қўштирноқ

Гап қавс билан тугаса, нуқта қавсдан кейин қўйилади: Ҳисобот эртага топширилади (иловалари билан). Қавс ичида алоҳида мустақил гап бўлса, нуқта қавс ичида қолади. Гап охирида қўштирноқдаги ном келса, нуқта қўштирноқдан кейин қўйилади: Биз “Ўткан кунлар”ни ўқидик. Кўчирма гапдаги белгилар тартиби алоҳида дарсда кўриб чиқилган.

Ўзингизни текширинг: фикр тугадими? Гапда сўроқ ёки кучли ҳис ёқми — бўлса, ? ёки ! керак. Бу сарлавҳа ёки тугма ёзуви эмасми? Қисқартмадан кейин нуқта иккиланиб қолмадими? Сана, сон ва вақтда нуқта ўрнига дефис, вергул ёки икки нуқта керак эмасми?

Вергул (,) — гап ичидаги қисмларни бир‑биридан ажратадиган ёки бирор бўлакни гапнинг қолган қисмидан ажратиб кўрсатадиган тиниш белгиси. У ўзбек ёзувида энг кўп қўлланадиган белгилардан бири. Вергул якка (айирувчи) бўлади: Боғда олма, нок, ўрик пишди. Гап ўртасидаги бўлак икки томондан ажратилса, жуфт (ажратувчи) вергул қўйилади: Эртага, албатта, келаман.

Вергул қачон қўйилади: асосий ҳолатлар

Вергул қўйиладиган асосий ҳолатлар
ҲолатМисол
боғловчисиз уюшиқ бўлакларБозордан олма, узум, анор олдик.
такрорий боғловчилар: ҳам… ҳам, на… на, ё… ё, гоҳ… гоҳҲам ўқийди, ҳам ишлайди.
аммо, лекин, бироқ зидлов боғловчиларидан олдинХона кичик, лекин шинам.
ундалмаАзиз, бу ёққа келинг.
кириш сўз ва бирикмаларАфсуски, поезд кечикди.
ундов сўзлар, ҳа ва ёқ сўзлариВой, қандай чиройли! · Ҳа, розиман.
ажратилган изоҳловчиУстозимиз, тажрибали тилшунос, маъруза қилди.
равишдош оборотиВазифани тугатиб, у сайрга чиқди.
қўшма гап қисмлариАгар ёмғир ёғса, саёҳат қолдирилади.
кўчирма гапдан кейин, тиредан олдин“Эртага келаман”, — деди у.

Уюшиқ бўлакларда вергул

Якка ва, ҳамда, ёки боғловчилари билан боғланган уюшиқ бўлаклар вергул билан ажратилмайди: олма ва нок, чой ёки қаҳва. Такрорий боғловчиларда вергул иккинчи ва кейинги боғловчилардан олдин қўйилади: На хат ёзди, на қўнгироқ қилди. Уюшиқ аниқловчилар орасига вергул қўйилади: катта, ёруғ хона. Аниқловчилар уюшиқ бўлмаса, яъни ҳар бири белгини бошқа жиҳатдан билдирса, вергул қўйилмайди: янги ўзбек филми. Умумлаштирувчи сўзли уюшиқ бўлаклар икки нуқта ва тире ҳақидаги дарсларда кўриб чиқилган.

Жуфт вергул

Ундалма, кириш сўз ёки изоҳловчи гап ўртасида келса, икки томондан вергул билан ажратилади. Энг кўп учрайдиган хато — иккинчи вергулни унутиш: Эртага, эҳтимол ёмғир ёғади — нотўғри; Эртага, эҳтимол, ёмғир ёғади — тўғри. Шунингдек: Сиз, Азиз, бу ишни яхши биласиз. Бу бўлаклар ҳақида батафсил ундалма ва кириш сўзлар дарсларида айтилган.

Қўшма гапда вергул

Воқеаларни санаб кўрсатган боғловчисиз қўшма гап қисмлари вергул билан ажратилади. Боғланган қўшма гапда вергул аммо, лекин, бироқ боғловчиларидан олдин ва такрорий боғловчили қисмлар орасида қўйилади; якка ва боғловчисидан олдин одатда вергул қўйилмайди. Эргашган қўшма гапда вергул эргаш гапни бош гапдан ажратади: ‑са шаклидан кейин, ‑ки қўшимчали бош гапдан кейин, чунки ва шунинг учун сўзларидан олдин.

Эшик очилди, хонага ўқитувчи кирди. · Ҳаво булут эди, лекин ёмғир ёғмади. · Вақтингиз бўлса, бизга қўнгироқ қилинг. · Шуни унутмангки, вақт қайтмайди. · Бугун бормадим, чунки касал эдим.

Вергул қўйилмайдиган ўринлар

Ортиқча вергул: кўп учрайдиган хатолар
НотўғриТўғриСабаби
Мен, эртага имтиҳон топшираман.Мен эртага имтиҳон топшираман.эга ва кесим вергул билан ажратилмайди
Акам, шифокор.Акам — шифокор.от билан ифодаланган эга ва кесим орасига тире қўйилади
олма, ва ноколма ва нокякка ва боғловчиси
Аммо, у келмади.Аммо у келмади.боғловчидан кейин вергул қўйилмайди
У кулиб, гапирди.У кулиб гапирди.ҳолат ҳоли бўлиб келган якка равишдош ажратилмайди
Кеча келган меҳмонлар, кетишди.Кеча келган меҳмонлар кетишди.аниқланмишдан олдинги сифатдош обороти ажратилмайди

Ўзингизни текширинг: кесимларни топинг — улар икки ва ундан ортиқ бўлса, қисмлар чегарасини аниқланг; сўнг уюшиқ бўлакларни изланг ва боғловчига қаранг; ундалма, кириш сўз, ундов сўз ва изоҳловчини белгиланг. Булардан ҳеч бири бўлмаса, вергул, эҳтимол, керак эмас: тўхтамнинг ўзи вергул учун асос бўлмайди. Вергул олдинги сўзга бўшлиқсиз ёзилади, ундан кейин бўшлиқ қолдирилади. Сонларда вергул каср қисмини бўшлиқсиз ажратади: 2,5 кг; 0,75 л.

Нуқтали вергул (;) — гап қисмларини вергулга қараганда кучлироқ, нуқтага қараганда кучсизроқ ажратадиган тиниш белгиси. У ўқувчига шундай ишора беради: бир қисм тугади, лекин фикр давом этяпти ва кейинги қисм олдингиси билан маъно жиҳатдан боғлиқ. Нуқтали вергул айниқса вергуллар кўпайиб кетганда керак бўлади: қисмлар ичида вергул бор бўлса, қисмларнинг ўзини ҳам вергул билан ажратиш ўқувчини чалғитади. Шунинг учун бу белги кўпроқ узун ёйиқ гапларда, расмий ва илмий матнларда ҳамда рўйхатларда учрайди.

Нуқтали вергул қаерда қўйилади

Нуқтали вергулнинг асосий қўлланиши
ҲолатМисол
боғловчисиз қўшма гапнинг ичида вергул бор ёйиқ қисмлари орасидаКеч кирди, кўчаларда чироқлар ёнди; одамлар уйларига тарқала бошлади.
ичида вергул бор уюшиқ бўлаклар гуруҳлари орасидаДўконда олма, нок, узум; помидор, бодринг, сабзи; нон ва сут сотилади.
боғланган қўшма гапда, қисмлар узун ва ичида вергул бўлса, боғловчи олдиданБиз эрталаб ёлга чиқдик, кун бўйи тўхтамадик; лекин манзилга фақат кечқурун етдик.
битта гапни давом эттирувчи рўйхат бандлари охирида1) аризани тўлдиринг; 2) ҳужжатларни илова қилинг; 3) тўловни амалга оширинг.

Боғловчисиз қўшма гапда

Боғловчисиз қўшма гапнинг қисмлари қисқа ва бир-бирига яқин бўлса, улар орасига вергул қўйилади. Қисмлар ёйиқ бўлиб, ичида вергул бўлса ёки ҳар бир қисм нисбатан мустақил бир манзарани тасвирласа, нуқтали вергул қўйилади. Таққосланг:

Қуёш чиқди, қушлар сайради. — Қуёш тоғ ортидан секин кўтарилди, водийни олтин нурга чўмдирди; дарахтларда қушлар сайрай бошлади, қишлоқда ҳаёт уйғонди.

Уюшиқ бўлаклар гуруҳлари орасида

Уюшиқ бўлаклар маъно жиҳатдан гуруҳларга бўлинса ва ҳар бир гуруҳ ичида вергул ишлатилса, гуруҳлар бир-биридан нуқтали вергул билан ажратилади. Шунда ўқувчи бир гуруҳ қаерда тугаб, бошқаси қаерда бошланишини дарҳол кўради: Сафарга чодир, ухлаш қопи, гугурт; нон, консерва, чой; дорилар ва бинт олинди. Гуруҳлар бўлмаса, вергулнинг ўзи етарли: Сафарга чодир, нон ва чой олинди.

Рўйхатларда

Рўйхат икки нуқта билан бошланса ва унинг бандлари битта гапни давом эттирса, ҳар бир банд кичик ҳарф билан бошланиб, нуқтали вергул билан тугайди, охирги банд эса нуқта билан якунланади: Аризага қуйидагилар илова қилинади: паспорт нусхаси; диплом нусхаси; иккита сурат. Ҳар бир банд бош ҳарф билан бошланадиган мустақил гап бўлса, бандлар нуқта билан тугайди.

Кўп учрайдиган хатолар

Нуқтали вергул билан боғлиқ хатолар
НотўғриТўғриИзоҳ
Мен китоб ўқидим; укам эса расм чизди.Мен китоб ўқидим, укам эса расм чизди.қисмлар қисқа, ичида вергул ёқ — вергул етарли
Бизга уч нарса керак; сув, нон ва вақт.Бизга уч нарса керак: сув, нон ва вақт.умумлаштирувчи сўздан кейин, санашдан олдин икки нуқта қўйилади
олма, нок ; Помидор, бодринголма, нок; помидор, бодрингбелгидан олдин бўшлиқ қўйилмайди, кейин кичик ҳарф ёзилади

Ўзингизни текширинг

Аввал ажратилиши керак бўлган қисмларни топинг. Уларнинг бирортаси ичида вергул борми? Агар бор бўлса ва қисмлар орасида ҳам вергул турса, матн қийин ўқилади — нуқтали вергул қўйинг. Иккинчи қисм биринчисини изоҳласа ёки сабабини очса, икки нуқта керак (“Икки нуқта” дарсига қаранг); натижа ёки кескин зидликни билдирса, тире қўйилади (“Тире” дарсига қаранг). Қисмлар бир-бирига умуман боғлиқ бўлмаса, уларни нуқта билан икки гапга ажратинг. Вергулнинг одатдаги ҳолатлари “Вергул: қачон қўйилади” дарсида кўриб чиқилган.

Икки нуқта (:) — огоҳлантирувчи тиниш белгиси: у ўқувчига ҳозир санаш, изоҳ, сабаб ёки бошқа бировнинг гапи келишини билдиради. Икки нуқтадан олдинги қисм умумий фикрни айтади, кейинги қисм эса уни аниқлаштиради ва очиб беради. Оғзаки нутқда икки нуқта ўрнида оҳанг пасайиб, қисқа пауза қилинади. Икки нуқта содда гапда, боғловчисиз қўшма гапда ва кўчирма гапда ишлатилади.

Уюшиқ бўлаклардан олдин

Уюшиқ бўлаклардан олдин умумлаштирувчи сўз (ҳамма, барча, ҳар хил, қуйидагилар, уч нарса ва ҳоказо) келса, ундан кейин икки нуқта қўйилади. Умумлаштирувчи сўз санашдан кейин келса, тире қўйилади (“Тире” дарсига қаранг).

Боғда ҳар хил мевалар пишди: олма, нок, шафтоли ва узум. Қуйидаги ҳужжатлар керак: паспорт, ариза ва иккита сурат. Танловда уч шаҳар жамоалари қатнашди: Самарқанд, Бухоро ва Наманган.

Боғловчисиз қўшма гапда

Боғловчисиз қўшма гап қисмлари орасида икки нуқта
Маъно муносабатиМисол
иккинчи қисм биринчисининг сабабини кўрсатади (орасига “чунки” қўйиш мумкин)Бугун далага чиқмадик: кечаси билан ёмғир ёғди.
иккинчи қисм биринчисини изоҳлайди, мазмунини очади (орасига “яъни” қўйиш мумкин)Ҳаво кескин ўзгарди: осмонни қора булутлар қоплади, кучли шамол турди.
биринчи қисмда билмоқ, кўрмоқ, эшитмоқ, тушунмоқ каби феъл ёки ишора сўз (шуни, бир нарсани) бор, иккинчи қисм эса нима билингани, кўрилгани, эшитилганини очадиМен тушундим: у бу таклифга рози бўлмайди. Бир нарсани унутманг: вақт қайтиб келмайди.

Оддий текшириш усули: қисмлар орасига “чунки” ёки “яъни” мос келса, икки нуқта қўйинг. “Шунинг учун”, “натижада” мос келса ёки иккинчи қисм биринчисига кескин зид бўлса, тире керак: Кечаси ёмғир ёғди — ёллар лой бўлди. Қисмлар воқеаларни шунчаки санаб берса, вергул етарли.

Кўчирма гапда

Муаллиф гапи кўчирма гапдан олдин келса, ундан кейин икки нуқта қўйилади, кўчирма гап эса қўштирноққа олиниб, бош ҳарф билан бошланади: Устоз деди: “Эртага имтиҳон бўлади.” Бошқа тартиблар “Кўчирма гапда тиниш белгилари” дарсида кўриб чиқилган.

Бошқа ҳолатлар ва ёзилиши

Икки нуқта соат ва дақиқани ажратади (соат 9:30, 10:00–18:00), нисбат ва ўйин ҳисобидаги сонлар орасида қўйилади (2:1 нисбатда, 3:1 ҳисобида). У изоҳ сўзлари ва шакл майдонлари номидан кейин ҳам келади: “Эслатма:”, “Диққат:”, “Манзил:”. Икки нуқтадан олдин бўшлиқ қўйилмайди, кейин эса қўйилади; вақт ва нисбатларда бўшлиқ бўлмайди. Икки нуқтадан кейин, атоқли отлар ва кўчирма гапдан ташқари, кичик ҳарф ёзилади.

Кўп учрайдиган хатолар

Икки нуқта билан боғлиқ хатолар
НотўғриТўғриИзоҳ
Дўкондан: нон, сут ва тухум олдим.Дўкондан нон, сут ва тухум олдим.умумлаштирувчи сўз ёқ — икки нуқта керак эмас
Кечаси ёмғир ёғди: ёллар лой бўлди.Кечаси ёмғир ёғди — ёллар лой бўлди.иккинчи қисм сабаб эмас, натижа
Керакли нарсалар : Дафтар, ручка, чизғич.Керакли нарсалар: дафтар, ручка, чизғич.белгидан олдин ортиқча бўшлиқ, кейин бош ҳарф
соат 9 : 30соат 9:30вақт ёзувида бўшлиқ бўлмайди

Ўзингизни текширинг

Биринчи қисмга “нима?”, “қандай?”, “нима учун?” деган саволни беринг. Иккинчи қисм шу саволга жавоб бўлса, икки нуқта қўйинг. Санашдан олдин ҳақиқатан умумлаштирувчи сўз борлигини текширинг. Иккинчи қисм натижани билдирса, тире қўйинг; қисмлар фақат далилларни санаса, вергул етарли (“Вергул: қачон қўйилади” дарсига қаранг), қисмлар ичида вергул бўлса, нуқтали вергул қўйилади (“Нуқтали вергул” дарсига қаранг).

Тире (—) — гапда сезиларли пауза ва маъно чегарасини кўрсатувчи тиниш белгиси. У эга билан кесим орасида, тушириб қолдирилган бўлак ўрнида, уюшиқ бўлаклардан кейин умумлаштирувчи сўз олдидан, боғловчисиз қўшма гап қисмлари орасида, ажратилган изоҳловчи ва киритмаларда ҳамда диалогда қўйилади. Тире дефисдан (-) узун: дефис сўз қисмларини боғлайди, тире эса гап қисмларини ажратади. Уларнинг фарқи “Тире ва дефис (чизиқча) фарқи” дарсида батафсил кўрсатилган.

Эга билан кесим орасида

Эга ҳам, кесим ҳам бош келишикдаги от, сон ёки ҳаракат номи билан ифодаланса ва кесимда боғлама бўлмаса, улар орасига тире қўйилади. Кесимдан олдин “бу” сўзи келса, тире ундан олдин қўйилади: Тошкент — Ўзбекистон пойтахти. Икки карра беш — ўн. Спорт билан шуғулланиш — соғлик гарови. Ватан — бу она.

Эга ва кесим орасида тире: қачон қўйилади ва қачон қўйилмайди
ҲолатТиреМисол
иккала бўлак бош келишикдаги от, боғлама ёққўйиладиКитоб — билим манбаи.
кесимда шахс-сон қўшимчаси борқўйилмайдиМен талабаман.
кесимда -дир ёки эди боғламаси борқўйилмайдиПахта бойлигимиздир. Отам ўқитувчи эди.
кесим “эмас” билан келганқўйилмайдиБу хато эмас.

Тушириб қолдирилган бўлак ўрнида ва умумлаштирувчи сўз олдидан

Тўлиқсиз гапларда тире контекстдан маълум бўлгани учун тушириб қолдирилган бўлак (кўпинча кесим) ўрнида қўйилади: Мен китоб олдим, укам — дафтар. Биринчи куни Самарқандга бордик, иккинчи куни — Бухорога. Батафсил маълумот “Тўлиқ ва тўлиқсиз гаплар” дарсида. Умумлаштирувчи сўз уюшиқ бўлаклардан кейин келса, ундан олдин тире қўйилади: Олма, нок, ўрик — ҳаммаси пишди. Устозлар, дўстлар, қўшнилар — барчаси уни табриклади. Умумлаштирувчи сўз санашдан олдин келса, икки нуқта керак (“Икки нуқта” дарсига қаранг).

Боғловчисиз қўшма гапда

Боғловчисиз қўшма гап қисмлари орасида тире
Маъно муносабатиМисол
иккинчи қисм биринчисининг натижасиБаҳор келди — далалар яшнаб кетди.
кескин зидликМен чақирдим — у қайрилиб ҳам қарамади.
биринчи қисм иккинчисидаги иш-ҳаракат пайтини билдирадиЭшик очилди — хонага совуқ ҳаво кирди.
воқеаларнинг тез алмашинувиЧақмоқ чақди — момақалдироқ гумбурлади.

Тирени икки нуқта билан адаштирманг: иккинчи қисм сабабни кўрсатса ёки биринчисини изоҳласа, икки нуқта қўйилади (Далага чиқмадик: ёмғир ёғди.), натижани билдирса, тире қўйилади (Ёмғир ёғди — далага чиқмадик.).

Изоҳловчи, киритма ва диалог

Тире гап охиридаги ажратилган изоҳловчини ажратади: Эртага катта байрам — Наврўз. Гап ўртасидаги киритма икки тире орасига олинади: Бу янгиликни — уни ҳамма кутган эди — директор эълон қилди. “Кириш сўз ва киритмалар” дарсига ҳам қаранг. Диалогда янги қатордан бошланадиган ҳар бир реплика олдидан тире қўйилади: — Қаерга кетяпсиз? — Кутубхонага. Муаллиф гапидаги белгилар “Кўчирма гапда тиниш белгилари” дарсида кўриб чиқилган.

Тирени ёзиш ва кўп учрайдиган хатолар

Сўзлар орасидаги тире икки томондан бўшлиқ билан ажратилади. Портал тиредан олдин ажралмас бўшлиқ қўйишни тавсия қилади: шунда белги кейинги қатор бошига ўтиб қолмайди; тире репликани бошласа, ажралмас бўшлиқ ундан кейин қўйилади. Тире ўрнида дефис (-) ёки қисқа тире (–) ёзилмайди: қисқа тире бўшлиқсиз ёзилади ва оралиқни билдиради — 1941–1945‑йиллар, 10:00–18:00, 5–6 дона.

Нотўғри: Тошкент - пойтахт. Тошкент—пойтахт. Тошкент – пойтахт. Тўғри: Тошкент — пойтахт.

Ўзингизни текширинг: тире ўрнида пауза қилиш мумкинми ва унинг сабаби борми — тушириб қолдирилган сўз, умумлаштириш, натижа ёки зидлик? Кесимда шахс-сон қўшимчаси, -дир, эди ёки эмас бўлса, тире қўйманг.

Қўштирноқ — сўз ёки гап бўлаги бошқа бировга тегишли эканини, ном эканини ёки одатдагидан бошқа маънода қўлланганини кўрсатадиган жуфт тиниш белгиси. У очилувчи ва ёпилувчи қисмдан иборат бўлиб, ажратилаётган бўлакни икки томондан ўрайди. Қўштирноқ кўчирма гап ва иқтибосларда, китоб, газета, ташкилот ва маҳсулотларнинг шартли номларида, киноя билан айтилган сўзларда ҳамда сўз сифатида тилга олинган сўзларда ишлатилади. Лотин ёзувидаги ўзбек матнлари учун портал ташқи қўштирноқ сифатида “ ”, ички қўштирноқ сифатида ъ ъ шаклини тавсия қилади.

Қўштирноқ қачон қўйилади

Қўштирноқнинг асосий вазифалари
ҲолатМисол
кўчирма гап, иқтибосУстоз сўради: “Вазифани бажардингизми?”
асар номлари: китоб, филм, қўшиқ, спектакл“Ўткан кунлар” романи, “Шум бола” филми
газета, журнал, телеканал номлари“Халқ сўзи” газетаси, “Ёшлик” журнали
ташкилот, клуб, меҳмонхона, стадионларнинг шартли номлари“Пахтакор” стадиони, “Навбаҳор” футбол клуби
маҳсулот ва техника русумлари“Дамас” русумидаги автомобил
ёриқномаларда интерфейс элементлари“Сақлаш” тугмасини босинг.
киноя билан қўлланган сўзБу “уста” жумракни бутунлай бузиб қўйди.
сўз сифатида тилга олинган сўз“Китоб” сўзи араб тилидан ўзлашган.

Қўштирноқ қўйилмайдиган ҳолатлар

Муассаса турини бевосита айтиб турган тасвирий расмий номлар қўштирноққа олинмайди: Ўзбекистон Миллий университети, Адлия вазирлиги. Кишиларнинг исми ва тахаллуси (Алишер Навоий, Ғафур Ғулом), географик номлар (Чорвоқ сув омбори) ҳамда ўзлаштирма гап ҳам қўштирноқсиз ёзилади: У эртага келишини айтди. Интерфейс матнида ном қалин ҳарф ёки ранг билан ажратилган бўлса, қўштирноқ қўйиш шарт эмас — муҳими, битта матн ичида бир хил ёл тутилсин.

Қўштирноқ, турдош сўз ва қўшимчалар

Қўштирноққа фақат номнинг ўзи олинади; турдош сўз (романи, газетаси, стадиони) қўштирноқдан ташқарида, кичик ҳарф билан ёзилади. Келишик ва бошқа қўшимчалар турдош сўзга қўшилади, у бўлмаса ёпилувчи қўштирноқдан кейин бўшлиқсиз ва чизиқчасиз ёзилади. Номнинг биринчи сўзи бош ҳарф билан бошланади (батафсил — бош ҳарфлар ҳақидаги дарсда).

“Ўткан кунлар” романини ўқидим. · “Ўткан кунлар”ни ўқидим. · Кеча “Пахтакор” стадионида бўлдик. · “Пахтакор”га бордик.

Ички қўштирноқ ва ёндош белгилар

Қўштирноқ ичидаги бўлакда яна ном ёки иқтибос бўлса, ички қўштирноқ якка ъ ъ шаклида ёзилади. Уни ў, ғ ҳарфларидаги белгиси ва тутуқ белгиси (ъ) билан адаштирманг: булар бошқа‑бошқа белгилар. Иқтибоснинг ўзига тегишли сўроқ ва ундов белгиси қўштирноқ ичида қолади; асосий гапнинг вергул ва нуқтаси ёпилувчи қўштирноқдан кейин қўйилади. Қўштирноқ ичида четларда бўшлиқ бўлмайди. Кўчирма гап ва муаллиф гапи орасидаги белгилар алоҳида дарсда кўриб чиқилган.

Устоз сўради: “Ким ъШум болаъни ўқиган?” · У “Қачон қайтасиз?” деб сўради. · Сиз “Ўткан кунлар”ни ўқиганмисиз?

Кўп учрайдиган хатолар

Қўштирноқ билан боғлиқ хатолар
НотўғриТўғриИзоҳ
"Шум бола" филми“Шум бола” филмитўғри қўштирноқ (" ва ъ) матнда ишлатилмайди
«Шум бола» филми, „Шум бола“ филми“Шум бола” филмилотин ёзувида « » ва „ “ шакллари қўлланмайди
“Пахтакор стадиони”“Пахтакор” стадионитурдош сўз қўштирноқдан ташқарида қолади
“Ўткан кунларни” ўқидим, “Ўткан кунлар”‑ни ўқидим“Ўткан кунлар”ни ўқидимқўшимча қўштирноқдан кейин, қўшиб ёзилади
“Ўзбекистон Миллий университети”Ўзбекистон Миллий университетитасвирий ном қўштирноқсиз ёзилади
“ Шум бола ”“Шум бола”қўштирноқ ичида четларда бўшлиқ ёқ

Ўзингизни текширинг: 1) бу бошқа бировнинг сўзи, шартли ном, киноя ёки сўз сифатида тилга олинган сўзми? Фақат шунда қўштирноқ керак. 2) Турдош сўз қўштирноқдан ташқарига чиқарилдими? 3) Қўшимча ёпилувчи қўштирноқдан кейин ёзилдими? 4) Клавиатура ёки дастур тўғри қўштирноқ қўйиб юбормадими — “ ” ва ъ ъ ишлатилдими?

Қавс — гапга қўшимча изоҳ, аниқлик ёки ёл‑ёлакай айтилган фикр киритилганда шу қисмни ажратиб кўрсатадиган жуфт тиниш белгиси. Қавс ичидаги қисм гапни тўлдиради, лекин унинг асосий таркибига кирмайди: уни олиб ташласангиз ҳам гап тўғри ва тушунарли бўлиб қолади. Овоз чиқариб ўқилганда қавсдаги қисм бироз пастроқ ва тезроқ айтилади. Асосий шакли — оддий (юмалоқ) қавс ( ); илмий ва луғат матнларида квадрат қавс [ ] ҳам қўлланади.

Қавс қачон қўйилади

Қавснинг асосий вазифалари
ҲолатМисол
киритма гапАкам (у Самарқандда ўқийди) ҳар ёзда уйга келади.
изоҳ, тушунтиришДам олиш куни Чорвоққа (Тошкент вилоятидаги сув омбори) бордик.
қисқартманинг тўлиқ шакли ёки қисқартманинг ўзиМЧЖ (масъулияти чекланган жамият); Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ)
таржима ёки асл ёзилишидастурий таъминот (софтwаре)
ҳаёт йиллари, саналарАлишер Навоий (1441–1501)
матн ичидаги ҳаволаНатижалар жадвалда берилган (2‑жадвалга қаранг).
саҳна асаридаги ремаркаОтабек (жилмайиб). Хуш келибсиз!
рўйхат бандларини рақамлаш1) ариза; 2) паспорт нусхаси; а) биринчи вариант

Қавсми, тиреми ёки вергулми?

Кириш сўзлар (албатта, эҳтимол, менимча) вергул билан ажратилади — бу ҳақда вергул дарсида айтилган. Киритма эса гапга янги маълумот қўшади, кўпинча алоҳида гап тузилишига эга бўлади ва қавс ёки тире билан ажратилади. Қавс киритманинг иккинчи даражали эканини кучлироқ кўрсатади, тире эса уни кўпроқ таъкидлайди. Битта матнда бир турдаги киритмаларни бир хил белги билан ажратган маъқул.

Эртага, албатта, келаман. · Эртага (агар ишим тугаса) келаман. · Эртага — агар ишим тугаса — келаман.

Қавс ва бошқа тиниш белгилари

Очилувчи қавсдан олдин вергул, нуқта ёки тире қўйилмайди. Қавс турган жойда қоидага кўра вергул керак бўлса, у ёпилувчи қавсдан кейин қўйилади; гап охиридаги нуқта ҳам қавсдан кейин келади. Киритманинг ўзига тегишли сўроқ ёки ундов белгиси қавс ичида қолади. Қавсдаги қисм нуқтадан кейин келган алоҳида мустақил гап бўлса, у бош ҳарф билан бошланади ва нуқтаси қавс ичида қўйилади. Бўшлиқ очилувчи қавсдан олдин ва ёпилувчи қавсдан кейин қолдирилади, қавс ичида четларда бўшлиқ бўлмайди.

Аввал Бухорога (у ерда биринчи марта эдим), кейин Хивага бордим. · У яна кечикди (нега шундай бўляпти?) ва дарсни ўтказиб юборди. · Ҳисобот эртага топширилади. (Муддат ўзгармайди.)

Квадрат қавс ҳамда (!) ва (?) белгилари

Квадрат қавсга муаллифнинг иқтибос ичига ўзидан қўшган сўзлари олинади: “У [Отабек] Марғилонга ёл олди”. Фонетикада талаффуз квадрат қавсда берилади: тузсиз [туссиз]. Сўздан кейин оддий қавсда келган ундов ёки сўроқ белгиси ёзувчининг ҳайратини ёки шубҳасини билдиради: У китобни бир соатда (!) ўқиб чиқди. Бу усулни кўп ишлатманг, расмий матнларда эса қўлламанг.

Кўп учрайдиган хатолар

Қавс билан боғлиқ хатолар
НотўғриТўғриИзоҳ
Навоий(1441–1501), Навоий ( 1441–1501 )Навоий (1441–1501)қавсдан олдин бўшлиқ бор, ичида ёқ
(1441-1501)(1441–1501)оралиқда дефис эмас, қисқа тире
Чорвоққа, (сув омборига) бордик.Чорвоққа (сув омборига) бордик.қавсдан олдин вергул қўйилмайди
Ҳужжат тайёр (имзоланган.)Ҳужжат тайёр (имзоланган).гап нуқтаси қавсдан кейин
Файл(лар)ни юкланг.Файлларни юкланг.сўзни қавс билан бўлманг: бу ўқишни қийинлаштиради

Ўзингизни текширинг: қавс ичидаги қисмни хаёлан олиб ташланг. Гап бутун ва тушунарли қолса, қавс ўринли. Сўнг киритма бўлмаганда шу жойда қандай белги туришини аниқланг ва уни ёпилувчи қавсдан кейин қўйинг. Жуда узун киритмани алоҳида гапга ажратган маъқул.

Сўроқ белгиси (?) — сўроқ гап охирида қўйилиб, сўзловчи бирор нарсани сўраётганини ёки гап сўроқ оҳангида айтилганини кўрсатадиган тиниш белгиси. Ундов белгиси (!) кучли ҳис‑ҳаяжон билан айтилган гап — ундов гап ёки ҳаяжонли буйруқ гап — охирида, шунингдек ҳис билан айтилган ундалма ва ундов сўзлардан кейин қўйилади. Ҳар иккала белги ҳам нуқта каби гапни якунлайди: кейинги гап бош ҳарф билан бошланади.

Сўроқ гап қандай таниб олинади

Сўроқ ифодаловчи воситалар
ВоситаМисол
‑ми юкламасиСиз Самарқандданмисиз?
‑чи юкламаси (чизиқча билан ёзилади)Мен тайёрман. Сиз‑чи?
сўроқ олмошлари: ким, нима, қаер, қачон, қандай, нега, неча, қайсиҚачон қайтасиз? · Нега кечикдингиз?
ёки билан танловЧой ичасизми ёки қаҳва?
фақат оҳангЭртага имтиҳон?

Сўроқ белгисининг қўйилиши

Сўроқ белгиси ҳар қандай бевосита сўроқдан кейин қўйилади: жавоб кутилмайдиган риторик сўроқдан ҳам, сўроқ шаклидаги хушмуомала илтимосдан ҳам. Кетма‑кет бир нечта сўроқ келса, ҳар бири ўз белгисини олади. Битта сўроқ ичидаги уюшиқ бўлаклар вергул билан ажратилади, белги эса охирида бир марта қўйилади. Қўшма гапда сўроқ охирги қисмда бўлса, гап охирига сўроқ белгиси қўйилади. Дарак гап ичидаги билвосита сўроқ сўроқ белгисини талаб қилмайди: Унинг қачон келишини билмайман — бу ерда нуқта қўйилади.

Эшикни ёпиб қўя оласизми? · Бу ким? Қаердан келди? Нега индамаяпти? · Сизга олма ёқадими, нокми, узумми? · Вақт ўтиб кетди, энди нима қиламиз?

Ундов белгиси қачон қўйилади

Ундов белгисининг асосий вазифалари
ҲолатМисол
ундов гапҚандай гўзал кун!
ҳаяжонли буйруқ, чақириқЭҳтиёт бўлинг! · Тўхтанг!
ҳис билан айтилган ундалмаАзиз дўстлар! Сизни байрам билан табриклайман.
алоҳида айтилган ундов сўзВой! Қўлимни кесиб олдим. · Баракалла!

Ундов сўз гап таркибида келиб, алоҳида тўхтамсиз айтилса, ундан кейин вергул, гап охирида эса ундов белгиси қўйилади: Вой, қандай чиройли! · Эҳ, қани энди ёз бўлса! Оддий, вазмин ундалма вергул билан ажратилади — бу ҳақда вергул дарсида айтилган. Вазмин илтимос ёки ёриқнома нуқта билан тугайди: Илтимос, формани тўлдиринг.

Белгиларнинг бирга келиши

Ҳайрат ёки ғазаб билан айтилган сўроқ ?! бирикмаси билан тугайди — аввал сўроқ, кейин ундов белгиси: Наҳотки у шундай деди?! Қавс ичидаги (!) ва (?) белгилари қавс дарсида, кўп нуқта билан бирикмалар эса кўп нуқта дарсида кўриб чиқилган. !!! ёки ??? каби такрор фақат бадиий ва сўзлашув нутқида учрайди; расмий, ўқув ва интерфейс матнларида битта белги қўйилади, ундов белгиси эса кам ишлатилади.

Кўп учрайдиган хатолар

Сўроқ ва ундов белгиси билан боғлиқ хатолар
НотўғриТўғриИзоҳ
Қачон келасиз ?Қачон келасиз?белгидан олдин бўшлиқ қўйилмайди
Унинг қачон келишини билмайман?Унинг қачон келишини билмайман.билвосита сўроқдан кейин нуқта
Ҳисобни қандай тўлдириш мумкин (белгисиз сарлавҳа)Ҳисобни қандай тўлдириш мумкин? ёки Ҳисобни тўлдириш тартибисарлавҳадаги сўроқ белгили бўлади, акс ҳолда дарак шаклига ўтказинг
Наҳотки!?Наҳотки?!тартиб: аввал ?, сўнг !
Хуш келибсиз!!!Хуш келибсиз!нейтрал матнда битта белги етарли

Ўзингизни текширинг: гапнинг мақсадини аниқланг. Сўзловчи бевосита сўраяптими — ? қўйинг. Жавобни билмаслигини хабар қиляптими — нуқта қўйинг. Кучли ҳис билдиряптими ёки чақиряптими — ! қўйинг. Вазмин гапиряптими — нуқта. Сўнг белгидан олдин бўшлиқ қолмаганини ва белги кераксиз такрорланмаганини текширинг.

Кўп нуқта (…) — фикр охиригача айтилмаганини, нутқдаги узилиш ёки паузани, матндан бирор қисм тушириб қолдирилганини билдирадиган тиниш белгиси. У учта нуқтадан иборат бўлиб, гап охирида, ўртасида ва ҳатто бошида кела олади. Ўқиганда кўп нуқта турган жойда овоз пасаяди ёки тўхталади: шу орқали ёзувчи иккиланиш, ҳаяжон, ўйланиб қолиш ёки “қолганини ўзингиз тушунасиз” деган ишорани етказади.

Кўп нуқта қаерларда қўйилади

Кўп нуқтанинг асосий вазифалари
ЎрниНимани билдирадиМисол
Гап охиридаФикр тугалланмаган, давоми ўқувчига қолдирилганАгар ўша куни вақтида келганингизда эди…
Гап ичидаИккиланиш, ҳаяжон, сўз тополмай қолишМен… мен буни кутмаган эдим.
Гап бошидаВоқеа олдинги матндан давом этади ёки орадан вақт ўтган…Орадан ўн йил ўтди.
Санаш охиридаРўйхатни яна давом эттириш мумкинБозордан олма, нок, узум… олдик.
Иқтибос ичидаКелтирилган матндан бир қисм тушириб қолдирилган“Кутубхона ҳар куни … кечгача ишлайди.”

Гап охирида ва гап ичида

Кўп нуқта гапни якунласа, ундан кейин нуқта қўйилмайди: унинг ўзи гап охирини билдиради, кейинги гап эса бош ҳарф билан бошланади. Гап ичида келса, гап давом этади ва кейинги сўз кичик ҳарф билан ёзилади. Иккиланиш кўпинча сўз такрори билан бирга келади: Мен… мен ҳозир келаман. Сўзловчининг гапи бўлиниб қолганда ёки у фикрини ўзи узиб қўйганда ҳам кўп нуқта қўйилади: Биз энди… Ёқ, кейин айтаман.

Кутдим, кутдим… Лекин у келмади. Биласизми, бу иш… унчалик осон эмас. Энди нима қиламиз…

Сўроқ ва ундов белгиси билан

Гап ҳам сўроқ ёки ундов оҳангига эга, ҳам тугалланмаган бўлса, аввал сўроқ ёки ундов белгиси, кейин икки нуқта қўйилади: ?.. ва !.. Нуқталар иккита, чунки асосий белгининг пастки нуқтаси билан жами учта бўлади. Кўп нуқтадан кейин вергул ҳам, нуқта ҳам қўшилмайди. Кўчирма гап кўп нуқта билан тугаса, муаллиф гапидан олдин вергул қўйилмайди — фақат тире қолади (батафсил “Кўчирма гапда тиниш белгилари” дарсида).

Наҳотки у ростдан кетган бўлса?.. Қани энди яна болаликка қайтсак!.. “Билмадим…” — деди у секин.

Ёзилиши: белги ва пробеллар

Кўп нуқтани тўғри ёзиш
ҚоидаТўғриХато
Олдинги сўзга пробелсиз ёпишадиКутдим…Кутдим …
Гап бошида кейинги сўзга ёпишади…Орадан йиллар ўтди.… Орадан йиллар ўтди.
Туширилган сўзлар ўрнида икки томондан пробелҳар куни … кечгачаҳар куни…кечгача
Нуқталар учта, ?.. ва !.. да иккитаКутдим… / Наҳотки?..Кутдим.. / Наҳотки?…
“ва ҳоказо” билан бирга келмайдиолма, нок, узум… / олма, нок, узум ва ҳоказоолма, нок, узум ва ҳоказо…

Электрон матнда кўп нуқтани учта алоҳида нуқта билан эмас, битта белги (…) билан ёзинг: алоҳида нуқталар сатр охирида бўлиниб кетиши ва қидирувга халақит бериши мумкин. Wиндоwсъда бу белги Алт+0133, масОСъда Оптион+; билан терилади, кўп муҳаррирлар эса уч нуқтани ўзи алмаштиради. Интерфейсларда кўп нуқта жараён давом этаётганини билдиради: Юкланмоқда…, Сақланмоқда… Расмий ҳужжат ва эълонларда эса ҳиссий кўп нуқтадан қочган маъқул: у матнни ноаниқ қилади.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Кўп нуқтадан кейин нуқта ёки вергул қўйиш. 2) Тўрт‑беш нуқта териш — ҳиссиёт нуқталар сони билан кучаймайди. 3) Кўп нуқтани “ва ҳоказо” ёки “ва бошқалар” билан бирга ишлатиш: бу бир маънонинг такрори. 4) Белгидан олдин ёки кейин пробелни нотўғри қўйиш. 5) Деярли ҳар бир гапни кўп нуқта билан тугатиш: белги тез‑тез такрорланса, матн суст ва ноаниқ бўлиб қолади.

Ўзингизни текширинг

Кўп нуқта қўйишдан олдин ўзингизга савол беринг: фикр ҳақиқатан узиляптими, пауза маъно берадими, матндан бирор нарса туширилдими? Жавоб “ёқ” бўлса, нуқта, вергул ёки тире етарли. Кўп нуқта тирега ўхшаб паузани билдиради, лекин тире ундан кейинги қисмга урғу беради, кўп нуқта эса фикрни очиқ қолдиради.

Кўчирма гапда тиниш белгилари — бошқа шахс нутқи ўзгартирилмасдан келтирилганда уни муаллиф гапидан ажратиш қоидалари. Кўчирма гап (К) — сўзловчининг айнан келтирилган сўзлари, муаллиф гапи (М) эса ким ва қандай гапирганини билдиради: деди, сўради, жавоб берди, хитоб қилди, ўйлади. Қайси белгилар қўйилиши муаллиф гапининг ўрнига боғлиқ: у кўчирма гапдан олдин, кейин ёки унинг ўртасида келади. Кўчирма ва ўзлаштирма гапнинг ўзи синтаксис бўлимидаги алоҳида дарсда кўриб чиқилади.

Асосий схемалар

Муаллиф гапининг ўрнига кўра тиниш белгилари (К, М — гап боши; к, м — кичик ҳарфли давоми)
Муаллиф гапиСхемаМисол
Кўчирма гапдан олдинМ: “К”. / М: “К?” / М: “К!”Устоз деди: “Эртага имтиҳон бўлади”.
Кўчирма гапдан кейин“К”, — м. / “К?” — м. / “К!” — м.“Сиз ҳам борасизми?” — сўради Лола.
Ўртада, кўчирма гап — битта гап“К, — м, — к”.“Эртага, — деди устоз, — имтиҳон бўлади”.
Ўртада, кўчирма гап — икки гап“К, — м. — К”.“Имтиҳон эртага, — деди устоз. — Яхши тайёрланинг”.
Кўчирма гап муаллиф гапи ичидаМ: “К”, — м.Акам: “Ҳозир қайтаман”, — деди‑да, чиқиб кетди.

Муаллиф гапи олдин келганда

Муаллиф гапидан кейин икки нуқта қўйилади, кўчирма гап қўштирноқ ичида бош ҳарф билан бошланади. Дарак гапдан кейинги нуқта ёпувчи қўштирноқдан кейин қўйилади. Сўроқ, ундов белгиси ва кўп нуқта қўштирноқ ичида қолади, улардан кейин нуқта қўшилмайди. Мисоллар: Бобом доим айтардилар: “Илм — туганмас бойлик”.

Муаллиф гапи кейин келганда

Кўчирма гап дарак гап бўлса, ёпувчи қўштирноқдан кейин вергул ва тире қўйилади. У сўроқ, ундов белгиси ёки кўп нуқта билан тугаса, вергул керак эмас: белги қўштирноқ ичида қолади, кейин фақат тире келади. Муаллиф гапи кичик ҳарф билан бошланади. Муаллиф гапида деб сўзи бўлса ҳам схема ўзгармайди. Мисоллар: “Кечикманг”, — деб огоҳлантирди устоз. “Билмадим…” — деди у секин.

Муаллиф гапи ўртада келганда

Муаллиф гапи битта гапни иккига бўлса, у икки томондан вергул ва тире билан ажратилади, иккинчи қисм кичик ҳарф билан давом этади. Агар муаллиф гапигача биринчи гап тугаган бўлса, муаллиф гапидан кейин нуқта ва тире қўйилади, иккинчи қисм бош ҳарф билан бошланади. Қўштирноқ бутун кўчирма гапнинг бошида очилиб, охирида ёпилади. Мисол: “Келасизми? — сўради Малика. — Ҳаммамиз сизни кутамиз”.

Диалог

Суҳбат диалог шаклида берилса, ҳар бир реплика янги сатрдан тире билан бошланади ва қўштирноққа олинмайди. Муаллиф гапи юқоридаги схемалар бўйича ажратилади.

Диалогнинг ёзилиши
СатрИзоҳ
— Қаёққа кетяпсиз? — сўради Лола.Реплика тире билан бошланади; сўроқ белгисидан кейин вергул ёқ
— Кутубхонага, — деди Жасур. — Китоб топширишим керак.Муаллиф гапи ўртада, биринчи гап тугаган: нуқта ва тире
— Мен ҳам бораман.Янги реплика — янги сатрдан, қўштирноқсиз

Ички қўштирноқ ва иқтибос

Кўчирма гап ичида асар номи ёки бошқа бировнинг сўзи келса, ички қўштирноқ ъ…ъ ишлатилади: Устоз деди: “Эртага ъЎткан кунларъ романини муҳокама қиламиз”. Иқтибос гапнинг бир бўлагига айланса, икки нуқта ва тире қўйилмайди: Мақолада маҳаллийлаштириш “матнни фойдаланувчи маданиятига мослаш” деб таърифланган.

Кўп учрайдиган хатолар

1) Сўроқ ёки ундов белгисидан кейин вергул қўйиш: “Келасизми?”, — сўради эмас, “Келасизми?” — сўради. 2) Қўштирноқ ичида нуқта қўйиб, кейин тире қўйиш: “Келаман.” — деди у эмас, “Келаман”, — деди у. 3) Тиредан кейин муаллиф гапини бош ҳарф билан бошлаш: — Деди у эмас, — деди у. 4) Тире ўрнига чизиқча териш. 5) Диалог репликасини ҳам тире, ҳам қўштирноқ билан бериш. 6) Лотин ёзувида бурчакли ёки клавиатурадаги оддий қўштирноқни ишлатиш: бу ёзувда фақат “…” ва ички ъ…ъ қўлланади. Ўзингизни текширинг: муаллиф гапи қаерда; кўчирма гап қайси белги билан тугайди; муаллиф гапидан кейинги қисм янги гапми.

Тире (—) — гап бўлаклари ёки гаплар орасига қўйиладиган, икки томондан пробел билан ажратиладиган тиниш белгиси. Дефис, яъни чизиқча (‑), эса сўз қисмларини пробелсиз боғлайдиган имло белгиси. Улар бир‑бирига ўхшаса ҳам, вазифаси қарама‑қарши: тире гапни қисмларга ажратади, чизиқча эса икки қисмни битта сўзга бирлаштиради. Шунинг учун уларнинг қоидалари ҳам икки хил бўлимда: тире — пунктуатсияда, чизиқча — имлода.

Асосий фарқлар

Тире ва чизиқчани солиштириш
БелгиТире (—)Чизиқча (‑)
ТуриТиниш белгисиИмло белгиси
Қаерда турадиСўзлар, гап бўлаклари, гаплар орасидаБитта сўз ичида
ПробелИкки томондан: олдидан ажралмас, кейин оддий пробелҚўйилмайди
УзунлигиУзун чизиқ, тахминан “М” ҳарфи кенглигидаЭнг қисқа чизиқ
МисолТошкент — Ўзбекистон пойтахти.ота‑она, тез‑тез, 5‑синф

Тире қачон, чизиқча қачон

Тире, асосан, қуйидаги ҳолларда қўйилади: от ёки сон билан ифодаланган эга ва кесим орасида, боғлама бўлмаганда (Билим — куч); тушириб қолдирилган бўлак ўрнида (Мен кутубхонага бордим, укам — спорт залига); уюшиқ бўлаклардан кейин, умумлаштирувчи сўздан олдин (Олма, нок, узум — ҳаммаси пишди); кўчирма гап ва диалогда. Батафсил — “Тире” дарсида.

Чизиқча эса битта сўз ичида келади: жуфт ва такрорий сўзларда (ота‑она, ака‑ука, тез‑тез), ‑ку, ‑да, ‑у (‑ю) юкламаларида (бор‑ку, келди‑ю), рақам билан ёзилган тартиб сон ва саналарда (5‑синф, 2025‑йил 1‑сентябр), айрим қўшма номларда (Ню‑Ёрк). Сўзни сатрдан сатрга кўчиришда ҳам чизиқча қўйилади. Батафсил — “Чизиқча билан ёзиш” дарсида.

Учинчи белги: қисқа тире (–)

Электрон матнда тире ва чизиқчадан ташқари ўртача узунликдаги қисқа тире ҳам бор. У оралиқни билдиради ва пробелсиз ёзилади: 1941–1945‑йиллар, 10:00–18:00, 5–6 дона, душанба–жума, Тошкент–Самарқанд поезди. “Тахминан” маъносидаги сон сўз билан ёзилса, чизиқча қўйилади: беш‑олти киши, икки‑уч кун; рақам билан ёзилса, қисқа тире: 5–6 киши, 2–3 кун.

Адаштириладиган ҳолатлар

Тире ёки чизиқча?
Тире биланЧизиқча биланИзоҳ
Ота — оила таянчи.Ота‑она мажлиси бўлади.Эга ва кесим / жуфт сўз
Китоб — билим манбаи.Китоб‑дафтарларни йиғиштиринг.Эга ва кесим / жуфт сўз
Икки — жуфт сон.Икки‑уч кун кутамиз.Эга ва кесим / тахминий сон
“Келаман”, — деди у.Келди‑ю, кетди.Кўчирма гап / ‑ю юкламаси

Кўп учрайдиган хатолар

1) Сўзлар орасида тире ўрнига клавиатурадаги қисқа чизиқчани пробеллар билан териш — энг кенг тарқалган хато: матнда тире чизиқчадан аниқ узун бўлиши керак. 2) Тирени пробелсиз ёзиш: Тошкент—пойтахт ҳам, Тошкент-пойтахт ҳам эмас, Тошкент — пойтахт. 3) Жуфт сўз ичига тире ёки пробел қўйиш: ота — она, тез — тез эмас, ота‑она, тез‑тез. 4) Рақамли оралиқни чизиқча билан ёзиш: тўғриси қисқа тире, 5–6. 5) Тиренинг янги сатр бошига тушиб қолиши: бунинг олдини олиш учун тире олдидан ажралмас пробел қўйилади.

Клавиатурада чизиқча алоҳида тугмада бор. Wиндоwсъда тире Алт+0151, қисқа тире Алт+0150 билан (рақамли блокда), масОСъда Оптион+Шифт+минус ва Оптион+минус билан терилади. Қисқа сўзлар ва рақамли бирикмалар сатр охирида бўлиниб кетмаслиги учун ажралмас чизиқча (У+2011) ишлатилади. Белгилар кодлари ва пробеллар ҳақида батафсил — Типографика бўлимида.

Ўзингизни текширинг

Бирикмага қўшимча қўшиб кўринг. Агар у бутун бирикманинг охирига қўшилса ва икки қисм бирга битта тушунча билдирса (ота‑она → ота‑онамиз), бу битта сўз — чизиқча билан ёзинг. Агар иккинчи қисм алоҳида саволга жавоб бўлиб, гапнинг алоҳида бўлаги бўлса (Тошкент нима? — пойтахт), пробелли тире керак. Рақамлар ёки номлар орасида “…дан …гача” оралиғи бўлса, қисқа тире қўйинг.