Тиниш белгилари — ёзувда гапларни бир‑биридан, гап ичидаги қисмларни эса ўзаро ажратиш ҳамда сўзловчининг мақсади ва оҳангини кўрсатиш учун қўлланадиган шартли белгилар. “Тиниш” сўзи “тўхташ, тин олиш” маъноси билан боғлиқ: оғзаки нутқдаги тўхтам ва оҳанг ёзувда айнан шу белгилар орқали берилади. Тиниш белгилари тизими ва уларни қўллаш қоидалари пунктуатсия дейилади.
Тиниш белгилари нима учун керак
Тиниш белгилари матнни ўқишни осонлаштиради ва фикр нотўғри тушунилишига ёл қўймайди. Улар гап қаерда тугаганини ва мақсадини (хабар, сўроқ, ҳис‑ҳаяжон) кўрсатади, уюшиқ бўлаклар, ундалма ва кириш сўзларни ажратади, қўшма гап қисмларини чегаралайди, кўчирма гапни муаллиф гапидан фарқлайди. Битта белги тушиб қолса ёки алмашса, гап маъноси ўзгариши мумкин.
Дўстим, Акмал келди. (Дўстга мурожаат қилиняпти.) · Дўстим Акмал келди. (Акмал — дўст.) · У келди. · У келди? · У келди!
Ўзбек тилидаги тиниш белгилари
| Белги | Номи | Асосий вазифаси | Мисол |
|---|---|---|---|
| . | нуқта | дарак ва оҳанги вазмин буйруқ гап охирида | Дарс бошланди. |
| ? | сўроқ белгиси | сўроқ гап охирида | Қачон келасиз? |
| ! | ундов белгиси | ҳис‑ҳаяжонли гап охирида | Қандай гўзал! |
| … | кўп нуқта | фикрнинг тугалланмаганлиги, иккиланиш | Мен… билмадим. |
| , | вергул | гап ичидаги қисмларни ажратади | Олма, нок, узум пишди. |
| ; | нуқтали вергул | ичида вергул бўлган кенг қисмларни ажратади | Куз келди, барглар сарғайди; қушлар жанубга учди. |
| : | икки нуқта | санаш, изоҳ ва кўчирма гапдан олдин | Сумкамда уч нарса бор: дафтар, ручка ва китоб. |
| — | тире | эга ва кесим орасида, тушириб қолдирилган бўлак ўрнида, кескин қаршиликда | Тошкент — Ўзбекистон пойтахти. |
| ( ) | қавс | қўшимча изоҳ, киритма | Алишер Навоий (1441–1501) — буюк шоир. |
| “ ” | қўштирноқ | кўчирма гап, номлар, алоҳида маънодаги сўзлар | “Ўткан кунлар” романи |
Дефис (ота‑она, 5‑синф), ў ва ғ ҳарфларидаги белгиси ҳамда тутуқ белгиси (ъ) тиниш белгиларига кирмайди: улар сўз ва гаплар орасида эмас, сўз ичида ишлайдиган имло белгиларидир. Тире билан дефиснинг фарқи ҳақида алоҳида дарс бор.
Тиниш белгиларининг турлари
| Гуруҳ | Белгилар | Вазифаси |
|---|---|---|
| гап охиридаги белгилар | . ? ! … | гапни кейинги гапдан ажратади, мақсади ва оҳангини билдиради |
| гап ичидаги айирувчи белгилар | , ; : — | гап бўлаклари ва қўшма гап қисмларини чегаралайди |
| ажратувчи (жуфт) белгилар | ( ), “ ”, жуфт вергул, жуфт тире | гапнинг бир қисмини икки томондан ажратиб кўрсатади |
Бизнинг устозимиз, тажрибали тилшунос, бугун маъруза ўқийди. · Эртага, эҳтимол, ёмғир ёғади. — Жуфт вергул.
Тиниш белгилари нимага асосланади
Пунктуатсиянинг асосий таянчи — гап тузилиши: белги уюшиқ бўлаклар, ундалма, кириш сўз ёки қўшма гап қисмлари чегараси талаб қилган жойга қўйилади. Мазмун ва оҳанг ҳам ҳисобга олинади. Бироқ тўхтамнинг ўзи вергул учун асос эмас: Кеча кутубхонага келган ўқувчилар китобларни қайтаришди гапида узун эгадан кейин тўхтам бор, лекин вергул қўйилмайди.
Бўшлиқлар ва кўп учрайдиган хатолар
Нуқта, вергул, икки нуқта, нуқтали вергул, сўроқ ва ундов белгилари ҳамда кўп нуқта олдинги сўзга бўшлиқсиз ёзилади, улардан кейин бўшлиқ қолдирилади. Қавс ва қўштирноқ ичида бўшлиқ бўлмайди. Тиредан олдин ва кейин бўшлиқ қўйилади (олдингиси ажралмас бўшлиқ). Кўп учрайдиган хатолар: белгидан олдин бўшлиқ (Салом , дўстим ! — нотўғри), битта … ўрнига учта нуқта, лотин ёзувида “…” ўрнига «…», эга билан кесим орасида вергул (Мен, эртага келаман — нотўғри).
Ўзингизни текширинг: аввал гап мақсадини аниқланг — охиридаги белги шунга боғлиқ; кейин кесимларни топинг: улар бир нечта бўлса, қисмлар чегарасини изланг; сўнг ундалма, кириш сўз, уюшиқ ва изоҳловчи бўлакларни белгиланг. Ҳар бир белги кейинги дарсларда батафсил кўриб чиқилган.
