Tipografiya · § 5
Apostroflar: oʻ, gʻ (ʻ) va tutuq belgisi (ʼ)
Apostroflar — oʻzbek lotin yozuvida soʻz tarkibiga kiradigan ikki xil belgi. Birinchisi teskari vergulga oʻxshash ʻ (U+02BB): u oʻ va gʻ harflarining ajralmas qismi. Ikkinchisi tutuq belgisi ʼ (U+02BC): u arabcha oʻzlashmalarda (maʼlumot, sanʼat) va portal tavsiyasiga koʻra lotin yozuvidagi chet tili nomiga qoʻshimcha qoʻshilganda yoziladi. Ikkalasi ham tinish belgisi emas. Shuning uchun ularning oʻrniga klaviaturadagi toʻgʻri apostrof (') yoki qoʻshtirnoq (‘ ’) yozish tipografik xato hisoblanadi.
Adashtirib boʻlmaydigan oʻxshash belgilar
| Belgi | Nomi va kodi | Qayerda ishlatiladi | Misol |
|---|---|---|---|
| ʻ | teskari vergul, U+02BB | faqat oʻ va gʻ harflarida | oʻqituvchi, togʻ |
| ʼ | tutuq belgisi, U+02BC | arabcha oʻzlashmalar; chet tili nomidan keyingi qoʻshimcha | eʼlon, PDFʼni |
| ' | toʻgʻri apostrof, U+0027 | faqat dastur kodi; oʻzbek matnida xato | xato: o'zbek, ma'lumot |
| ‘ ’ | ichki qoʻshtirnoq, U+2018 va U+2019 | faqat qoʻshtirnoq ichidagi qoʻshtirnoq sifatida | xato: o‘zbek, ma’lumot |
| ` | gravis, U+0060 | oʻzbek matnida ishlatilmaydi | xato: o`zbek |
Toʻgʻri belgi nega muhim
Inson uchun bu belgilar deyarli bir xil, kompyuter uchun esa yoʻq. Unicode standartida ʻ va ʼ harfga yaqin belgilar (modifier letter) toifasiga kiradi va dasturlar ularni soʻzning bir qismi deb hisoblaydi. Toʻgʻri apostrof va qoʻshtirnoq esa tinish belgisi: baʼzi dasturlar ular turgan joyni soʻz chegarasi deb qabul qiladi. Amaliy oqibatlari: sayt va lugʻatdagi qidiruv boshqa belgi bilan terilgan soʻzni topmaydi; imlo tekshirgich toʻgʻri soʻzni xato deb belgilaydi; alifbo boʻyicha saralash buziladi; tarjima sifatini nazorat qilish tizimlari glossariy bilan nomuvofiqlik haqida xabar beradi. Yana muharrirdagi “aqlli qoʻshtirnoq” funksiyasi ' belgisini oʻzi ’ yoki ‘ ga aylantiradi va bitta matnda bir soʻzning uch xil shakli paydo boʻladi.
oʻzbek · o'zbek · o‘zbek · o`zbek — koʻzga bitta soʻz, kompyuter uchun toʻrt xil soʻz. Faqat birinchisi toʻgʻri.
Oʻ va gʻ: faqat ʻ
Oʻ va gʻ — alifbodagi alohida harflar; ulardagi ʻ belgisi harfdan ajratilmaydi va boshqa belgi bilan almashtirilmaydi. Bosh harfda va butunlay bosh harflar bilan terilgan soʻzda ham belgi saqlanadi: Oʻzbekiston, Gʻijduvon, OʻZBEKISTON. ʻ belgisini ochiluvchi ichki qoʻshtirnoq ‘ bilan adashtirish oson: shakli oʻxshash, lekin qoʻshtirnoq soʻz ichida turmaydi. ʻ oʻrniga tutuq belgisini yozish ham mumkin emas: oʼzbek ham xato. Oʻ va gʻ qayerda yozilishi imlo boʻlimidagi “Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari” darsida berilgan.
Toʻgʻri: oʻqituvchi, gʻisht, bogʻcha, Oʻzbekiston, Gʻijduvon. Notoʻgʻri: o'qituvchi, o‘qituvchi, o`qituvchi, oʼqituvchi.
Tutuq belgisi: soʻzning barcha shakllarida ʼ
Tutuq belgisi uchun faqat ʼ (U+02BC) ishlatiladi. Belgi soʻzning barcha shakllarida va yasama soʻzlarda saqlanadi: maʼlumot — maʼlumotlar, sanʼat — sanʼatkor. Bogʻli matn kirill yozuvidan lotin yozuviga oʻgirilganda, oʻzbekcha va arabcha soʻzlardagi ъ ʼ belgisiga aylanadi: маълумот → maʼlumot, таълим → taʼlim. Transliteratsiya vositasi aynan U+02BC belgisini qoʻyayotganini, toʻgʻri apostrofni emas, tekshirib koʻring.
Chet tili nomlariga qoʻshimcha qoʻshish
Chet tilidagi soʻz yoki xalqaro qisqartma oʻzbek imlosiga moslashtirilmay, asl shaklida yozilsa, portal unga qoʻshimchani tutuq belgisi orqali qoʻshishni tavsiya qiladi: belgi asosni qoʻshimchadan ajratadi va nomning oʻqilishini buzmaydi. Bunda faqat ʼ toʻgʻri keladi; defis, boʻshliq, ʻ, ' yoki ’ xato. Oʻzbekcha qisqartmalarga qoʻshimcha bevosita qoʻshiladi: AQShda, BMTga. Qoʻshimchadan izohlovchi soʻz yordamida qochish ham mumkin: PDF‑faylni ochish, VIP‑mijozlar uchun.
| Toʻgʻri | Notoʻgʻri |
|---|---|
| PDFʼni yuklab oling | PDF'ni, PDF’ni, PDF-ni, PDF ni, PDFʻni |
| OKʼni bosing | OK'ni, OK-ni |
| USBʼga ulang | USB'ga, USB ga |
| AQShda (oʻzbekcha qisqartma) | AQShʼda, AQSh'da |
Belgilarni terish va matnni tekshirish
Eng qulay yoʻl — ʻ va ʼ alohida tugmalarga joylashtirilgan oʻzbek lotin klaviatura tartibidan foydalanish. Belgilarni kod orqali ham terish mumkin: Linux tizimida Ctrl + Shift + U, soʻng 02bb yoki 02bc va Enter; baʼzi muharrirlarda kodni yozib, Alt + X bosish kifoya; HTML kodida ʻ va ʼ. Muharrir belgilarni oʻzgartirib yubormasligi uchun “aqlli qoʻshtirnoq” funksiyasini oʻchiring yoki sozlang. Tekshirish uchun matndan ', ‘, ’ va ` belgilarini qidiring: ichki qoʻshtirnoqdan boshqa har biri deyarli albatta xato. Qidiruvda odamlar koʻpincha o'zbek deb yozadi, ammo sahifada soʻz toʻgʻri shaklda turishi kerak.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Qoʻshtirnoqlar: “ ” va ichki ‘ ’
- §2Boʻshliqlar va ajralmas boʻshliq
- §3Sonlar, sanalar, vaqt va pul birliklari yozilishi
- §4Tire, qisqa tire va defis
- §5Apostroflar: oʻ, gʻ (ʻ) va tutuq belgisi (ʼ)
- §6Sarlavhalar va bosh harflar
- §7Interfeys matni: tugmalar, murojaat, ohang
- §8Interfeys tipografikasi
- §9Mahalliylashtirish: interfeysni oʻzbek tiliga moslash
- §10Qisqartmalar va abbreviaturalar: AQSh, MChJ, YTT
