UzLocal

Tipografiya · § 10

Qisqartmalar va abbreviaturalar: AQSh, MChJ, YTT

Qisqartma (abbreviatura) — bir necha soʻzdan iborat nomning bosh harflari yoki qismlaridan tuzilgan ixcham shakl: AQSh, MChJ, YTT. Tipografikada uning uch jihati muhim: harflar registri, nuqta va boʻshliqlar, qoʻshimchaning ulanishi. Turlari va asosiy imlosi “Qisqartma soʻzlar imlosi” darsida berilgan; bu yerda ularni matn va interfeysda bir xil yozish qoidalari jamlangan.

Sh va Ch: ikkinchi harf kichik

Oʻzbek lotin alifbosida sh va ch — ikki belgi bilan yoziladigan alohida harflar. Qisqartmada bunday harf bitta harf hisoblanadi, shuning uchun faqat birinchi belgisi bosh harf boʻladi, h esa kichik qoladi. Oʻ va gʻ harflari ham ʻ belgisini saqlaydi: OʻzMU (Oʻzbekiston Milliy universiteti), OʻzR (Oʻzbekiston Respublikasi).

AQSh — Amerika Qoʻshma Shtatlari; MChJ — masʼuliyati cheklangan jamiyat; JShShIR — jismoniy shaxsning shaxsiy identifikatsiya raqami; AYQSh — avtomobilga yoqilgʻi quyish shoxobchasi. Notoʻgʻri: AQSH, MCHJ, JSHSHIR.

Ya, ye, yo, yu: faqat Y olinadi

Kirillcha я, е, ё, ю lotin yozuvida ikki alohida harf bilan beriladi, shuning uchun qisqartmaga faqat birinchisi — Y oʻtadi: YTT (yakka tartibdagi tadbirkor), YI (Yevropa Ittifoqi), FHDY (fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish). Kirillcha qisqartmani harfma-harf koʻchirish (ЯТТ → YaTT, ЕИ → YeI, ФҲДЁ → FHDYO) — koʻp uchraydigan xato. Yagona istisno: butun matn bosh harflarda terilsa, qisqartma ham toʻliq bosh harflarda yoziladi: AQSH VA YI OʻRTASIDA.

Rus va xalqaro qisqartmalar

Oʻzbekistonga oid tushunchalar uchun oʻzbekcha qisqartma ishlatiladi: ООО — MChJ, ИП — YTT, ИНН — STIR, МВД — IIV, СНГ — MDH. Boshqa davlat idorasining qisqartmasi transliteratsiya qilinadi, toʻliq nomi qavsda berilishi mumkin: Rossiyadagi INN. Xalqaro texnik qisqartmalar (HTML, URL, GPS, PDF, SMS) tarjima qilinmaydi va lotin bosh harflari bilan yoziladi. Kam maʼlum qisqartmani birinchi marta toʻliq yozing: API (application programming interface — dasturiy interfeys).

Qoʻshimcha va qoʻshma soʻz

Oʻzbekcha qisqartmaga qoʻshimcha bevosita qoʻshiladi: AQShga, MChJning, YTTlar. Xalqaro lotin qisqartmasini izohlovchi soʻz bilan, ajralmas defis orqali ishlatish maʼqul: SMS‑xabarni, PDF‑faylni, QR‑kod, VIP‑mijozlar (“Tire, qisqa tire va defis” darsiga qarang). Qoʻshimchani bevosita qoʻshish zarur boʻlsa, u tutuq belgisi ʼ bilan ulanadi: OKʼni bosing. Fayl turi bosh harflar bilan, nuqtasiz yoziladi (PNG‑fayl), aniq fayl nomi esa kichik harf va nuqta bilan: hisobot.pdf.

Matn va interfeysdagi grafik qisqartmalar

Tavsiya etiladigan qisqartmalar
Nima qisqartiriladiShakliMisol
Joy nomlarish., vil., koʻch.Toshkent sh., Samarqand vil.
Katta sonlarming, mln, mlrd10 ming, 5 mln soʻm
Hafta kunlaridu, se, ch, pa, ju, sh, yadu–ju
Oylaryan, fev, mar … noy, dek12 fev
Vaqt birliklaris, daq, son2 s 15 daq

Grafik qisqartma oldidan ajralmas boʻshliq qoʻyiladi, shunda u satr oxirida soʻz yoki sondan ajralib qolmaydi (“Boʻshliqlar va ajralmas boʻshliq” darsiga qarang). K, M, B indekslari (10K, 5M) oʻzbek oʻquvchisiga notanish — ming, mln, mlrd deb yozing. Oʻzingizcha qisqartma toʻqimang va brend nomlarini qisqartirmang; joy yetmasa, jumlani qayta tuzing.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Toʻgʻri va notoʻgʻri
HolatToʻgʻriNotoʻgʻri
Sh, ch harflariAQSh, MChJAQSH, MCHJ
Ya, ye, yo, yuYTT, YI, FHDYYaTT, YeI, FHDYO
Butun matn bosh harflardaAQSH VA YIAQSh VA YeI
Ruscha qisqartmaMChJ, YTT, OTMOOO, IP, VUZ
NuqtalarBMTB.M.T.
Lotin qisqartmasidan keyin qoʻshimchaSMS‑xabarni, OKʼniSMS'ni, SMS-ni, OK’ni

Oʻzingizni tekshiring: 1) toʻliq nomni tiklang — har bir soʻz bitta harf berganmi; 2) sh, ch da h kichik, ya, ye, yo, yu dan faqat Y olingan; 3) ruscha koʻchirma emas, oʻzbekcha qisqartma tanlangan; 4) lotin qisqartmasiga izohlovchi soʻz qoʻshilgan yoki qoʻshimcha ʼ bilan ulangan; 5) sh., vil., mln oldida ajralmas boʻshliq bor.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Qoʻshtirnoqlar: “ ” va ichki ‘ ’
  2. §2Boʻshliqlar va ajralmas boʻshliq
  3. §3Sonlar, sanalar, vaqt va pul birliklari yozilishi
  4. §4Tire, qisqa tire va defis
  5. §5Apostroflar: oʻ, gʻ (ʻ) va tutuq belgisi (ʼ)
  6. §6Sarlavhalar va bosh harflar
  7. §7Interfeys matni: tugmalar, murojaat, ohang
  8. §8Interfeys tipografikasi
  9. §9Mahalliylashtirish: interfeysni oʻzbek tiliga moslash
  10. §10Qisqartmalar va abbreviaturalar: AQSh, MChJ, YTT