Tipografiya · § 10
Qisqartmalar va abbreviaturalar: AQSh, MChJ, YTT
Qisqartma (abbreviatura) — bir necha soʻzdan iborat nomning bosh harflari yoki qismlaridan tuzilgan ixcham shakl: AQSh, MChJ, YTT. Tipografikada uning uch jihati muhim: harflar registri, nuqta va boʻshliqlar, qoʻshimchaning ulanishi. Turlari va asosiy imlosi “Qisqartma soʻzlar imlosi” darsida berilgan; bu yerda ularni matn va interfeysda bir xil yozish qoidalari jamlangan.
Sh va Ch: ikkinchi harf kichik
Oʻzbek lotin alifbosida sh va ch — ikki belgi bilan yoziladigan alohida harflar. Qisqartmada bunday harf bitta harf hisoblanadi, shuning uchun faqat birinchi belgisi bosh harf boʻladi, h esa kichik qoladi. Oʻ va gʻ harflari ham ʻ belgisini saqlaydi: OʻzMU (Oʻzbekiston Milliy universiteti), OʻzR (Oʻzbekiston Respublikasi).
AQSh — Amerika Qoʻshma Shtatlari; MChJ — masʼuliyati cheklangan jamiyat; JShShIR — jismoniy shaxsning shaxsiy identifikatsiya raqami; AYQSh — avtomobilga yoqilgʻi quyish shoxobchasi. Notoʻgʻri: AQSH, MCHJ, JSHSHIR.
Ya, ye, yo, yu: faqat Y olinadi
Kirillcha я, е, ё, ю lotin yozuvida ikki alohida harf bilan beriladi, shuning uchun qisqartmaga faqat birinchisi — Y oʻtadi: YTT (yakka tartibdagi tadbirkor), YI (Yevropa Ittifoqi), FHDY (fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish). Kirillcha qisqartmani harfma-harf koʻchirish (ЯТТ → YaTT, ЕИ → YeI, ФҲДЁ → FHDYO) — koʻp uchraydigan xato. Yagona istisno: butun matn bosh harflarda terilsa, qisqartma ham toʻliq bosh harflarda yoziladi: AQSH VA YI OʻRTASIDA.
Rus va xalqaro qisqartmalar
Oʻzbekistonga oid tushunchalar uchun oʻzbekcha qisqartma ishlatiladi: ООО — MChJ, ИП — YTT, ИНН — STIR, МВД — IIV, СНГ — MDH. Boshqa davlat idorasining qisqartmasi transliteratsiya qilinadi, toʻliq nomi qavsda berilishi mumkin: Rossiyadagi INN. Xalqaro texnik qisqartmalar (HTML, URL, GPS, PDF, SMS) tarjima qilinmaydi va lotin bosh harflari bilan yoziladi. Kam maʼlum qisqartmani birinchi marta toʻliq yozing: API (application programming interface — dasturiy interfeys).
Qoʻshimcha va qoʻshma soʻz
Oʻzbekcha qisqartmaga qoʻshimcha bevosita qoʻshiladi: AQShga, MChJning, YTTlar. Xalqaro lotin qisqartmasini izohlovchi soʻz bilan, ajralmas defis orqali ishlatish maʼqul: SMS‑xabarni, PDF‑faylni, QR‑kod, VIP‑mijozlar (“Tire, qisqa tire va defis” darsiga qarang). Qoʻshimchani bevosita qoʻshish zarur boʻlsa, u tutuq belgisi ʼ bilan ulanadi: OKʼni bosing. Fayl turi bosh harflar bilan, nuqtasiz yoziladi (PNG‑fayl), aniq fayl nomi esa kichik harf va nuqta bilan: hisobot.pdf.
Matn va interfeysdagi grafik qisqartmalar
| Nima qisqartiriladi | Shakli | Misol |
|---|---|---|
| Joy nomlari | sh., vil., koʻch. | Toshkent sh., Samarqand vil. |
| Katta sonlar | ming, mln, mlrd | 10 ming, 5 mln soʻm |
| Hafta kunlari | du, se, ch, pa, ju, sh, ya | du–ju |
| Oylar | yan, fev, mar … noy, dek | 12 fev |
| Vaqt birliklari | s, daq, son | 2 s 15 daq |
Grafik qisqartma oldidan ajralmas boʻshliq qoʻyiladi, shunda u satr oxirida soʻz yoki sondan ajralib qolmaydi (“Boʻshliqlar va ajralmas boʻshliq” darsiga qarang). K, M, B indekslari (10K, 5M) oʻzbek oʻquvchisiga notanish — ming, mln, mlrd deb yozing. Oʻzingizcha qisqartma toʻqimang va brend nomlarini qisqartirmang; joy yetmasa, jumlani qayta tuzing.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
| Holat | Toʻgʻri | Notoʻgʻri |
|---|---|---|
| Sh, ch harflari | AQSh, MChJ | AQSH, MCHJ |
| Ya, ye, yo, yu | YTT, YI, FHDY | YaTT, YeI, FHDYO |
| Butun matn bosh harflarda | AQSH VA YI | AQSh VA YeI |
| Ruscha qisqartma | MChJ, YTT, OTM | OOO, IP, VUZ |
| Nuqtalar | BMT | B.M.T. |
| Lotin qisqartmasidan keyin qoʻshimcha | SMS‑xabarni, OKʼni | SMS'ni, SMS-ni, OK’ni |
Oʻzingizni tekshiring: 1) toʻliq nomni tiklang — har bir soʻz bitta harf berganmi; 2) sh, ch da h kichik, ya, ye, yo, yu dan faqat Y olingan; 3) ruscha koʻchirma emas, oʻzbekcha qisqartma tanlangan; 4) lotin qisqartmasiga izohlovchi soʻz qoʻshilgan yoki qoʻshimcha ʼ bilan ulangan; 5) sh., vil., mln oldida ajralmas boʻshliq bor.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Qoʻshtirnoqlar: “ ” va ichki ‘ ’
- §2Boʻshliqlar va ajralmas boʻshliq
- §3Sonlar, sanalar, vaqt va pul birliklari yozilishi
- §4Tire, qisqa tire va defis
- §5Apostroflar: oʻ, gʻ (ʻ) va tutuq belgisi (ʼ)
- §6Sarlavhalar va bosh harflar
- §7Interfeys matni: tugmalar, murojaat, ohang
- §8Interfeys tipografikasi
- §9Mahalliylashtirish: interfeysni oʻzbek tiliga moslash
- §10Qisqartmalar va abbreviaturalar: AQSh, MChJ, YTT
