UzLocal

Imlo

Imlo soʻzlarning bir xil yozilishini taʼminlaydi: alfavitdan tortib, oʻzlashma atamalar va brend nomlarigacha. Boʻlim butun jamoa tayangan qoidalarni belgilaydi.

Imlo qoidalari — soʻzlar va ularning shakllarini yozishda hamma uchun yagona va majburiy boʻlgan meʼyorlar tizimi. Ular qaysi tovush qaysi harf bilan berilishini, qoʻshimcha qoʻshilganda soʻz qanday yozilishini, qaysi soʻzlar qoʻshib, chiziqcha bilan yoki ajratib yozilishini, bosh harf qayerda kerakligini va soʻz satrdan satrga qanday koʻchirilishini belgilaydi. Imloning ilmiy nomi — orfografiya (yunoncha “toʻgʻri yozish”). Bu qoidalar maktab daftari, gazeta, rasmiy hujjat, veb‑sahifa va ilova interfeysi uchun birdek amal qiladi.

Imlo, orfoepiya va punktuatsiya

Imlo yozma nutqqa tegishli. Adabiy talaffuz meʼyorlarini orfoepiya, tinish belgilarini qoʻyish qoidalarini punktuatsiya oʻrganadi. Imloning tayanchi — grafika, yaʼni alifbo va harflarning tovushlarga munosabati: avval harflar tarkibi belgilanadi, soʻng shu harflar bilan qanday yozish qoidalashtiriladi. Qoʻshtirnoq va tire shakli, boʻshliqlar va boʻlinmaydigan belgilar esa tipografiya masalasi boʻlib, ular alohida boʻlimda koʻriladi.

Imlo qoidalari qamrab oladigan masalalar
BoʻlimNimani belgilaydiMisollar
Harflar imlosiunli va undosh tovushlar qaysi harf bilan berilishikitob, oʻrik, Yevropa
Asos va qoʻshimchalar imlosiqoʻshimcha qoʻshilganda asos va qoʻshimchaning yozilishikitobga, ogʻzim, tokka
Qoʻshib yozishqaysi qoʻshma soʻzlar qoʻshib yoziladikungaboqar, toshbaqa
Chiziqcha bilan yozishjuft va takroriy soʻzlarota‑ona, oz‑oz
Ajratib yozishalohida yoziladigan birikmalarhar kim, olib keldi
Bosh harflar imlosiatoqli otlar, nomlar, gap boshiToshkent, Amudaryo
Koʻchirishsoʻzni boʻgʻin boʻyicha satrdan satrga koʻchirishmak‑tab, oʻqi‑tuv‑chi

Oʻzbek imlosining tamoyillari

Oʻzbek imlosi asosan ikki tamoyilga tayanadi. Fonetik tamoyilga koʻra soʻz adabiy talaffuzga mos holda yoziladi: har bir tovush oʻz harfi bilan beriladi. Soʻzlarning aksariyati shu tamoyil asosida yoziladi.

ota, maktab, gʻisht, daraxt, oʻquvchi

Morfologik tamoyilga koʻra oʻzak va qoʻshimcha talaffuzda oʻzgarsa ham, yozuvda bir xil shaklini saqlaydi: shunda soʻzning tarkibi koʻzga darhol tashlanadi va matn tez oʻqiladi. Baʼzi soʻzlar esa anʼanaga koʻra oʻrnashib qolgan shaklda yoziladi.

kitobga — talaffuzda [kitopka]; ketdi — [ketti]; tuzsiz — [tussiz]; shanba — [shamba]

Qoidalarda talaffuzga yon beriladigan holatlar ham bor: k yoki q bilan tugagan soʻzga ‑ga qoʻshimchasi ‑ka, ‑qa shaklida qoʻshiladi: tok — tokka, qishloq — qishloqqa. Bunday holatlar asos va qoʻshimchalar imlosi darsida batafsil koʻriladi.

Amaldagi imlo qoidalari

Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosi 1993‑yil 2‑sentyabrda qabul qilingan qonun bilan joriy etilgan, 1995‑yil 6‑mayda unga oʻzgartirishlar kiritilgan. Shu alifbo uchun “Oʻzbek tilining asosiy imlo qoidalari” Vazirlar Mahkamasining 1995‑yil 24‑avgustdagi qarori bilan tasdiqlangan va amaldagi asosiy hujjat hisoblanadi. Kirill yozuvidagi matnlar 1956‑yilda qabul qilingan qoidalarga tayanadi. Qoidalar asosida imlo lugʻatlari tuziladi: shubhali soʻzni shunday lugʻatdan tekshirish — eng ishonchli yoʻl.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Eng koʻp xato soʻzni eshitilganicha yozishdan kelib chiqadi. Lotin yozuvida bunga oʻ, gʻ harflaridagi belgini va tutuq belgisini klaviaturadagi tasodifiy belgilar bilan almashtirish qoʻshiladi. Shubha tugʻilganda: 1) soʻzni oʻzak va qoʻshimchaga ajrating; 2) oʻzakni unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha bilan sinab koʻring: kitob — kitobi, tuz — tuzi, chunki unli oldida oxirgi undosh aniq eshitiladi; 3) shubha qolsa, imlo lugʻatiga qarang.

Notoʻgʻri → toʻgʻri: kitopka → kitobga; ketti → ketdi; tussiz → tuzsiz; o'zbek, o‘zbek → oʻzbek

Oʻzbek alifbosi — oʻzbek tilidagi tovushlarni yozuvda ifodalash uchun qabul qilingan, muayyan tartibda joylashgan harflar majmui. Amaldagi alifbo lotin yozuviga asoslangan: u 1993‑yilda qonun bilan joriy etilgan, hozirgi koʻrinishi esa 1995‑yilda belgilangan. Alifboda 29 ta harf bor: 26 tasi alohida harf, uchtasi — sh, ch, ng harf birikmalari. Ulardan tashqari alifbo tarkibiga tutuq belgisi (ʼ) ham kiradi.

Alifbo tartibi

A a, B b, D d, E e, F f, G g, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, P p, Q q, R r, S s, T t, U u, V v, X x, Y y, Z z, Oʻ oʻ, Gʻ gʻ, Sh sh, Ch ch, ng, ʼ

Tartibda ikki jihatga eʼtibor bering. Alifboda C va W harflari yoʻq: c faqat ch birikmasi tarkibida uchraydi. Oʻ, gʻ, sh, ch esa alifbo oxirida — z dan keyin turadi. Shuning uchun lugʻat va roʻyxatlarda suv soʻzi zamin soʻzidan oldin, shahar va oʻrik esa undan keyin keladi. Ng birikmasi soʻz boshida kelmaydi, shu sababli uning bosh harf shakli yoʻq.

Harflar va ularning nomlari

Unli harflar oʻz tovushi bilan ataladi: a, e, i, o, u, oʻ. Undoshlarning aksariyati e unlisi yordamida nomlanadi: e undoshdan keyin (be, de, ge, je, pe, te, ve, ye, ze) yoki undan oldin (ef, el, em, en, er, es) keladi. H, k, q, x, gʻ, sh, ch, ng nomlari amalda ikki xil aytiladi — a bilan (ha, ka, qa, xa…) va e bilan (he, ke, qe, xe…); birinchisi kirill alifbosidagi ҳ, к, қ, х harflarining nomlaridan meros.

Oʻzbek alifbosi: harflar, nomlar, misollar
HarfNomiMisol
A aaanor
B bbebola
D ddedaraxt
E eeeshik
F feffasl
G ggegul
H hha / hehayot
I iiilm
J jjejahon
K kka / kekitob
L lellola
M memmaktab
N nennon
O ooona
P ppepaxta
Q qqa / qeqalam
R rerrang
S sessuv
T ttetosh
U uuuy
V vvevatan
X xxa / xexat
Y yyeyoz
Z zzezamin
Oʻ oʻoʻoʻrik
Gʻ gʻgʻa / gʻegʻisht
Sh shsha / sheshahar
Ch chcha / chechoy
ngnga / ngetong
ʼtutuq belgisimaʼno

Harf birikmalari va ʻ, ʼ belgilari

Sh, ch va ng ikki belgi bilan yoziladi, lekin bitta tovushni bildiradi: shahar, choy, tong. Agar n va g soʻzning turli qismlariga tegishli boʻlsa, ular alohida oʻqiladi: kungaboqar = kun + ga + boqar. Soʻz boshida faqat birinchi harf bosh harf boʻladi: Shahrisabz, Chirchiq; butun soʻz bosh harflar bilan yozilganda — SHAHRISABZ, qisqartmalarda esa ikkinchi qism kichik harfda qoladi: AQSh. ʻ belgisi oʻ va gʻ harflarining bir qismi, ʼ esa alohida ajratish belgisi (maʼno, sanʼat); ularning farqi tutuq belgisi darsida koʻriladi.

Kirill va lotin alifbolarining mosligi

Lotin yozuvida boshqacha beriladigan kirill harflari
KirillLotinMisol
ш, ч, нгsh, ch, ngшаҳар → shahar, тонг → tong
ў, ғoʻ, gʻўрик → oʻrik, ғишт → gʻisht
қ, ҳ, хq, h, xҳаёт → hayot, хат → xat
ж, йj, yжаҳон → jahon, уй → uy
ё, ю, яyo, yu, yaюлдуз → yulduz, янги → yangi
еsoʻz boshida va unlidan keyin ye, boshqa holatda eер → yer, поезд → poyezd, кел → kel
эeэшик → eshik
цunlidan keyin ts, boshqa holatda sлицей → litsey, цирк → sirk
ъ, ьoʻzbekcha soʻzlardagi ъ → ʼ; ь yozilmaydiмаъно → maʼno, апрель → aprel

Koʻp uchraydigan xatolar

Eng koʻp xatolar o va g dagi belgida, kirilldagi е va ц harflarini berishda, harf birikmalarining katta‑kichikligida hamda soʻz maʼnosini farqlaydigan x va h harflarida uchraydi: xol — hol. Matnni kirilldan lotinga oʻgirayotganda avvalo е, ц, ъ, ь va oʻ, gʻ harflarini tekshiring — xatolarning asosiy qismi shularga toʻgʻri keladi.

Notoʻgʻri → toʻgʻri: o'qituvchi → oʻqituvchi; Evropa → Yevropa; poezd → poyezd; koncert → konsert; SHahar → Shahar; AQSH → AQSh

Unli harflar imlosi — oʻzbek lotin yozuvidagi oltita unli harf (a, o, u, oʻ, i, e) qaysi tovushlar uchun va qanday oʻrinlarda yozilishini belgilaydigan qoidalar. Lotin yozuvida har bir unli tovushga bitta harf toʻgʻri keladi, shuning uchun koʻp soʻzlar eshitilganicha yoziladi. Qiyinchilik kuchsiz talaffuz qilinadigan unlilarda va oʻzlashma soʻzlarda yuzaga keladi. Unlilarning talaffuzi “Unli tovushlar” darsida koʻrilgan.

Unli harflar va ular ifodalaydigan tovushlar

Oʻzbek lotin yozuvidagi oltita unli harf
HarfQayerda yoziladiMisollar
a[a] tovushi uchun, soʻzning istalgan qismidaaka, bahor, daraxt
o[o] tovushi uchun; ‑dor, ‑zor, ‑kor, ‑xona, ‑noma qismlarida; rus soʻzlarida urgʻusiz boʻgʻinda hamota, kitob, gulzor, doktor
u[u] tovushi uchunuzum, bulut, kun
oʻ[oʻ] tovushi uchun, asosan birinchi boʻgʻindaoʻrik, koʻz, toʻqqiz
i[i] tovushi uchun, kuchsiz talaffuz qilinsa hamilm, kishi, ilmiy
e[e] tovushi uchun; kirilldagi э va undoshdan keyingi е oʻrnidaeshik, kecha, teatr

A va o harflari

Adabiy tilda a va o alohida tovushlar boʻlib, soʻz maʼnosini farqlaydi: qara — qora, ana — ona. O harfi ‑dor, ‑zor, ‑kor, ‑xona, ‑noma qismlarida doim yoziladi: aybdor, gulzor, paxtakor, kutubxona, taklifnoma. Rus tili orqali kirgan soʻzlarda o urgʻusiz boʻgʻinda a ga yaqin eshitilsa ham, asliyatdagidek o yoziladi: doktor, kompyuter, oktyabr.

I harfi

I harfi undosh tovushlar orasida kuchsiz talaffuz qilinganda ham tushirib qoldirilmaydi: kishi, tishla, pishiq. Nisbiy sifat yasovchi qoʻshimcha oxiridagi y bilan ‑iy shaklida yoziladi: ilmiy, tarixiy, ijodiy; ayrim soʻzlarda ikki i yonma‑yon keladi: tabiiy. Kirilldagi йи birikmasi lotinda yi boʻladi: yil, yigit, yigirma. Arab tilidan kirgan baʼzi soʻzlarda oxirgi ikki undosh orasida i eshitilsa ham, u yozilmaydi: fikr, sabr, umr, hukm, aql.

U va oʻ harflari

U va oʻ — ikki xil unli, birini ikkinchisi bilan almashtirish soʻzni oʻzgartirib yuboradi: kul — koʻl, un — oʻn, uch — oʻch, qul — qoʻl. Oʻzbekcha soʻzlarda oʻ asosan birinchi boʻgʻinda keladi: oʻrik, koʻprik, oʻquvchi. Oʻ harfidagi belgi — ʻ; uni toʻgʻri apostrof yoki teskari chiziq bilan almashtirib boʻlmaydi (batafsil tutuq belgisi darsida).

E harfi va ye birikmasi

E harfi [e] tovushini soʻzning istalgan qismida ifodalaydi: eshik, erkin, kecha, telefon. Soʻz boshida yoki unlidan keyin [ye] eshitilsa, ye yoziladi: yer, yetti, Yevropa, poyezd, obyekt. Kirilldagi э harfi unlidan keyin kelganda lotinda e boʻladi: poeziya, aeroport, duet. Solishtiring: poyezd (поезд) — poeziya (поэзия).

Yonma‑yon kelgan unlilar

Arab tilidan oʻzlashgan soʻzlarda ikki unli yonma‑yon kelishi mumkin; bunda ikkalasi ham yoziladi va ular orasiga tutuq belgisi qoʻyilmaydi: oila, shoir, saodat, inshoot, mudofaa, matbaa, mutolaa, jamoa. Ularni tutuq belgili soʻzlar bilan adashtirmang: maʼno, taʼlim, sanʼat. Qoʻshimcha qoʻshilganda oʻzakdagi unlining tushishi (ogʻiz — ogʻzi, burun — burni) asos va qoʻshimchalar imlosi darsida koʻriladi.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Unli harflardagi xatolar
NotoʻgʻriToʻgʻriIzoh
kampyuter, aktyabrkompyuter, oktyabrrus soʻzlarida o saqlanadi
ilmi ish, tabiyilmiy ish, tabiiy‑iy qoʻshimchasi toʻliq yoziladi
fikir, umirfikr, umrundoshlar orasida eshitiladigan i yozilmaydi
Evropa, poezd, sentabrYevropa, poyezd, sentyabr[y] tovushi y bilan beriladi
mudofa, jamoʼamudofaa, jamoaikki unli ham yoziladi, ʼ kerak emas
kul boʻyida; o'rikkoʻl boʻyida; oʻriku va oʻ soʻzni farqlaydi; oʻ harfida ʻ belgisi boʻladi

Oʻzingizni tekshirish uchun: 1) rus tilidan kirgan soʻzni asliyat bilan solishtiring (компьютер → kompyuter, поэзия → poeziya); 2) soʻzda ‑iy qoʻshimchasi yoki ‑xona, ‑dor qismi bor‑yoʻqligini aniqlang; 3) arabcha soʻzlarda ikki unli yoki ʼ belgisi kerakligini imlo lugʻatidan aniqlang.

Undosh harflar imlosi — undosh tovushlarni yozuvda toʻgʻri ifodalash qoidalari. Oʻzbek alifbosida 23 ta undosh harf va harf birikmasi bor: b, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, x, y, z, gʻ hamda sh, ch, ng. Koʻpchilik soʻzlarda undosh qanday eshitilsa, shunday yoziladi. Biroq soʻz oxirida, undoshlar yonma‑yon kelganda va asosga qoʻshimcha qoʻshilganda talaffuz bilan yozuv farqlanadi — xatolarning deyarli hammasi shu yerda uchraydi.

Asosiy qoida: asosga qarab yozish

Oʻzbek imlosi soʻz asosining shaklini saqlaydi. Jarangli b, d, g, z soʻz oxirida va jarangsiz undosh oldida jarangsizlanadi, b oldidagi n m kabi aytiladi, undoshlar toʻplamidagi oxirgi t, d esa tushib qoladi. Yozuvda bularning hech biri aks etmaydi: asl undosh yoziladi. Tushib qolgan undosh esa yozuvda tiklanadi va soʻzning barcha shakllarida hamda yasama soʻzlarda saqlanadi.

Talaffuz va yozuv farqlanadigan holatlar
HolatAytilishiYozilishi
soʻz oxirida jarangsizlanish[kitop], [obot], [bark], [qogʻos]kitob, obod, barg, qogʻoz
jarangsiz undosh oldida[kitopcha], [tussiz]kitobcha, tuzsiz
b oldida n[shamba], [mamba]shanba, manba
undoshlar toʻplamida tushib qolish[doʻs], [goʻsh], [Toshken]doʻst, goʻsht, Toshkent

doʻst — doʻstlar — doʻstlik; goʻsht — goʻshtli; farzand — farzandlar; daraxt — daraxtzor; Toshkentda

Aksincha, asosga qoʻshimcha qoʻshilganda baʼzi tovush oʻzgarishlari yozuvda ham koʻrsatiladi. Koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi k va q egalik qoʻshimchasi oldida g va gʻ ga aylanadi: tilak — tilagi, qishloq — qishlogʻi. ‑ga qoʻshimchasi k, q, gʻ dan keyin ‑ka, ‑qa shaklida yoziladi: yurakka, qishloqqa, toqqa. Batafsil va istisnolar bilan — “Asos va qoʻshimchalar imlosi” darsida.

Qoʻsh undoshlar

Choʻziq aytiladigan qoʻsh undosh yozuvda ikki harf bilan beriladi. Bunday soʻzlar oʻzbekcha (katta, achchiq, ikki, sakkiz, toʻqqiz, ellik), arab tilidan oʻzlashgan (muhabbat, tayyor, avval, ommaviy, mutaxassis) va rus tili orqali kirgan baynalmilal soʻzlar (kassa, tennis, kollej) boʻladi. Asos qaysi undosh bilan tugasa, qoʻshimcha ham shu undosh bilan boshlansa, ikkalasi ham yoziladi: yil + lar → yillar, tun + ni → tunni. Arab tilidan kirgan baʼzi bir boʻgʻinli soʻzlar bitta undosh bilan yoziladi, ammo unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha oldida qoʻsh undosh tiklanadi: haq — mehnat haqqi; sir — sirri ochildi; his — hissi.

Maʼno farqlovchi undoshlar

Bir harf soʻzni oʻzgartiradi
JuftlikMisolMaʼnosi
q — kqoʻl — koʻltana aʼzosi — suv havzasi
q — kqir — kirtepalik — ifloslik
gʻ — qtogʻ — toqbaland joy — juft boʻlmagan son
gʻ — qbogʻ — boqdaraxtlar ekilgan joy — boqmoq feʼlining buyruq shakli
x — hxol — holterida kichik dogʻ — ahvol, holat

Q va gʻ — chuqur til orqa, k va g — til orqa undoshlari. Ular alohida tovushlar, shuning uchun bir‑birining oʻrnida yozilmaydi. Rus tili orqali kirgan soʻzlarda q va gʻ deyarli uchramaydi: kompyuter, gazeta, klub. X va h juftligi haqida “X va H harflarining imlosi” darsiga qarang.

Harf birikmalari va j harfi

Sh, ch, ng ikki belgi bilan yoziladi, lekin bitta tovushni bildiradi: shahar, choy, tong, dengiz. N va g soʻzning turli qismlariga tegishli boʻlsa, alohida oʻqiladi: kungaboqar = kun + ga + boqar. J harfi ikki tovushni beradi: oʻzbekcha soʻzlarda [дж] — jon, jahon, joy; asosan rus tili orqali kirgan soʻzlarda [ж] — jurnal, garaj.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Notoʻgʻri → toʻgʻri: kitop → kitob; doʻs, goʻsh → doʻst, goʻsht; shamba → shanba; muhabat, tayor → muhabbat, tayyor; yilar → yillar; pikr → fikr; Qoʻlga bordik → Koʻlga bordik.

Oʻzingizni tekshirish uchun: 1) soʻzga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshing — unli oldida undosh aniq eshitiladi: kitobi, obodi, doʻsti; 2) oʻzakdosh soʻzlarni eslang: goʻsht — goʻshtli — goʻshtsiz; 3) qoʻsh undosh, q va k, x va h tanlovini quloq bilan aniqlab boʻlmaydi — shubha tugʻilsa, imlo lugʻatiga qarang.

X va h — oʻzbek tilidagi ikki xil undosh tovushni ifodalaydigan harflar. X — chuqur til orqa jarangsiz sirgʻaluvchi undosh (kirill yozuvida х): xat, xona, baxt. H — boʻgʻiz undoshi (kirill yozuvida ҳ): hayot, havo, shahar. Rus tilida bu ikki tovushga bitta “х” harfi toʻgʻri keladi, shu sababli ular koʻp aralashtiriladi. Biroq oʻzbek tilida x va h maʼno farqlaydi: biri ikkinchisining oʻrnida yozilsa, soʻz xato yoki butunlay boshqa soʻzga aylanadi.

Talaffuzdagi farq

X aytilganda til orqasi kichik tilga yaqinlashadi va havo sezilarli shovqin bilan chiqadi. H aytilganda ogʻiz boʻshligʻida deyarli toʻsiq boʻlmaydi: havo boʻgʻizdan yengil nafas kabi chiqadi. Kundalik nutqda, ayniqsa rus tili taʼsirida, h koʻpincha x kabi aytiladi. Shuning uchun quloqqa ishonib boʻlmaydi — soʻzning yozilishini bilish kerak.

Faqat x va h bilan farqlanadigan soʻzlar

Maʼno bitta harfga bogʻliq
x bilanh bilanMisol
xol — terida kichik dogʻhol — ahvol, holatYuzida xoli bor. Holingiz qalay?
xush — yoqimlihush — es, ongXush kelibsiz! Hushidan ketdi.
xil — tur, navhil — ziravorHar xil fikr. Hil solingan choy.
xafa — koʻngli choʻkkanhafta — yetti kunXafa boʻlmang. Bir haftadan keyin.
xat — maktubharf — alifbo belgisiXat yozdim. Bosh harf.

Qaysi soʻzlarda x, qaysilarida h yoziladi

Tayanch soʻzlar va soʻz qismlari
GuruhMisollar
x bilan yoziladigan koʻp uchraydigan soʻzlarxabar, xalq, xizmat, xato, xursand, tarix, oxir
h bilan yoziladigan koʻp uchraydigan soʻzlarhamma, hozir, hech, hisob, mehnat, rahmat, mahalla
x li soʻz qismlari‑xona: kutubxona, oshxona; ‑xoʻr: gʻamxoʻr; ‑xon: kitobxon
h li soʻz qismlariham‑: hamkor, hamroh; ‑goh: oromgoh, qarorgoh
ikkala harf bir soʻzdaxohish, xohlamoq, Shahrixon
baynalmilal soʻzlar — faqat xarxiv, texnika, xokkey, psixologiya

Harf oʻzakdosh soʻzlarning barchasida saqlanadi, shuning uchun oʻzakni eslab qolish kifoya: hisob — hisobchi — hisoblamoq; mehnat — mehnatkash; xursand — xursandchilik.

Rus va ingliz tilidan oʻgirganda

Ruscha “х” harfi ham x, ham h ga toʻgʻri keladi, shuning uchun yozilish oʻzbekcha soʻzga qarab tekshiriladi: хоким → hokim, махалля → mahalla, Бухара → Buxoro, Хорезм → Xorazm. Inglizcha nomlardagi kh odatda ruscha transliteratsiyadan olingan va u ham ishonchli emas: Khiva → Xiva, lekin Shakhrisabz → Shahrisabz. Oʻzbek kirill yozuvida esa hammasi aniq: ҳ → h, х → x. Yodda tuting: oʻzbek lotin yozuvida x hech qachon “ks” ni bildirmaydi: taksi, eksport.

Lotin yozuvida h sh va ch birikmalari tarkibiga ham kiradi va u yerda alohida tovush bildirmaydi. S va h ikki alohida tovush boʻlsa, ular orasiga tutuq belgisi qoʻyiladi: Isʼhoq — bu haqda tutuq belgisi darsida. Mashhur soʻzida esa sh va h yonma‑yon keladi: [mash‑hur].

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Notoʻgʻri → toʻgʻri: raxmat → rahmat; xamma → hamma; xozir → hozir; maxalla → mahalla; shaxar → shahar; xayot → hayot; tarih → tarix; hursand → xursand; tehnika → texnika.

Oʻzingizni tekshirish uchun: 1) soʻzlashuvdagi talaffuzga tayanmang; 2) yozilishini aniq biladigan oʻzakdosh soʻzni eslang; 3) harf almashsa, boshqa soʻz hosil boʻlmaydimi — tekshiring (xol — hol, xush — hush); 4) asl matn oʻzbek kirill yozuvida boʻlsa, ҳ va х ga qarang; 5) qolgan hollarda imlo lugʻatini oching — bu juftlikni quloq bilan aniqlaydigan qoida yoʻq.

Tutuq belgisi (ʼ) — oʻzbek lotin alifbosidagi harf hisoblanmaydigan maxsus belgi. U asosan arab tilidan oʻzlashgan soʻzlarda yoziladi: unlidan keyin kelsa, unlining choʻziqroq aytilishini, undoshdan keyin kelsa, undosh bilan keyingi unlining ajratib aytilishini koʻrsatadi: maʼno, sanʼat. Kirill yozuvida unga ъ belgisi toʻgʻri keladi. Tutuq belgisini oʻ va gʻ harflaridagi ʻ belgisi bilan adashtirmang: oʻ va gʻ alohida harflar, ʻ esa ularning ajralmas qismi.

Tutuq belgisi qayerda yoziladi

Tutuq belgisining oʻrni
OʻrniNimani koʻrsatadiMisollar
unlidan keyinunli choʻziqroq aytiladimaʼlumot, taʼlim, baʼzi, eʼlon, moʻʼjiza
undoshdan keyinundosh va keyingi unli ajratib aytiladisanʼat, jurʼat, qatʼiy, inʼom, mashʼal
soʻz oxiridasoʻz shaklini saqlaydimanʼ etilgan
s va h orasidas va h sh emas, ikki tovushIsʼhoq

Oʻzbekcha soʻzlarda tutuq belgisi yozilmaydi. Baʼzan u soʻz maʼnosini ham farqlaydi: sheʼr — sher, taʼna — tana. Belgi soʻzning barcha shakllari va yasama soʻzlarda saqlanadi: sanʼat — sanʼatkor, sheʼr — sheʼriyat, taʼlim — taʼlimga.

Tutuq belgisi yozilmaydigan holatlar

Ikki unli orasida, arab tilidagi asli qanday boʻlishidan qatʼi nazar, tutuq belgisi qoʻyilmaydi: oila, jamoa, mutolaa, matbaa, mudofaa, saodat. Soʻz boshida ham yozilmaydi: ilm, aql. Rus tilidan kirgan soʻzlardagi ъ esa tutuq bilan emas, y bilan beriladi: obyekt, subyekt.

Kirill yozuvidan lotinga oʻgirish

ʼ, oʻ va gʻ ga oid mosliklar
KirillLotinMisol
oʻzbekcha soʻzlardagi ъʼмаъно → maʼno, санъат → sanʼat
эъeʼэълон → eʼlon, эътибор → eʼtibor
ўъoʻʼмўъжиза → moʻʼjiza, шўъба → shoʻʼba
сҳsʼhИсҳоқ → Isʼhoq
ruscha soʻzlardagi ъyобъект → obyekt
ў, ғoʻ, gʻўқувчи → oʻquvchi, ғишт → gʻisht

Oʻ va gʻ harflari

Oʻ va gʻ o va g dan farqli alohida tovushlarni bildiradi va soʻz maʼnosini oʻzgartiradi (gʻ — q juftligi haqida undoshlar imlosi darsiga qarang). Oʻzbekcha soʻzlarda oʻ asosan birinchi boʻgʻinda keladi: oʻqituvchi, koʻprik, toʻgʻri; keyingi boʻgʻinlarda koʻproq qoʻshma soʻzlarda va ‑doʻz, ‑xoʻr, ‑goʻy qismlarida uchraydi: etikdoʻz, gʻamxoʻr, rostgoʻy. Rus tili orqali kirgan soʻzlarda oʻ va gʻ yozilmaydi: doktor, telefon, gazeta, Moskva. Bosh harfda ham ʻ belgisi saqlanadi: Oʻzbekiston, Gʻafur Gʻulom, OʻZBEKISTON.

oq — oʻq; tor — toʻr; bor — boʻr; qol — qoʻl; bogʻ — boq.

Belgilarni terish va koʻp uchraydigan xatolar

Bular ikki xil belgi: oʻ va gʻ da — ʻ (U+02BB), tutuq belgisida — ʼ (U+02BC). Ularning oʻrniga toʻgʻri apostrof ', teskari urgʻu ` yoki ‘ ’ qoʻshtirnoqlarini ishlatish xato: bunday soʻzlar qidiruvda yomon topiladi va notoʻgʻri saralanadi. Bu belgilarni qanday terish haqida tipografika boʻlimidagi “Apostroflar” darsida.

Notoʻgʻri → toʻgʻri: malumot → maʼlumot; talim → taʼlim; sanat → sanʼat; jamoʼa → jamoa; mutolaʼa → mutolaa; mojiza → moʻʼjiza; Ishoq → Isʼhoq; Ozbekiston → Oʻzbekiston; o'zbek, oʼzbek → oʻzbek; maʻno → maʼno.

Oʻzingizni tekshirish uchun: 1) soʻzning kirillcha shakli boʻlsa, ъ, ў, ғ va сҳ birikmasiga qarang; 2) arabcha soʻz ichidagi choʻziq unli yoki uzilish tutuq belgisi kerakligini tekshirishga sabab boʻladi; 3) ikki unli orasida va soʻz boshida tutuq qoʻyilmaydi; 4) oʻ, gʻ da ʻ, tutuq belgisida ʼ turganiga ishonch hosil qiling; 5) shubhali hollarda imlo lugʻatiga qarang.

Asos va qoʻshimchalar imlosi — soʻzga qoʻshimcha qoʻshilganda asos va qoʻshimchaning yozuvdagi shaklini belgilaydigan imlo qoidalari. Oʻzbek imlosining asosiy tamoyili — morfologik tamoyil: asos va qoʻshimcha talaffuzda oʻzgarsa ham, odatda, bir xil yoziladi. Tovush oʻzgarishi yozuvda faqat qoidalarda alohida koʻrsatilgan hollarda aks etadi.

Talaffuzga emas, soʻz tarkibiga qarab

Qoʻshimchalar jarangsiz undoshdan keyin ham, burun tovushidan keyin ham oʻz shaklini saqlaydi: ‑da, ‑dan, ‑ga, ‑lar qoʻshimchalari [‑ta], [‑tan], [‑ka], [‑nar] tarzida yozilmaydi. Asos oxiridagi b va d ham saqlanadi (batafsil — “Undosh harflar imlosi” darsida). Shuning uchun soʻzni avval asos va qoʻshimchaga ajrating, soʻng har bir qismni toʻliq yozing.

kitobga (talaffuzda [kitopka]), otda ([otta]), ishdan ([ishtan]), shundan ([shunnan]), qozonlar ([qozonnar]).

‑ga, ‑gan, ‑gach, ‑guncha: ‑ka va ‑qa shakllari

Bu qoida morfologik tamoyildan istisno. Asos k bilan tugasa, qoʻshimcha boshidagi g oʻrnida k, asos q bilan tugasa, q yoziladi. Asos unli yoki t, s, sh, b kabi undoshlar bilan tugasa, qoʻshimcha g bilan yoziladi — jarangsiz undoshdan keyin ham: otga, ishga, kitobga.

‑ga turkumidagi qoʻshimchalar shakli
Asos oxiriQoʻshimchaMisollar
k‑ka, ‑kan, ‑kach, ‑kunchatilakka, ekkan, tikkach, ekkuncha
q‑qa, ‑qan, ‑qach, ‑qunchaqishloqqa, chiqqan, oqqach, chiqquncha
unli yoki t, s, sh, b kabi undosh‑ga, ‑gan, ‑gach, ‑gunchaxonaga, ishga, ketgan, oʻqigach

Asos oxiridagi k va q: yuragi, qishlogʻi

Koʻp boʻgʻinli oʻzbekcha soʻz k yoki q bilan tugasa, unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha (masalan, egalik qoʻshimchasi) oldidan k harfi g ga, q harfi gʻ ga almashadi: yurak — yuragim, tilak — tilagi, qishloq — qishlogʻi. Undosh bilan boshlanadigan qoʻshimcha oldidan asos oʻzgarmaydi: yurakda, qishloqqa. Bir boʻgʻinli soʻzlarning koʻpchiligida va oʻzlashma soʻzlarda k, q saqlanadi: xalq — xalqi, huquq — huquqi, ishtirok — ishtiroki.

Asos oʻzgaradigan boshqa hollar

Qoʻshimcha qoʻshilganda asosdagi oʻzgarishlar
OʻzgarishQachon roʻy beradiMisollar
ikkinchi boʻgʻindagi unli tushadiayrim ikki boʻgʻinli otlarga unli bilan boshlanuvchi qoʻshimcha qoʻshilgandaogʻiz — ogʻzi, burun — burni, oʻgʻil — oʻgʻli, singil — singlim, shahar — shahri
feʼl asosida unli tushadi‑il nisbat qoʻshimchasi oldidanayir — ayrildi, qayir — qayrildi
a → oa bilan tugagan feʼldan ‑v yoki ‑q bilan ot yasalgandasayla — saylov, ishla — ishlov, sana — sanoq, tara — taroq
i → ui bilan tugagan feʼlga ‑v qoʻshilgandaoʻqi — oʻquv, toʻqi — toʻquv
n orttiriladiu, bu, shu olmoshlariga ‑ga, ‑da, ‑dan, ‑day, ‑cha qoʻshilgandaunga, bunda, shundan, bunday, uncha
undosh ikkilanadiayrim arabcha soʻzlarga unli bilan boshlanuvchi qoʻshimcha qoʻshilgandahaq — haqqi, his — hissi

Oʻgʻlim shahrimizdagi oʻquv markazida tahsil oladi. Bunday saylov qishlogʻimizda birinchi marta oʻtkazildi. Unda masʼuliyat hissi kuchli.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Talaffuzni yozuvga koʻchirish: “kitopka”, “otta” emas — kitobga, otda. 2) k va q dan keyin qoʻshimchani oʻzgartirmaslik: “ekgan”, “chiqgan”, “qishloqga” emas — ekkan, chiqqan, qishloqqa. 3) Aksincha, boshqa undoshlardan keyin ‑ka yozish: “ishka” emas — ishga. 4) Asosni oʻzgartirmaslik: “yuraki”, “oʻrtoqim” emas — yuragi, oʻrtogʻim. 5) Unli tushishini hisobga olmaslik: “oʻgʻili”, “burunim” emas — oʻgʻli, burnim. 6) n ni tushirib qoldirish: “buga”, “shuday” emas — bunga, shunday.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻzni asos va qoʻshimchaga ajrating va ikki savolga javob bering: asos qaysi tovush bilan tugaydi va qoʻshimcha unli bilan boshlanadimi yoki undosh bilan? Masalan: terak + i → teragi, terak + ga → terakka; qishloq + im → qishlogʻim, qishloq + da → qishloqda; burun + im → burnim, burun + dan → burundan; bu + da → bunda. Soʻz bu darsdagi qoidalarning hech biriga tushmasa, asos va qoʻshimcha oʻzgarishsiz yoziladi.

Qoʻshib yozish — qoʻshma soʻz qismlarini probel va chiziqchasiz, bitta soʻz qilib yozish. Qoʻshma soʻz ikki, baʼzan undan ortiq asosdan tuziladi, lekin bitta tushunchani nomlaydi va gapda bitta boʻlak vazifasini bajaradi: belbogʻ, koʻzoynak, oshqozon. Uning maʼnosi koʻpincha qismlar maʼnosining oddiy yigʻindisi emas: qoʻziqorin — “qoʻzining qorni” emas, zamburugʻ.

Qoʻshma soʻzni soʻz birikmasidan farqlash

Bir xil soʻzlar baʼzan qoʻshma soʻz, baʼzan oddiy birikma hosil qiladi. Qoʻshma soʻzning belgilari: 1) yaxlit, koʻpincha koʻchma maʼno; 2) qismlari orasiga boshqa soʻz qoʻyib boʻlmaydi; 3) qoʻshimcha butun soʻzga qoʻshiladi, birinchi qism alohida oʻzgarmaydi va alohida aniqlovchi olmaydi: oqsoqollar, koʻzoynagim. Birikmada esa har bir soʻz mustaqil: oq soqol birikmasini kengaytirish mumkin — oppoq uzun soqol.

Mahalla oqsoqoli yigʻilishni ochdi. — Bobomning oq soqoli bor. Bogʻda qoraqurt koʻrindi. — Barg ustida qora qurt oʻrmalayapti.

Qoʻshib yoziladigan qoʻshma otlar

Qoʻshib yoziladigan otlarning asosiy guruhlari
GuruhMisollar
oʻsimlik, hayvon va hasharot nomlariitburun, otquloq, kiyikoʻt, toshbaqa, qizilishton, qoraqurt
ikkinchi qismi feʼldan ‑ar bilan yasalgan soʻzlaroʻrinbosar, muzyorar, otboqar, kungaboqar, kunbotar
ikki asos bitta narsa nomiga aylanganbelbogʻ, koʻzoynak, toshkoʻmir, qoʻlyozma, gultuvak
‑xona, ‑noma, ‑shunos, ‑parvar kabi qismli soʻzlarkutubxona, mehmonxona, taklifnoma, adabiyotshunos, vatanparvar
qoʻshma joy nomlariToshkent, Kattaqoʻrgʻon, Yangiyoʻl, Sirdaryo, Qashqadaryo
qoʻshma kishi ismlariAbdulla, Nurmuhammad, Gulbahor, Xudoyberdi

Qoʻshma sifat, olmosh va ravishlar

Qoʻshma sifatlar qoʻshib yoziladi: kamgap, ochkoʻz, oqkoʻngil, hozirjavob, sheryurak, ishyoqmas. be‑, no‑, ser‑, ba‑ old qoʻshimchalari asos bilan birga yoziladi: besabr, noqulay, serhosil, badavlat. alla‑ bilan boshlanadigan olmosh va ravishlar ham bitta soʻz: allaqanday, allaqayerda, allaqachon. Quyidagi ravishlar ham qoʻshib yoziladi: bugun, biroz, birpas, birdan, biryoʻla, kechqurun.

Bugun kechqurun oqsoqol mehmonxonada uchrashuv oʻtkazadi. Biroz kuting, oʻrinbosar birpasda keladi. Allaqayerdan ovoz eshitildi. Kamgap, hozirjavob yigit hammaga yoqdi.

Qoʻshib yozilmaydigan holatlar

Ajratib yoziladi: qoʻshma feʼllar — yordam bermoq, sotib olmoq, olib kelmoq; qoʻshma sonlar — oʻn bir, ikki yuz yigirma besh; har va hech bilan kelgan birikmalar — har kim, har doim, hech kim, hech qachon (lekin hechqursa — bitta soʻz); atoqli ot va turdosh ot — Qashqadaryo viloyati, Toshkent shahri. Juft va takroriy soʻzlar chiziqcha bilan yoziladi: ota‑ona, tez‑tez. Batafsil — “Ajratib yozish” va “Chiziqcha bilan yozish” darslarida.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Qoʻshma soʻzni ajratib yozish: “kutub xona”, “taklif noma”, “qoʻzi qorin”, “Sir daryo” emas — kutubxona, taklifnoma, qoʻziqorin, Sirdaryo. 2) Aksincha, birikmani qoʻshib yozish: “hardoim”, “hechkim”, “yordambermoq”, “oʻnbir” emas — har doim, hech kim, yordam bermoq, oʻn bir. 3) Juft soʻzni qoʻshib yozish: “otaona” emas — ota‑ona. 4) Old qoʻshimchani ajratib yozish: “be sabr”, “ser hosil” emas — besabr, serhosil.

Oʻzingizni tekshiring

Shubha tugʻilsa, uchta savol bering. Bu soʻzlar birgalikda bitta narsa yoki tushunchani nomlaydimi? Ular orasiga boshqa soʻz qoʻyish mumkinmi? Birinchi qismni alohida sifatlash mumkinmi? Birinchi savolga “ha”, qolgan ikkitasiga “yoʻq” deb javob bersangiz, soʻz qoʻshib yoziladi. Masalan, koʻzoynak soʻzida koʻz va oynak orasiga hech narsa qoʻyib boʻlmaydi — demak, bu bitta soʻz. Eng ishonchli yoʻl — imlo lugʻatiga qarash.

Chiziqcha bilan yozish — ikki soʻzni yoki soʻz va uning qismini probelsiz, chiziqcha (‑) bilan bogʻlab yozish. Chiziqcha imlo belgisi: u soʻz ichida turadi, undan oldin ham, keyin ham probel qoʻyilmaydi. Chiziqcha bilan yozilgan birlik bitta soʻz hisoblanadi, qoʻshimcha esa uning oxirgi qismiga qoʻshiladi: ota‑onamiz, aka‑ukalar.

Juft soʻzlar

Maʼnosi yaqin, qarama‑qarshi yoki bir‑biriga bogʻliq ikki soʻz umumlashgan maʼno hosil qilsa, chiziqcha bilan yoziladi: ota‑ona, aka‑uka, opa‑singil, katta‑kichik, achchiq‑chuchuk, oldi‑berdi, asta‑sekin. Bir qismi alohida ishlatilmaydigan juftlar ham shunday yoziladi: kiyim‑kechak, bola‑chaqa, idish‑tovoq.

Takroriy soʻzlar va kuchaytiruv shakllari

Takrorlangan soʻz koʻplik, davomiylik yoki kuchaytirish maʼnosini bildirsa, chiziqcha bilan yoziladi: katta‑katta, tez‑tez, sekin‑sekin, bitta‑bitta, chopa‑chopa. Qismlardan biri qoʻshimcha olgan boʻlsa ham chiziqcha qoʻyiladi: yuzma‑yuz, qoʻlma‑qoʻl, uy‑uyiga, yildan‑yilga. Sifatning kuchaytiruv shakli ham chiziqcha bilan yoziladi: qip‑qizil, yam‑yashil, koʻm‑koʻk, sap‑sariq, qop‑qora. Bir soʻzga aylanib ketgan oppoq esa qoʻshib yoziladi.

Chiziqcha qoʻyiladigan asosiy hollar
HolToʻgʻriXato
juft soʻzlarota‑ona, kiyim‑kechakota ona, otaona
takroriy soʻzlartez‑tez, qoʻlma‑qoʻltez tez, qoʻlmaqoʻl
kuchaytiruv shakliqip‑qizil, lekin oppoqqipqizil, op‑poq
‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalaribor‑ku, yaxshi‑da, bordi‑yuborku, yaxshida
raqam bilan yozilgan tartib son5‑sinf, 2025‑yil5 sinf, 5‑nchi sinf, 2025 yil
teng qismlardan tuzilgan sifatlarijtimoiy‑siyosiy, shimoli‑sharqiyijtimoiy siyosiy
qisqartma yoki oʻzgarmas xorijiy qism + soʻzQR‑kod, onlayn‑dars, veb‑sahifaQR kod, onlayndars

Sonlar bilan chiziqcha

Soʻz bilan yozilgan taxminiy sonlar chiziqcha bilan yoziladi: bir‑ikki kun, uch‑toʻrt kishi. Arab raqami bilan yozilgan tartib sonda ‑(i)nchi qoʻshimchasi oʻrniga chiziqcha qoʻyiladi: 5‑sinf, 3‑qavat, 1‑maktab. Sanalar ham shunday yoziladi: 2025‑yil 1‑sentyabr, 28‑sentyabrda. № belgisi ishlatilmaydi. Rim raqamidan keyin chiziqcha qoʻyilmaydi: XXI asr, III bob. Raqamlar oraligʻi esa chiziqcha bilan emas, qisqa tire bilan beriladi: 5–6 kishi, 1941–1945‑yillar.

2025‑yil 1‑sentyabrda 5‑sinf oʻquvchilari yangi binoga koʻchdi. Ota‑onalar majlisi 3‑qavatdagi zalda boʻladi. XXI asr — raqamli texnologiyalar asri.

Yuklamalar va boshqa hollar

‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalari oldingi soʻzga chiziqcha bilan qoʻshiladi: Siz aytgan edingiz‑ku. Endi yaxshi‑da. U keldi‑yu, darrov ketdi. ‑mi, ‑gina, ‑oq kabi yuklamalar esa qoʻshib yoziladi: keldingizmi, ozgina, kelishi bilanoq. ‑da yuklamasini oʻrin‑payt kelishigi qoʻshimchasidan farqlang: uyda — qoʻshib, yaxshi‑da — chiziqcha bilan. Shuningdek, chiziqcha bilan yoziladi: bir‑biri olmoshi (bir‑birimizga), teng qismlardan tuzilgan sifatlar (ijtimoiy‑iqtisodiy, janubi‑gʻarbiy), qisqartma yoki onlayn, veb, internet soʻzlari bilan tuzilgan atamalar (SMS‑xabar, onlayn‑dars), ayrim xorijiy joy nomlari (Nyu‑York).

Chiziqcha, tire va probel

Chiziqchani tire bilan almashtirmang. Chiziqcha soʻz ichida, probelsiz turadi: ota‑ona. Uzun tire (—) gap boʻlaklari orasida probel bilan qoʻyiladi: Toshkent — poytaxt. Qisqa tire (–) oraliqni bildiradi: 10:00–18:00. Elektron matnlarda qisqa soʻzlar va raqamli birikmalarda (5‑sinf, bor‑ku) uzilmas chiziqcha qoʻllashni tavsiya qilamiz — shunda soʻz satr oxirida boʻlinib ketmaydi. Batafsil — “Tire va defis” darsida.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Chiziqchani tushirib qoldirish: “ota ona”, “tez tez”, “5 sinf”, “2025 yil” emas — ota‑ona, tez‑tez, 5‑sinf, 2025‑yil. 2) Ortiqcha chiziqcha: “keldingiz‑mi”, “XXI‑asr”, “op‑poq”, “kutub‑xona” emas — keldingizmi, XXI asr, oppoq, kutubxona. 3) Tartibni ikki marta koʻrsatish: “5‑nchi sinf” emas — 5‑sinf yoki beshinchi sinf. 4) Chiziqcha atrofida probel: “ota - ona” emas — ota‑ona.

Ajratib yozish — ikki va undan ortiq soʻzdan iborat birikma qismlarini alohida, oraliq (probel) qoldirib yozish. Bunday birikmada har bir soʻz oʻz maʼnosini va grammatik mustaqilligini saqlaydi, birgalikda esa bitta tushuncha yoki harakatni ifodalashi mumkin: sotib olmoq, oʻqib chiqmoq, yigirma besh. Oʻzbek imlosining asosiy tamoyili: yangi yaxlit maʼnoga ega boʻlib, bitta soʻzga aylangan birikma qoʻshib yoziladi, qolganlari ajratib yoziladi.

Nimalar ajratib yoziladi

Ajratib yoziladigan asosiy guruhlar
GuruhMisollar
Koʻmakchi feʼlli shakllaroʻqib chiqdi, yozib qoʻydi, kula boshladi, oʻqiy oladi
Qoʻshma feʼl: ot + feʼlyordam bermoq, taʼsir qilmoq, qabul qilmoq, rad etmoq, xursand boʻlmoq
Qoʻshma feʼl: feʼl + feʼlsotib olmoq, olib kelmoq, olib bormoq
Toʻliqsiz feʼl va emasborgan edi, kelgan ekan, toʻgʻri emas
Tarkibli sonlaroʻn bir, qirq besh, ikki ming yigirma olti
har, hech, bir, bu, shu bilan birikmalarhar kuni, hech kim, hech qachon, bu yil, shu yerda
Koʻmakchi, bogʻlovchi, mustaqil yuklamalarmen uchun, darsdan keyin, men ham, faqat bugun

Feʼllar: qoʻshma va koʻmakchi feʼllar

Ikki feʼldan tuzilgan birikma har doim ajratib yoziladi: ikkinchi feʼl oʻz maʼnosini saqlasa ham (sotib olmoq), koʻmakchi feʼlga aylanib, faqat harakat tarzini koʻrsatsa ham (oʻqib chiqdi). Ot yoki sifatga qilmoq, etmoq, boʻlmoq, bermoq feʼllari qoʻshilib hosil boʻlgan qoʻshma feʼllar ham ajratib yoziladi. Soʻzlashuvdagi opkelmoq, obormoq kabi qisqargan shakllar adabiy yozuvda ishlatilmaydi: olib kelmoq, olib bormoq deb yoziladi.

Men kitobni bir kunda oʻqib chiqdim. Ukam menga yordam berdi. Bozordan non sotib oldik. Siz bu masalani hal eta olasizmi?

Toʻliqsiz feʼl (edi, ekan, emish) alohida yoziladi: kelgan edi, bor ekan. Edi qisqargan ‑di shaklida ham qoʻllanadi va bu holda qoʻshib yoziladi: kelgandi, aytgandi. Inkor maʼnosidagi emas soʻzi har doim alohida yoziladi: oson emas, u bugun uyda emas.

Sonlar va olmoshlar

Ikki va undan ortiq soʻzdan iborat sonlar ajratib yoziladi, tartib son qoʻshimchasi esa faqat oxirgi soʻzga qoʻshiladi: bir ming toʻqqiz yuz toʻqson besh, yigirma beshinchi. Har, hech, bir, bu, shu, u soʻzlari keyingi soʻzdan alohida yoziladi: har bir, hech narsa, bir kuni, bu yerda. Faqat tarixan bitta soʻzga aylanib ketganlari qoʻshib yoziladi: bugun, buyon, birdan, birga, biroq, birov.

Maʼno hal qiladi: ajratib yoki qoʻshib
Ajratib — soʻz birikmasiQoʻshib — bitta soʻz
besh barmoq (beshta barmoq)beshbarmoq (taom nomi)
uch burchak (uchta burchak)uchburchak (geometrik shakl)
ming oyoq (mingta oyoq)mingoyoq (hasharot)
qora quloq (qora rangli quloq)qoraquloq (yovvoyi mushuk turi)

Koʻp uchraydigan xatolar

Notoʻgʻri → toʻgʻri: sotibolmoq → sotib olmoq; yordamberdi → yordam berdi; oʻnbesh → oʻn besh; harkuni → har kuni; menuchun → men uchun; menham → men ham; yaxshiemas → yaxshi emas. Teskari xato — qoʻshib yoziladigan soʻzni ajratish: Keldingiz mi? → Keldingizmi?; uch burchak chizing → uchburchak chizing.

‑mi, ‑gina, ‑oq yuklamalari qoʻshimcha kabi soʻzga qoʻshib yoziladi: keldingizmi, ozgina, kelishi bilanoq. ‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalari esa chiziqcha bilan yoziladi (“Chiziqcha bilan yozish” darsiga qarang). Ham, faqat, hatto, emas mustaqil soʻz sifatida alohida yoziladi.

Oʻzingizni tekshiring

1) Birikma yangi yaxlit maʼnoga egami va lugʻatda bitta soʻz sifatida berilganmi (beshbarmoq — taom)? Unda qoʻshib yozing. 2) Har bir qism oʻz maʼnosini saqlayaptimi, ular orasiga boshqa soʻz qoʻyish mumkinmi (oʻqib ham chiqdi, yordam ham berdi)? Unda ajratib yozing. 3) Qoʻshimcha va qoʻshimchaga oʻxshash yuklama soʻzga qoʻshiladi, mustaqil soʻz alohida turadi. Qoʻshib va chiziqcha bilan yozish qoidalari “Qoʻshib yozish” va “Chiziqcha bilan yozish” darslarida berilgan.

Bosh harflar imlosi — soʻzning birinchi harfi qachon bosh (katta) harf, qachon kichik harf bilan yozilishini belgilovchi qoidalar. Bosh harf ikki vazifani bajaradi: gap boshlanganini koʻrsatadi va atoqli otni turdosh otdan ajratadi. Qiyoslang: Lola — qiz ismi, lola — gul; Yer — sayyora, yer — tuproq yoki joy.

Gap boshida

Har bir gap bosh harf bilan boshlanadi: nuqta, soʻroq va undov belgisidan, shuningdek oldingi gapni tugatgan koʻp nuqtadan keyin. Koʻchirma gap ham bosh harf bilan boshlanadi: Ustoz dedi: “Ertaga imtihon boʻladi.” Ikki nuqtadan keyin koʻchirma gap emas, sanash kelsa, kichik harf yoziladi: Bozordan uch narsa oldik: non, sut va meva. Tinish belgilari batafsil punktuatsiya boʻlimida berilgan.

Atoqli otlar

Bosh harf bilan yoziladigan nomlar
GuruhMisollar
Ism, ota ismi, familiya, taxallusAlisher Navoiy, Abdulla Qodiriy, Zulfiya, Hamid Olimjon
Hayvonlarga qoʻyilgan nomlarBoychibor, Olapar
Geografik nomlarToshkent, Fargʻona vodiysi, Oʻrta Osiyo, Shimoliy Amerika
Osmon jismlariYer, Quyosh, Oy, Mars
Davlatlar, oliy davlat idoralari, xalqaro tashkilotlarOʻzbekiston Respublikasi, Oliy Majlis, Vazirlar Mahkamasi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti
Boshqa tashkilot va muassasalarIchki ishlar vazirligi, Davlat soliq qoʻmitasi, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Bayramlar va tarixiy voqealarMustaqillik kuni, Navroʻz, Ikkinchi jahon urushi
Asar, gazeta, korxona nomlari (qoʻshtirnoqda)“Oʻtkan kunlar” romani, “Xalq soʻzi” gazetasi

Koʻp soʻzli nomlar

Koʻp soʻzli geografik nomlarda atoqli qismning har bir soʻzi bosh harf bilan yoziladi, daryo, koʻl, dengiz, togʻ, shahar, tuman, koʻcha kabi turdosh soʻzlar esa kichik harfda qoladi: Chirchiq daryosi, Orol dengizi, Toshkent shahri, Navoiy koʻchasi. Turdosh soʻz nomning tarkibiga singib ketgan boʻlsa, nom qoʻshib va bitta bosh harf bilan yoziladi: Amudaryo, Sirdaryo.

Davlatlar, oliy davlat idoralari va xalqaro tashkilotlar nomida har bir soʻz bosh harf bilan yoziladi: Birlashgan Millatlar Tashkiloti. Boshqa tashkilot, muassasa va bayram nomlarida faqat birinchi soʻz hamda tarkibdagi atoqli ot bosh harf bilan yoziladi: Davlat soliq qoʻmitasi, Oʻqituvchi va murabbiylar kuni. Lavozim va unvon nomlari kichik harf bilan yoziladi: vazir, rektor, professor. Rasmiy matnda davlat rahbarining lavozimi bosh harf bilan yoziladi: Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti.

Kichik harf bilan yoziladigan soʻzlar

Oy, hafta kunlari, millat va til nomlari gap ichida kichik harf bilan yoziladi: Darslar 2026‑yil 1‑sentyabrda, dushanba kuni boshlanadi. Men oʻzbek va ingliz tillarini bilaman. Rektor talabalar bilan uchrashdi.

Sh, ch harf birikmalari va oʻ, gʻ harflari atoqli ot boshida bitta bosh harf bilan yoziladi: Shahrisabz, Chirchiq, Oʻzbekiston, Gʻijduvon. Soʻz toʻliq bosh harflarda terilsa (sarlavha, tugma), ikkala harf ham katta boʻladi: SHAHRISABZ. Siz olmoshi oddiy matnlarda, sayt va ilovalarda kichik harf bilan yoziladi; Siz shakli faqat bir kishiga qaratilgan shaxsiy yoki rasmiy xatda qoʻllanishi mumkin.

Koʻp uchraydigan xatolar

Notoʻgʻri va toʻgʻri
NotoʻgʻriToʻgʻriSababi
Toshkent Davlat Iqtisodiyot UniversitetiToshkent davlat iqtisodiyot universitetiinglizchadan nusxa: faqat birinchi soʻz bosh harf bilan
Toshkent Shahri, Navoiy KoʻchasiToshkent shahri, Navoiy koʻchasiturdosh soʻz kichik harf bilan
15 Mart, Dushanba kuni (gap ichida)15‑mart, dushanba kunioy va kun nomlari kichik harf bilan
SHahrisabz, OʻZbekistonShahrisabz, Oʻzbekistonsoʻz boshida bitta bosh harf

Oʻzingizni tekshiring

1) Soʻz yagona narsa, shaxs yoki joyning nomimi? Unda bu atoqli ot — bosh harf bilan yozing. 2) Nom koʻp soʻzli boʻlsa, turini aniqlang: geografik nom, oliy davlat idorasi yoki oddiy tashkilot. 3) Turdosh soʻz (shahri, daryosi, universiteti) kichik harfda qoldimi? 4) Gap ichida oy, kun, millat yoki lavozim nomi bosh harf bilan yozilmadimi?

Soʻzni satrdan satrga koʻchirish — satrga sigʻmagan soʻzning bir qismini satr oxirida qoldirib, qolgan qismini keyingi satrga oʻtkazish. Satr oxirida qolgan qismdan keyin chiziqcha (-) qoʻyiladi, keyingi satrga oʻtgan qism oldiga esa chiziqcha qoʻyilmaydi. Koʻchirish qoʻlda yozishda, gazeta, kitob va maketlarda kerak boʻladi; uning maqsadi — oʻquvchi soʻzni qiyinchiliksiz tanib olishi.

Koʻchirish boʻgʻinga tayanadi: soʻz faqat boʻgʻin chegarasidan boʻlinadi. Boʻgʻinga ajratish tartibi fonetika boʻlimidagi “Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish” darsida berilgan; bu yerda imlo qoidalari, lotin yozuviga xos holatlar va koʻchirilmaydigan birliklar jamlangan.

Asosiy qoidalar

Koʻchirishning asosiy qoidalari
QoidaToʻgʻriNotoʻgʻri
Soʻz faqat boʻgʻin chegarasidan boʻlinadimak-tab, ishchi-larmakt-ab, ma-ktab
Bir harfli boʻgʻin satrda qoldirilmaydi va koʻchirilmaydiaba-diy, oi-laa-badiy, o-ila
Bir boʻgʻini bitta harfli ikki boʻgʻinli soʻz koʻchirilmaydiona, uka, ari — butunligichao-na, u-ka
Bir boʻgʻinli soʻz boʻlinmaydidoʻst, sport, matndoʻ-st, spo-rt
Qoʻsh undosh ikki satrga ajratiladikat-ta, mil-lat, ik-kikatt-a, mi-llat

Lotin yozuvidagi harf birikmalari va belgilar

Lotin yozuvida baʼzi tovushlar ikki belgi bilan yoziladi va koʻchirishda ular boʻlib yuborilmaydi: oʻ va gʻ — bitta harf, sh, ch hamda bitta tovushni bildiruvchi ng — bitta tovush. Tutuq belgisi (ʼ) har doim oldingi harf bilan birga birinchi satrda qoladi.

Koʻchirishda ajratilmaydigan belgilar
HolatToʻgʻriNotoʻgʻri
oʻ, gʻ: ʻ belgisi harfdan ajratilmaydioʻquv-chi, bogʻ-bonbog-ʻbon
sh, ch boʻlinmaydiish-chi, pi-choqis-hchi, pic-hoq
Bitta tovush boʻlgan ng boʻlinmaydide-ngiz, si-ngil, ko-ngilden-giz, sin-gil
Ikki tovush boʻlgan n va g (gʻ) boʻgʻinga qarab boʻlinadikun-ga, yon-gʻoqku-nga, yong-ʻoq
Tutuq belgisi oldingi satrda qoladimaʼ-no, taʼ-lim, Isʼ-hoqma-ʼno, ta-ʼlim

Qoʻshma va chiziqcha bilan yoziladigan soʻzlar

Qoʻshma soʻz ham boʻgʻinga qarab koʻchiriladi, ammo uni qismlar chegarasidan boʻlish oʻqishni osonlashtiradi: osh-qozon, toʻrt-burchak; oshqo-zon varianti ham xato emas, lekin qiyinroq oʻqiladi. Chiziqcha bilan yoziladigan soʻzlarni chiziqcha oʻrnidan koʻchirish eng qulay: ota- / ona, ilmiy- / texnik. Bunda chiziqcha satr oxirida qoladi va keyingi satr boshida takrorlanmaydi.

Koʻchirilmaydigan birliklar

Satrdan satrga ajratilmaydi: — harf qisqartmalari: BMT, AQSh, OʻzMU; — ism-sharifning bosh harflari va familiya: A. Qodiriy, A. Navoiy; — son va oʻlchov birligi yoki pul birligi: 25 km, 50 000 soʻm, 50 $; — raqam bilan yozilgan son va qoʻshimcha: 5‑sinf, 2026‑yil, 1‑sentyabr; — koʻp xonali son: 10 000, 2,5; — shartli qisqartmalar: va h.k., sh.k.

Kompyuterda bunday birliklarni bir satrda ushlab turish uchun ajralmas boʻshliq (50 000 soʻm, 5 ta) va raqamdan keyin uzilmas chiziqcha (2026‑yil, 5‑sinf) ishlatiladi — “Boʻshliqlar va ajralmas boʻshliq” darsiga qarang. Muharrir va brauzerlardagi avtomatik koʻchirish oʻ, gʻ, sh yoki ng ni boʻlib yuborishi mumkin, shuning uchun tayyor sahifani koʻz bilan tekshiring. Interfeys, sarlavha va tugmalarda soʻzni koʻchirmagan maʼqul.

Koʻp uchraydigan xatolar

Eng koʻp uchraydigan xatolar: soʻzni boʻgʻinga emas, morfemaga qarab boʻlish (kitob-i emas, ki-tobi yoki kito-bi); satrda bitta unlini qoldirish (o-ila); oʻ, gʻ, sh, ch, ng ni boʻlish; tutuqni keyingi satrga oʻtkazish; chiziqchani keyingi satr boshida takrorlash.

Oʻzingizni tekshiring

1) Soʻzni boʻgʻinlarga ajrating. 2) Bitta harf qoldiradigan, oʻ, gʻ, sh, ch, ng ni boʻladigan yoki tutuq belgisini ajratadigan chegaralarni chiqarib tashlang. 3) Qolganlaridan oʻqish uchun qulayini tanlang. Oʻzbekiston: Oʻz-be-kis-ton → Oʻz-bekiston, Oʻzbe-kiston, Oʻzbekis-ton. maʼrifatli: maʼ-ri-fat-li → maʼ-rifatli, maʼri-fatli, maʼrifat-li. dengizchi: de-ngiz-chi → de-ngizchi, dengiz-chi (den-gizchi emas).

Qisqartma soʻzlar — bir necha soʻzdan iborat nomning bosh harflari, boʻgʻinlari yoki boshqa qismlaridan tuzilgan va bitta soʻz kabi qoʻllanadigan soʻzlar: BMT (Birlashgan Millatlar Tashkiloti), OTM (oliy taʼlim muassasasi), OʻzMU (Oʻzbekiston Milliy universiteti). Ular uzun nomni qisqa va ixcham ifodalashga xizmat qiladi. Qisqartma soʻzlarni grafik qisqartmalardan (sh., vil., va h.k.) farqlash kerak: grafik qisqartma faqat yozuvda boʻladi va oʻqilganda toʻliq soʻz aytiladi.

Qisqartma soʻzlarning turlari

Qisqartma soʻzlarning uch turi
TuriQanday tuziladi va yoziladiMisollar
Harf qisqartmalarhar bir soʻzning birinchi harfidan; bosh harflar bilan, nuqta va boʻshliqsiz yoziladiBMT, MDH, IIV, STIR
Boʻgʻin qisqartmalarsoʻzlarning boshlangʻich qismlaridan; oddiy soʻz kabi yoziladi: turdosh ot kichik, atoqli ot bosh harf bilanunivermag, kolxoz (tarixiy), Oʻzavtosanoat
Aralash qisqartmalarsoʻz qismi va bosh harflardan; birinchi qism bosh harf bilan boshlanadi, qolgan harflar bosh harf boʻladiOʻzMU, SamDU, ToshDTU

Harf qisqartmalar qanday yoziladi

Nomdagi har bir soʻz alifbodagi bitta harfni beradi. Sh va ch oʻzbek alifbosida alohida harf boʻlgani uchun qisqartmada ularning faqat birinchi qismi bosh harf boʻladi: AQSh (Amerika Qoʻshma Shtatlari), MChJ (masʼuliyati cheklangan jamiyat). Ya, ye, yo, yu esa ikki harf, shuning uchun qisqartmaga faqat Y oʻtadi: YTT (yakka tartibdagi tadbirkor), YI (Yevropa Ittifoqi). Matbuotda AQSH shakli ham uchraydi (jumladan, 1995‑yilgi qoidalar misollarida), ammo portal AQSh va MChJ shaklini tavsiya qiladi. Matn toʻliq bosh harflarda terilsa, qisqartma ham bosh harflarda yoziladi: AQSH VA YI OʻRTASIDA. Batafsil — tipografiya boʻlimidagi qisqartmalar darsida.

Qisqartmaga qoʻshimcha qoʻshish

Qisqartma soʻz ot kabi oʻzgaradi: kelishik, egalik va koʻplik qoʻshimchalarini oladi. Qoʻshimcha qisqartmaga chiziqcha, apostrof va boʻshliqsiz, qoʻshib yoziladi: BMTga, AQShning, OTMlarda, SamDUda. Qisqartma tarkibiga kirgan soʻzni yana takrorlamang: BMT tashkiloti, MChJ jamiyati — ortiqcha takror, chunki T va J harflari tashkilot va jamiyat soʻzlarini bildiradi. Korxona nomi qoʻshtirnoqda qisqartmadan oldin yoziladi: “Ziyo” MChJ.

Loyiha BMTning koʻmagida amalga oshirildi. Akam SamDUda oʻqiydi. OTMlarga hujjat topshirish boshlandi. “Ziyo” MChJ direktori.

Grafik (shartli) qisqartmalar

Grafik qisqartma — yozuvda qisqartirilgan, lekin oʻqilganda toʻliq aytiladigan soʻz. Undan keyin nuqta qoʻyiladi; soʻz odatda undosh harfdan keyin kesiladi: vil., koʻch., boshq. Oʻlchov birliklari hamda mln, mlrd nuqtasiz yoziladi va sondan boʻshliq bilan ajratiladi.

Koʻp qoʻllanadigan grafik qisqartmalar
QisqartmaToʻliq shakliMisol
sh., vil.shahri, viloyatiToshkent sh., Samarqand vil.
koʻch.koʻchasiNavoiy koʻch., 5‑uy
y.yil2025‑y.
va h.k., va boshq.va hokazo, va boshqalarkitob, daftar va h.k.
km, kg, sm, mln, mlrdkilometr, kilogramm, santimetr, million, milliard12 km, 3 kg, 10 mln soʻm

Koʻp uchraydigan xatolar

Notoʻgʻri → toʻgʻri: B.M.T. → BMT; bmt → BMT; AQSH, MCHJ (tavsiya etilmaydi) → AQSh, MChJ; YaTT → YTT; BMT-ga, BMT'ning → BMTga, BMTning; BMT tashkiloti → BMT; 5 km. → 5 km; OOO, IP → MChJ, YTT.

Rus tilidagi qisqartmalarni (ООО, ИП, ВУЗ) oʻzbek matnida lotin harflari bilan koʻchirmang: bu tushunchalar uchun oʻzbekcha MChJ, YTT, OTM qisqartmalari bor. Kam maʼlum qisqartmani birinchi marta qoʻllaganda toʻliq yozing: Soliq toʻlovchining identifikatsiya raqami (STIR).

Oʻzingizni tekshiring

1) Toʻliq nomni tiklang: har bir soʻz bitta harf berganmi? 2) Sh va ch da ikkinchi harf kichik, ya, ye, yo, yu dan faqat Y olinadi. 3) Qoʻshimcha qisqartmaga bevosita qoʻshiladi. 4) Qisqartma tarkibidagi soʻz uning yonida takrorlanmaydi. 5) Nuqta faqat grafik qisqartmalarda qoʻyiladi, harf qisqartmalarda va oʻlchov birliklaridan keyin qoʻyilmaydi.

Oʻzlashma soʻzlar — boshqa tillardan kirib, oʻzbek tilining lugʻat tarkibidan joy olgan soʻzlar. Oʻzbek tiliga soʻzlar asosan arab va fors‑tojik tillaridan, rus tilidan hamda u orqali Yevropa tillaridan kirgan; soʻnggi yillarda ingliz tilidan toʻgʻridan‑toʻgʻri kirayotgan soʻzlar koʻpaydi. Oʻzlashmaning imlosi u qachon va qaysi yoʻl bilan kirganiga bogʻliq. Bunday soʻzlarning talaffuzi fonetika boʻlimidagi alohida darsda koʻrilgan.

Arab va fors‑tojik tillaridan kirgan soʻzlar

Bu soʻzlar tilga bir necha asr oldin kirgan va toʻliq oʻzlashgan. Ular oʻzbek adabiy talaffuziga muvofiq, oʻzbek alifbosi harflari bilan yoziladi. Ularning xususiyatlari — tutuq belgisi (ʼ), yonma‑yon kelgan ikki unli va soʻz oxiridagi undoshlar orasiga unli qoʻshilmasligi; bular unlilar imlosi va tutuq belgisi darslarida batafsil koʻriladi.

kitob, maktab, daraxt, dasturxon, taʼlim, sanʼat, jamoa, fikr

Rus tili orqali kirgan soʻzlar

Ruscha va baynalmilal soʻzlar asliyatdagi yozilishiga yaqin, lekin oʻzbek alifbosi harflari bilan yoziladi. Urgʻusiz o a kabi eshitilsa ham saqlanadi: doktor, kompyuter, oktyabr. Qoʻsh undoshlar ham saqlanadi: kassa, gramm, tonna, kongress. Asosiy qiyinchilik oʻzbek lotin alifbosida yoʻq rus harflarini berishda yuzaga keladi.

Oʻzlashmalarda rus harflarining berilishi
Rus harfiOʻzbek lotin yozuvidaMisollar
е soʻz boshida, unlidan va ъ dan keyinyeyevro, proyekt, podyezd
undoshdan keyingi е; эeplaneta, ekran, poema
ё, ю, яyo, yu, yaaktyor, byudjet, sentyabr
ц soʻz boshida va undoshdan keyinssement, aksiya, stansiya
unlidan keyingi цtspolitsiya, revolyutsiya, ofitsiant
ь, ъyozilmaydimedal, albom, obyekt

Yangi oʻzlashmalar va xalqaro soʻzlar

Yangi soʻzlar, jumladan, ingliz tilidan kirganlari ham oʻzbekcha talaffuz qilinganidek, oʻzbek harflari bilan yoziladi: smartfon, brauzer, fayl, sayt, onlayn, dizayn. Oʻzbekcha matn ichida file yoki online deb yozish xato. Soʻzning oʻrnashgan oʻzbekcha muqobili boʻlsa, undan foydalaning: dastur (programma emas), havola (ssilka emas), sinf (klass emas), mahalliylashtirish (lokalizatsiya emas). Xalqaro qisqartmalar va brend nomlari asl yozilishini saqlaydi: SMS, PDF, iPhone, WhatsApp. Portal bunday nomga qoʻshimchani tutuq belgisi bilan ajratib yozishni tavsiya qiladi: WhatsAppʼda, iPhoneʼni.

Joy nomlari va kishi ismlari

Chet el joy nomlari va kishi ismlari oʻzbek tilida oʻrnashgan shaklda yoziladi; bu shakl koʻp hollarda rus tili orqali shakllangan. Ruscha -ия qismi -iya tarzida beriladi, qoʻshma nomlar chiziqcha bilan yoziladi.

Germaniya, Yaponiya, Parij, Nyu‑York, Sankt‑Peterburg, Shekspir, Chexov

Koʻp uchraydigan xatolar

Oʻzlashma soʻzlardagi xatolar
NotoʻgʻriToʻgʻriSababi
sentabr, oktabrsentyabr, oktyabrя harfi ya bilan beriladi
proekt, obektproyekt, obyektunlidan va ъ dan keyin е — ye
aktsiya, stantsiyaaksiya, stansiyaundoshdan keyin ц — s
polisiyapolitsiyaunlidan keyin ц — ts
kampyuter, kompʼyuterkompyutero saqlanadi, ь yozilmaydi
istakan, ishkafstakan, shkafsoʻzlashuvdagi qoʻshimcha unli yozilmaydi
online dars, lokalizatsiyaonlayn‑dars, mahalliylashtirishoʻzbek harflari; oʻzbekcha muqobili bor

Oʻzingizni tekshiring

1) Soʻz qaysi tildan va qaysi yoʻl bilan kirganini aniqlang. 2) Rus tili orqali kirgan soʻzni asliyat bilan harfma‑harf solishtiring, ayniqsa е, э, ц, ь, ъ, ё, ю, я harflariga eʼtibor bering. 3) Oʻrnashgan oʻzbekcha muqobili yoʻqligiga ishonch hosil qiling. 4) Ikkilansangiz, imlo lugʻatiga qarang.

Imlo xatosi — soʻz yoki soʻz shaklining amaldagi imlo qoidalariga zid yozilishi. Xatolarning aksariyati uch sababdan kelib chiqadi: soʻz eshitilganicha yoziladi; kirill yozuvidagi odatlar lotin yozuviga koʻchiriladi; klaviaturada kerakli belgi topilmaydi. Bu darsda eng koʻp uchraydigan xatolar turlari boʻyicha jamlangan; har bir qoida boʻlimning tegishli darsida batafsil koʻriladi.

1. Oʻ, gʻ va tutuq belgisi

Eng koʻp uchraydigan xato — oʻ va gʻ harflarida ʻ oʻrniga toʻgʻri apostrof ' yoki ‘ ` belgilarini qoʻyish hamda ʼ belgisini tushirib qoldirish yoki almashtirish. Notoʻgʻri: o'zbek, g'alaba, ma'lumot; toʻgʻri: oʻzbek, gʻalaba, maʼlumot. Boshqa alifbolarning harflari ham xato: ğalaba, öz. Tutuq belgisi tushib qolsa, maʼno oʻzgarishi mumkin: sheʼr — sher. Ortiqcha ʼ ham xato: jamoʼa emas, jamoa.

2. X va h harflari

hamma (xamma emas); xayr (hayr emas); xohlamoq (xoxlamoq emas); xursand (hursand emas); havo (xavo emas); hol — xol (har xil soʻzlar)

3. Soʻz oxiridagi va qoʻshimcha oldidagi undoshlar

Talaffuzda soʻz oxiridagi b va d jarangsizlashadi, lekin yozuvda meʼyor saqlanadi: kitob, maktab, ozod. Tekshirish uchun unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshing: kitobi. Qoʻshimcha qoʻshilganda asos ham, qoʻshimcha ham oʻzgarishi mumkin: koʻp boʻgʻinli asos oxiridagi k va q unlidan oldin g va gʻ ga aylanadi, k va q dan keyin joʻnalish kelishigi -ka va -qa tarzida yoziladi, baʼzi soʻzlarda unli tushadi. Batafsil — asos va qoʻshimchalar imlosi darsida.

Asos va qoʻshimchalardagi xatolar
NotoʻgʻriToʻgʻriQoida
kitop, maktap, ozotkitob, maktab, ozodoxirdagi b, d saqlanadi
yuraki, qishloqiyuragi, qishlogʻiunlidan oldin k → g, q → gʻ
eshikga, qishloqga, toqqaeshikka, qishloqqa, togʻgak dan keyin -ka, q dan keyin -qa, gʻ dan keyin -ga
ogʻizim, burunimogʻzim, burnimturgʻun boʻlmagan unli tushadi
toʻqiz, sakiz, yeti, eliktoʻqqiz, sakkiz, yetti, ellikqoʻsh undosh yoziladi

4. Qoʻshib, ajratib yoki chiziqcha bilan

-mi, -gina yuklamalari va -dek qoʻshimchasi qoʻshib yoziladi: kelasizmi, ozgina, oydek. Ham, uchun, bilan kabi yordamchi soʻzlar ajratib yoziladi: men ham, siz uchun. Har va hech soʻzlari bilan kelgan birikmalar ajratib yoziladi: har kim, hech kim, har bir. Juft soʻzlar chiziqcha bilan yoziladi: ota‑ona, katta‑kichik. Notoʻgʻri: kelasiz mi, menham, hechkim, ota ona.

5. Bosh harf, sana va tartib sonlar

Oy va hafta kunlarining nomlari gap ichida kichik harf bilan yoziladi: 15‑mart, dushanba kuni. Atoqli otlar bosh harf bilan yoziladi: Toshkent, Amudaryo. Raqam bilan yozilgan tartib sondan keyin chiziqcha qoʻyiladi: 5‑sinf, 2025‑yil 1‑sentyabr. Notoʻgʻri: 15 Mart, Dushanba kuni (gap ichida), 5 sinf, №5 maktab, 2025 yil.

6. Oʻzlashma soʻzlar va qisqartmalar

Notoʻgʻri → toʻgʻri: Evropa → Yevropa; poezd → poyezd; kampyuter → kompyuter; stantsiya → stansiya; oktabr → oktyabr; AQSH → AQSh; BMT-ga → BMTga. Batafsil — oʻzlashma soʻzlar va qisqartma soʻzlar darslarida.

Matnni qanday tekshirish kerak

1) Matndan toʻgʻri apostrof ' belgilarini qidirib toping va ularni oʻ, gʻ da ʻ ga, boshqa oʻrinlarda ʼ ga almashtiring. 2) X yoki h yozilishida shubha tugʻdirgan soʻzlarni lugʻatdan tekshiring. 3) Soʻz oxiridagi undoshni unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshib tekshiring. 4) Yuklamalar qoʻshib yozilgani va sanalar toʻgʻri berilganiga qarang. 5) Belgilarni adashtirmaslik uchun oʻzbek lotin klaviatura tartibini oʻrnating yoki avtoalmashtirishni sozlang.