Imlo qoidalari — soʻzlar va ularning shakllarini yozishda hamma uchun yagona va majburiy boʻlgan meʼyorlar tizimi. Ular qaysi tovush qaysi harf bilan berilishini, qoʻshimcha qoʻshilganda soʻz qanday yozilishini, qaysi soʻzlar qoʻshib, chiziqcha bilan yoki ajratib yozilishini, bosh harf qayerda kerakligini va soʻz satrdan satrga qanday koʻchirilishini belgilaydi. Imloning ilmiy nomi — orfografiya (yunoncha “toʻgʻri yozish”). Bu qoidalar maktab daftari, gazeta, rasmiy hujjat, veb‑sahifa va ilova interfeysi uchun birdek amal qiladi.
Imlo, orfoepiya va punktuatsiya
Imlo yozma nutqqa tegishli. Adabiy talaffuz meʼyorlarini orfoepiya, tinish belgilarini qoʻyish qoidalarini punktuatsiya oʻrganadi. Imloning tayanchi — grafika, yaʼni alifbo va harflarning tovushlarga munosabati: avval harflar tarkibi belgilanadi, soʻng shu harflar bilan qanday yozish qoidalashtiriladi. Qoʻshtirnoq va tire shakli, boʻshliqlar va boʻlinmaydigan belgilar esa tipografiya masalasi boʻlib, ular alohida boʻlimda koʻriladi.
| Boʻlim | Nimani belgilaydi | Misollar |
|---|---|---|
| Harflar imlosi | unli va undosh tovushlar qaysi harf bilan berilishi | kitob, oʻrik, Yevropa |
| Asos va qoʻshimchalar imlosi | qoʻshimcha qoʻshilganda asos va qoʻshimchaning yozilishi | kitobga, ogʻzim, tokka |
| Qoʻshib yozish | qaysi qoʻshma soʻzlar qoʻshib yoziladi | kungaboqar, toshbaqa |
| Chiziqcha bilan yozish | juft va takroriy soʻzlar | ota‑ona, oz‑oz |
| Ajratib yozish | alohida yoziladigan birikmalar | har kim, olib keldi |
| Bosh harflar imlosi | atoqli otlar, nomlar, gap boshi | Toshkent, Amudaryo |
| Koʻchirish | soʻzni boʻgʻin boʻyicha satrdan satrga koʻchirish | mak‑tab, oʻqi‑tuv‑chi |
Oʻzbek imlosining tamoyillari
Oʻzbek imlosi asosan ikki tamoyilga tayanadi. Fonetik tamoyilga koʻra soʻz adabiy talaffuzga mos holda yoziladi: har bir tovush oʻz harfi bilan beriladi. Soʻzlarning aksariyati shu tamoyil asosida yoziladi.
ota, maktab, gʻisht, daraxt, oʻquvchi
Morfologik tamoyilga koʻra oʻzak va qoʻshimcha talaffuzda oʻzgarsa ham, yozuvda bir xil shaklini saqlaydi: shunda soʻzning tarkibi koʻzga darhol tashlanadi va matn tez oʻqiladi. Baʼzi soʻzlar esa anʼanaga koʻra oʻrnashib qolgan shaklda yoziladi.
kitobga — talaffuzda [kitopka]; ketdi — [ketti]; tuzsiz — [tussiz]; shanba — [shamba]
Qoidalarda talaffuzga yon beriladigan holatlar ham bor: k yoki q bilan tugagan soʻzga ‑ga qoʻshimchasi ‑ka, ‑qa shaklida qoʻshiladi: tok — tokka, qishloq — qishloqqa. Bunday holatlar asos va qoʻshimchalar imlosi darsida batafsil koʻriladi.
Amaldagi imlo qoidalari
Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosi 1993‑yil 2‑sentyabrda qabul qilingan qonun bilan joriy etilgan, 1995‑yil 6‑mayda unga oʻzgartirishlar kiritilgan. Shu alifbo uchun “Oʻzbek tilining asosiy imlo qoidalari” Vazirlar Mahkamasining 1995‑yil 24‑avgustdagi qarori bilan tasdiqlangan va amaldagi asosiy hujjat hisoblanadi. Kirill yozuvidagi matnlar 1956‑yilda qabul qilingan qoidalarga tayanadi. Qoidalar asosida imlo lugʻatlari tuziladi: shubhali soʻzni shunday lugʻatdan tekshirish — eng ishonchli yoʻl.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
Eng koʻp xato soʻzni eshitilganicha yozishdan kelib chiqadi. Lotin yozuvida bunga oʻ, gʻ harflaridagi belgini va tutuq belgisini klaviaturadagi tasodifiy belgilar bilan almashtirish qoʻshiladi. Shubha tugʻilganda: 1) soʻzni oʻzak va qoʻshimchaga ajrating; 2) oʻzakni unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha bilan sinab koʻring: kitob — kitobi, tuz — tuzi, chunki unli oldida oxirgi undosh aniq eshitiladi; 3) shubha qolsa, imlo lugʻatiga qarang.
Notoʻgʻri → toʻgʻri: kitopka → kitobga; ketti → ketdi; tussiz → tuzsiz; o'zbek, o‘zbek → oʻzbek
