UzLocal

Fonetika

Fonetika oʻzbek tilining tovush tizimini tasvirlaydi: unli va undoshlar, urgʻu, oʻzlashma soʻzlarni moslashtirish. Boʻlim interfeys va ovoz berishda tabiiy tovushni saqlashga yordam beradi.

Fonetika — tilshunoslikning tilning tovush tomonini oʻrganadigan boʻlimi. Atama yunoncha “tovush, ovoz” maʼnosidagi soʻzdan olingan. Fonetika nutq tovushlari qanday hosil boʻlishi va qanday eshitilishini, ular boʻgʻin va soʻzga qanday birikishini, urgʻu va intonatsiya nutqda qanday vazifa bajarishini tekshiradi. Soʻzning maʼnosi fonetikaning vazifasi emas: u soʻzning eshitiladigan, moddiy qobigʻini tavsiflaydi.

Fonetika oʻrganadigan birliklar

Nutq oqimini tobora kichik qismlarga boʻlish mumkin: fraza, nutq takti, fonetik soʻz, boʻgʻin, tovush. Bu birliklar birin-ketin joylashadi, ular segment birliklar deyiladi. Urgʻu va intonatsiya tovushlardan alohida mavjud emas — ular boʻgʻin va fraza ustiga “qoʻyiladi”, shuning uchun supersegment hodisalar deb ataladi.

Oʻzbek tilining fonetik birliklari
BirlikNimaMisol
tovusheng kichik talaffuz birligi“tosh” soʻzida uch tovush: t, o, sh
boʻgʻinbir havo zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar guruhimak-tab, ki-tob
fonetik soʻzbir urgʻu atrofida birlashgan soʻz va unga qoʻshilgan urgʻusiz yuklamalar“keldimi?” bir butun boʻlib aytiladi
nutq taktifrazaning ikki pauza orasidagi qismiErtaga ertalab | maktabga boramiz.
frazatugal intonatsiyaga ega nutq parchasiBugun havo iliq.
urgʻubir boʻgʻinning kuchliroq aytilishi“kitob” — urgʻu oxirgi boʻgʻinda
intonatsiyafrazaning ohangi, surʼati va pauzalariKeldi. — Keldi?

Tovush qaysi tomonlardan oʻrganiladi

Bir tovushni uch tomondan oʻrganish mumkin. Artikulyatsion (fiziologik) fonetika nutq aʼzolarining ishini tavsiflaydi. Akustik fonetika tovushni fizik tebranish sifatida — balandligi, kuchi, davomiyligi va tembri jihatidan tekshiradi. Perseptiv fonetika inson tovushni quloq orqali qanday idrok etishini oʻrganadi. Fonologiya alohida soha boʻlib, tovushlarning maʼno farqlash vazifasini tekshiradi. Yondashuvga koʻra tavsifiy (tilning hozirgi holati), tarixiy (tovushlar taraqqiyoti) va qiyosiy (boshqa tillar bilan solishtirish) fonetika farqlanadi.

Fonema: maʼno farqlaydigan tovush

Agar bir tovushni boshqasiga almashtirish soʻzni oʻzgartirsa, bu tovushlar alohida fonemalardir. Tildagi mustaqil tovushlar shu usul bilan aniqlanadi. Faqat bir tovush bilan farqlanadigan soʻz juftlari minimal juftlar deyiladi.

tosh — tish — tush — toʻsh; bosh — besh — boʻsh; qoʻl — koʻl.

Fonetika va unga yondosh boʻlimlar

Maktabda fonetika bilan birga oʻrganiladigan uch boʻlim unga tayanadi. Grafika harflar va yozuv belgilari tizimini tavsiflaydi. Orfografiya yozish qoidalarini belgilaydi. Orfoepiya adabiy talaffuz meyorlarini belgilaydi. Fonetika biz amalda qanday gapirishimizni tavsiflaydi, orfografiya va orfoepiya esa qanday yozish va aytish kerakligini koʻrsatadi. Talaffuz bilan yozilish koʻpincha mos kelmaydi.

“kitob” soʻzi oxirida [kitop] ga yaqin eshitiladi, lekin “b” bilan yoziladi — “kitobim” shaklida [b] aniq eshitiladi; “barg” [bark] deb aytiladi, qiyoslang: “bargi”.

Koʻp uchraydigan xatolar

Birinchi xato — tovush bilan harfni aralashtirish. “Tong” soʻzida toʻrt harf, lekin uch tovush bor: t, o, ng. “Yoz” soʻzida ikki harf, lekin uch tovush bor: [y], [o], [z]. Ikkinchisi — fonetikani imlo qoidalari deb oʻylash: fonetika tovushlanishni tavsiflaydi, yozish qoidalari esa orfografiyaning ishi. Uchinchisi — soʻzni “eshitilganidek” yozish (“kitop”, “bark”) yoki, aksincha, harfma-harf talaffuz qilish. Toʻgʻri yozilish orfografiya boʻyicha, toʻgʻri talaffuz esa orfoepiya boʻyicha tekshiriladi.

Oʻzingizni tekshiring

Biror soʻzni, masalan “qishloq”ni oling va javob bering: unda nechta harf va nechta tovush bor; u qanday boʻgʻinlarga boʻlinadi (qish-loq); urgʻu qaysi boʻgʻinda (oxirgisida); qaysi tovushlar unli, qaysilari undosh. Bu haqda batafsil “Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi”, “Unli tovushlar”, “Undosh tovushlar” va “Tovush va harf” darslarida.

Nutq tovushi — nutq aʼzolarining muayyan harakati natijasida hosil boʻladigan va eshitib idrok etiladigan eng kichik tovush birligi. Oʻzbek tilidagi deyarli barcha tovushlar nafas chiqarishda hosil boʻladi: havo oʻpkadan chiqib, ovoz paydo boʻlishi mumkin boʻlgan hiqildoqdan, soʻng halqum, ogʻiz va burun boʻshligʻidan oʻtadi. Shu yoʻlda nutq aʼzolari havo yoʻlini toraytiradi yoki toʻsadi va tovushga yakuniy shakl beradi. Bu harakatlar majmui artikulyatsiya deb ataladi.

Nutq apparatining uch qismi

Nutq apparatining tuzilishi
QismAʼzolarTovush hosil boʻlishidagi vazifasi
nafas aʼzolarioʻpka, bronxlar, kekirdak, diafragmahavo oqimini hosil qiladi — tovushning kuch manbai
hiqildoqtovush paychalaritebranib ovoz (ton) beradi yoki ochiq holda qoladi
hiqildoq usti boʻshliqlarihalqum, ogʻiz boʻshligʻi, burun boʻshligʻirezonator sifatida tovushni kuchaytiradi va unga shakl beradi

Faol va nofaol nutq aʼzolari

Ogʻiz boʻshligʻidagi baʼzi aʼzolar harakatchan: lablar, til (uchi, oldi, oʻrtasi va orqasi), kichik til, yumshoq tanglay va pastki jagʻ. Boshqalari qoʻzgʻalmas: tishlar, milk va qattiq tanglay. Faol aʼzo nofaol aʼzoga yoki boshqa faol aʼzoga yaqinlashib, jipslashuv yoki tirqish hosil qiladi. Bu qayerda yuz berishiga qarab turli undosh hosil boʻladi.

“bobo” — ikki lab jipslashadi; “fasl” — pastki lab yuqori tishlarga tegadi; “tut” — til uchi yuqori tishlarga taqaladi; “koʻk” — til orqasi yumshoq tanglayga tegadi; “qishloq” — tilning eng orqa qismi kichik tilga yaqinlashadi; “havo” — “h” tovushi boʻgʻizda hosil boʻladi.

Ovoz va shovqin

Tovush ovozdan, shovqindan yoki ularning qoʻshilmasidan iborat boʻlishi mumkin. Ovoz (ton) tovush paychalari tebranganda paydo boʻladi. Shovqin havo oqimi ogʻizdagi toʻsiqni yengib oʻtganda yuzaga keladi. Farqni sezish uchun barmoqlaringizni boʻgʻzingizga qoʻyib, avval [zzz], keyin [sss] ni choʻzib ayting: [z] da paychalarning titrashi seziladi, [s] da esa sezilmaydi.

Turli tovushlarda ovoz va shovqinning nisbati
Tovush turiTarkibiMisollar
unlilarfaqat ovoz, toʻsiq yoʻqa, o, i, u, oʻ, e
sonor undoshlarovoz shovqindan ustunm, n, ng, l, r, y
jarangli shovqinli undoshlarshovqin va ovozb, d, z, g, gʻ
jarangsiz undoshlarfaqat shovqinp, t, s, k, q, x, h

Ogʻiz va burun tovushlari

Yumshoq tanglay toʻsqich vazifasini bajaradi. U koʻtarilsa, havo faqat ogʻizdan chiqadi — tovushlarning koʻpchiligi shunday hosil boʻladi. Tushsa, havo burundan ham oʻtadi — “m”, “n” va “ng” burun undoshlari shunday paydo boʻladi. “Men”, “non”, “tong” soʻzlarini burningizni qisib aytib koʻring: burun yoʻli yopilgani uchun ular buzilib eshitiladi.

Tovushning akustik belgilari

Fizik jihatdan har qanday tovush balandligi (tebranish chastotasi), kuchi (tebranish koʻlami), davomiyligi va tembri bilan tavsiflanadi. Tembr — tovushning oʻziga xos “rangi” boʻlib, u orqali bir unlini boshqasidan ajratamiz va tanish odamning ovozini bilamiz. Oʻzbek soʻzidagi urgʻuli boʻgʻin kuchliroq va biroz choʻziqroq aytiladi: “kitob”, “bolalar”. Soʻroq gapda tovush balandligi koʻtariladi: “Keldingizmi?”

Jonli nutqda tovushlar alohida-alohida aytilmaydi: nutq aʼzolari keyingi tovushga oldindan tayyorlanadi, shuning uchun qoʻshni tovushlar bir-biriga taʼsir qiladi. Bu haqda “Tovush oʻzgarishlari” darsida.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Koʻpincha tovushlar faqat ogʻizda paydo boʻladi, deb oʻylashadi, aslida ovoz hiqildoqda hosil boʻladi, ogʻiz va burun esa unga shakl beradi. Rus tilida soʻzlashuvchilar “q” va “k”, “gʻ” va “g”, “h” va “x” ni koʻp aralashtiradi, holbuki ular turli joyda hosil boʻladi va soʻzlarni farqlaydi: “qoʻl” — “koʻl”, “hol” — “xol”. Oʻzingizni shunday tekshiring: tovushni sekin aytib, qaysi aʼzo harakatlanishini, toʻsiq qayerda paydo boʻlishini, ovoz ishtirok etish-etmasligini va havo burundan oʻtish-oʻtmasligini aniqlang.

Unli tovushlar — talaffuz qilinganda havo ogʻiz boʻshligʻidan toʻsiqqa uchramay, erkin oʻtadigan va asosan ovozdan iborat boʻlgan tovushlar. Hozirgi oʻzbek adabiy tilida oltita unli bor: i, e, a, u, oʻ, o. Unli boʻgʻinning zaruriy oʻzagidir: unlisiz boʻgʻin boʻlmaydi.

Unlini qanday tanish mumkin

Unlini istagancha choʻzib aytish, hatto kuylash mumkin, uni talaffuz qilganda til va lablar havo yoʻlini toʻsmaydi. Eng ishonchli belgi — boʻgʻin hosil qilishi: soʻzda nechta unli boʻlsa, shuncha boʻgʻin boʻladi.

mak-tab — 2 unli, 2 boʻgʻin; ki-tob-xo-na — 4 unli, 4 boʻgʻin; oʻ-quv-chi — 3 unli, 3 boʻgʻin; uy — 1 unli, 1 boʻgʻin.

Unlilarning tasnifi

Unlilar uch belgiga koʻra farqlanadi. Qatoriga (tilning yotiq holatiga) koʻra: old qator — i, e, a; orqa qator — u, oʻ, o. Koʻtarilishiga (tilning qanchalik koʻtarilishi va ogʻizning qanchalik ochilishiga) koʻra: yuqori, yaʼni tor — i, u; oʻrta — e, oʻ; quyi, yaʼni keng — a, o. Lablarning ishtirokiga koʻra: lablanmagan — i, e, a; lablangan — u, oʻ, o. Har bir unli shu uch belgining birikmasi bilan belgilanadi.

Oʻzbek tilining oltita unlisi
UnliQatorKoʻtarilishLab ishtirokiMisollar
ioldyuqori (tor)lablanmaganit, bir
e (ye)oldoʻrtalablanmaganel, kel
aoldquyi (keng)lablanmaganaka, baxt
uorqayuqori (tor)lablanganuy, sut
oʻorqaoʻrtalablanganoʻn, koʻz
oorqaquyi (keng)lablanganota, tosh

Unlilar soʻzlarni farqlaydi: it — et — ot — oʻt; tish — tush — toʻsh — tosh; qul — qoʻl; tur — toʻr.

Unli tovush va unli harf

Unli tovush oltita, oʻzbek kirill yozuvida esa unli harf oʻnta: a, ye, yo, i, o, u, e, yu, ya, oʻ. “Yo”, “yu”, “ya” harflari va soʻz boshidagi “ye” [y] bilan unlining birikmasini bildiradi. “E” harfi asosan soʻz boshida yoziladi. Lotin yozuvida unli harf ham oltita boʻlib, har biri bitta tovushga mos keladi.

Kirill harflari va ular ifodalaydigan tovushlar
HarfTovushlarMisol
yesoʻz boshida [ye], undoshdan keyin [e]yer, kel
e[e]eshik, erta
yo[yo]yoz, yosh
yu[yu]yurak, yuz
ya[ya]yarim, yangi

Talaffuz xususiyatlari

Oʻzbek tilida unlining choʻziqligi soʻz maʼnosini farqlamaydi, ammo ayirish belgili arabcha oʻzlashmalarda “ʼ” dan oldingi unli odatda choʻzib aytiladi: “maʼno”, “taʼsir”. “Q”, “gʻ”, “x” yonida “i” unlisi orqaroq talaffuz qilinadi: “qiz”, “gʻisht”, “xizmat”. Tor “i” va “u” urgʻusiz boʻgʻinda jarangsiz undoshlar orasida ancha kuchsizlanadi: “kitob”, “tushun”. Batafsil — “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya” hamda “Singarmonizm” darslarida.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

“U” bilan “oʻ” ni aralashtirmang: ular boshqa-boshqa tovushlar, birini ikkinchisiga almashtirish soʻzni oʻzgartiradi (“qul” — “qoʻl”). Oʻzbekcha “o” hamisha lablangan boʻlib, rus tilidagidek urgʻusiz boʻgʻinda [a] ga aylanmaydi: “bola”, “olma”. Yozuvda “e” va “ye” ni farqlang: “el” va “yel” — boshqa-boshqa soʻzlar, ikkinchisining boshida [y] eshitiladi. Nihoyat, “yo”, “yu”, “ya” ni alohida unli tovush deb hisoblamang — bular harf, ulardagi tovush esa ikkita.

Oʻzingizni tekshirish uchun soʻzni boʻgʻinlarga boʻling, har bir boʻgʻindagi unlini toping va uning qatori, koʻtarilishi va lablanishini ayting. Masalan, “koʻzoynak”: koʻ-zoy-nak. “Oʻ” — orqa qator, oʻrta koʻtarilish, lablangan; “o” — orqa qator, quyi koʻtarilish, lablangan; “a” — old qator, quyi koʻtarilish, lablanmagan.

Undosh tovushlar — talaffuz qilinganda havo oqimi ogʻiz boʻshligʻida toʻsiqqa uchraydigan tovushlar: lablar, til yoki tishlar jipslashadi yoki bir-biriga yaqinlashadi. Havo toʻsiqni yengib oʻtganda shovqin paydo boʻladi, shuning uchun sonorlardan boshqa har bir undoshda shovqin asosiy oʻrin tutadi. Undosh oʻzi boʻgʻin hosil qilmaydi — u unliga qoʻshilib keladi.

Oʻzbek tilida nechta undosh bor

Maktab darsliklarida odatda 24 ta undosh tovush ajratiladi. “J” harfi ikki xil tovushni bildiradi: oʻz soʻzlarda portlovchi-sirgʻaluvchi [dj], rus tilidan va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlarda sirgʻaluvchi [j]. “Ng” harflar birikmasi bitta til orqa burun tovushini ifodalaydi. “S” harfi faqat oʻzlashma soʻzlarda uchraydi va alohida tovush hisoblanmaydi.

b, v, g, d, j [dj], j [j], z, y, k, l, m, n, ng, p, r, s, t, f, x, ch, sh, q, gʻ, h. J [dj]: “jon”, “joʻja”; j [j]: “jurnal”, “garaj”.

Tasnifning uch belgisi

Undoshlar hosil boʻlish oʻrniga (toʻsiqni qaysi aʼzo hosil qilishiga), hosil boʻlish usuliga (toʻsiq jipslashuvmi yoki tirqishmi) va ovoz bilan shovqinning nisbatiga (sonor va shovqinli, shovqinlilar esa jarangli va jarangsiz) koʻra tasniflanadi. Bu yerda umumiy sharh berilgan; har bir belgi alohida darslarda batafsil koʻrib chiqiladi.

Undoshlarning hosil boʻlish oʻrniga koʻra turlari
GuruhKichik guruhUndoshlar
lab undoshlarilab-labb, p, m
lab undoshlarilab-tishv, f
til undoshlaritil oldit, d, s, z, sh, j, ch, l, n, r
til undoshlaritil oʻrtay
til undoshlaritil orqak, g, ng
til undoshlarichuqur til orqaq, gʻ, x
boʻgʻiz undoshi—h
Undoshlarning hosil boʻlish usuli va ovoz ishtirokiga koʻra turlari
Hosil boʻlish usuliJarangliJarangsiz
portlovchib, d, gp, t, k, q
sirgʻaluvchiv, z, j [j], gʻf, s, sh, x, h
portlovchi-sirgʻaluvchi (qorishiq)j [dj]ch, oʻzlashmalarda s
sonorlar (burun, yon, titroq, y)m, n, ng, l, r, y—

Koʻplab shovqinli undoshlar jarangli-jarangsizlik jihatidan juft hosil qiladi: b — p, v — f, d — t, z — s, j — sh, j [dj] — ch, g — k, gʻ — x. Sonorlar hamisha jarangli boʻladi. Juftlar va ularning talaffuzga taʼsiri haqida “Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari” darsida.

Undoshlar soʻzlarni farqlaydi: qoʻl — koʻl; qir — kir; hol — xol; dor — tor; toʻq — toʻk; ming — min.

Talaffuz va yozuvda nimaga eʼtibor berish kerak

“Ng” — bitta tovush, u [n] va [g] ga ajratib aytilmaydi: “tong”, “keng”, “singil”. Soʻz oxiridagi jarangli undosh jarangsizlashadi, lekin oʻzakka qarab yoziladi: “kitob” [kitop], “barg” [bark]. Oʻz soʻzlarda “v” tovushi koʻpincha ikki lab bilan aytiladi: “suv”, “ovoz”. “S” harfi soʻz boshida [s], unlidan keyin [ts] kabi eshitiladi: “sirk”, “militsiya”. Arabcha soʻzlardagi “ʼ” ayirish belgisi boʻgʻinlarni ajratadi yoki unlini choʻzadi: “sanʼat”, “maʼno”.

Koʻp uchraydigan xatolar

Koʻpincha “q” bilan “k”, “gʻ” bilan “g”, “h” bilan “x” aralashtiriladi: rus tilida bunday farq yoʻq, oʻzbek tilida esa ular maʼnoni oʻzgartiradi. Yozuvda ham xato uchraydi: “havo”, “hayot”, lekin “xabar”, “xat” deb yoziladi; “xavo”, “xayot” shakli notoʻgʻri. Soʻzni “eshitilganidek” yozmang: “kitop”, “bark” — xato. “Ng” ni “ngʻ” bilan aralashtirmang: “qoʻngʻiroq” soʻzida ikki alohida tovush bor. Qiyin soʻzlarning yozilishini imlo lugʻatidan tekshiring.

Undoshni tahlil qilish

Undoshning hosil boʻlish oʻrni, usuli va ovoz ishtirokini ayting. Masalan, “qishloq” soʻzida: “q” — chuqur til orqa, portlovchi, jarangsiz; “sh” — til oldi, sirgʻaluvchi, jarangsiz; “l” — til oldi, sonor yon undosh, jarangli. Batafsil — “Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi”, “Sonor tovushlar” hamda “Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar” darslarida.

Boʻgʻin — oʻpkadan chiqayotgan havoning bir zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar birikmasi. Boʻgʻinning asosini hamisha unli tovush tashkil etadi: unlisiz boʻgʻin boʻlmaydi, undoshlar esa unlining oldidan yoki keyinidan unga tirkaladi. Shuning uchun soʻzda nechta unli tovush boʻlsa, shuncha boʻgʻin boʻladi. Boʻgʻin maʼno birligi emas, talaffuz birligidir, uning chegarasi koʻpincha morfema chegarasiga mos kelmaydi: “kitoblari” soʻzi morfemalarga kitob-lar-i tarzida, boʻgʻinlarga esa ki-tob-la-ri tarzida boʻlinadi.

Boʻgʻinlar qanday sanaladi

Bunda harflar emas, unli tovushlar sanaladi. Oʻzbek tilida oltita unli bor: a, o, u, oʻ, i, ye. Yo, yu, ya harflari, shuningdek soʻz boshida va unlidan keyin kelgan ye harfi ikki tovushni (y + unli) bildiradi, lekin ularda unli bitta, demak, boʻgʻin ham bitta. Y tovushi undosh boʻlib, boʻgʻin hosil qilmaydi. Tutuq belgisi (ʼ) unli emas. Yonma-yon kelgan ikki unli hamisha ikki boʻgʻinga tegishli boʻladi: oʻzbek tilida diftonglar yoʻq.

o-na — 2 boʻgʻin; ki-tob — 2; mam-la-kat — 3; oʻ-qi-tuv-chi — 4; yoz — 1; yul-duz — 2; o-i-la — 3; maʼ-no — 2; sa-o-dat — 3.

Ochiq va yopiq boʻgʻin

Unli bilan tugaydigan boʻgʻin ochiq boʻgʻin deyiladi: “ona”, “bola” soʻzlaridagi o-, bo-, -la. Undosh bilan tugaydigan boʻgʻin yopiq boʻgʻin deyiladi: non, tosh, doʻst. Bir soʻzda ikkala tur ham uchrashi mumkin: ol-ma soʻzida birinchi boʻgʻin yopiq, ikkinchisi ochiq.

Boʻgʻinning tuzilish turlari

Oʻzbek tilidagi boʻgʻin turlari (U — unli, T — undosh)
TuriMisolQayerda uchraydi
Uo-na, u-zumasliy va oʻzlashma soʻzlar
UTot, ol-maasliy va oʻzlashma soʻzlar
TUbu, bo-laasliy va oʻzlashma soʻzlar
TUTnon, mak-tabeng koʻp uchraydigan tur
UTTasr, aytasliy va oʻzlashma soʻzlar
TUTTdoʻst, goʻsht, toʻrtasliy va oʻzlashma soʻzlar
TTUstu-dentfaqat oʻzlashmalar
TTUTplan, shkaffaqat oʻzlashmalar
TTUTTsportfaqat oʻzlashmalar

Asliy oʻzbekcha boʻgʻin ikki undosh bilan boshlanmaydi. TTU, TTUT va TTUTT turlari rus tilidan va rus tili orqali kirgan soʻzlar bilan paydo boʻlgan; soʻzlashuvda bunday undoshlar orasiga koʻpincha unli qoʻshib aytiladi (batafsil — “Kombinator tovush oʻzgarishlari” darsida).

Boʻgʻin chegarasi

Unlilar orasidagi bitta undosh keyingi boʻgʻinga oʻtadi: o-ta, ki-tob. Ikki undosh boʻgʻinlar orasida taqsimlanadi: mak-tab, ol-ma, hay-von. Uch undosh yonma-yon kelsa, odatda faqat oxirgisi keyingi boʻgʻinga oʻtadi: doʻst-lik, ayt-di. Yozuvda soʻzni koʻchirish qoidalari bundan ham aniqroq — ular “Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish” darsida berilgan.

Boʻgʻin faqat soʻz koʻchirish uchun kerak emas. Urgʻu ham boʻgʻinga tushadi; oʻzbek sheʼriyatidagi barmoq vazni misralardagi boʻgʻinlar sonining tengligiga asoslanadi, aruz vaznida esa boʻgʻinlarning qisqa yoki choʻziqligi hisobga olinadi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Tovush oʻrniga harfni sanash: “yoz” soʻzi ikki emas, bir boʻgʻin. 2) Y ni unli deb hisoblash: hay-von, “ha-y-von” emas. 3) ʼ belgisini oldingi unlidan ajratish: maʼ-no, taʼ-lim, “ma-ʼno” emas. 4) Yonma-yon unlilarni bir boʻgʻinga qoʻshish: o-i-la — uch boʻgʻin, mu-do-fa-a — toʻrt boʻgʻin. 5) Boʻgʻinni morfema bilan chalkashtirish: “kitoblar” soʻzining boʻgʻinlari ki-tob-lar, morfemalari esa kitob-lar.

Oʻzingizni tekshiring

Mustaqillik: mus-ta-qil-lik — 4 boʻgʻin; mus (TUT, yopiq), ta (TU, ochiq), qil (TUT, yopiq), lik (TUT, yopiq). Oʻquvchilar: oʻ-quv-chi-lar — 4 boʻgʻin; oʻ (U, ochiq), quv (TUT, yopiq), chi (TU, ochiq), lar (TUT, yopiq).

Urgʻu — soʻzdagi bir boʻgʻinning ovoz kuchi bilan ajratib, boshqalaridan kuchliroq va biroz choʻziqroq aytilishi. Urgʻu tushgan boʻgʻin urgʻuli boʻgʻin, qolganlari urgʻusiz boʻgʻin deyiladi. Oʻzbek tilida soʻz urgʻusi asosan kuch (dinamik) urgʻusi boʻlib, odatda soʻzning oxirgi boʻgʻiniga tushadi. Yozuvda urgʻu belgilanmaydi; lugʻat va darsliklarda urgʻuli unli ustiga ʼ belgisi qoʻyiladi: bolá, kitób. Bu darsda soʻz urgʻusi haqida soʻz boradi; gapdagi mantiqiy urgʻu “Urgʻu turlari” darsida koʻrib chiqiladi.

Urgʻu qayerga tushadi

Soʻzga koʻplik, egalik, kelishik qoʻshimchalari yoki soʻz yasovchi qoʻshimchalar (-chi, -lik, -li, -siz va boshqalar) qoʻshilganda urgʻu yangi oxirgi boʻgʻinga oʻtadi. Shuning uchun oʻzbek tilidagi urgʻu koʻchuvchi urgʻu deb ataladi: u goʻyo soʻz oxiriga ergashib boradi.

Urgʻu soʻz oxiriga koʻchadi
ShaklBoʻgʻinlariUrgʻuli boʻgʻin
kitóbki-tobtob
kitoblárki-tob-larlar
kitoblarímki-tob-la-rimrim
kitoblarimdáki-tob-la-rim-dada
ishchíish-chichi
doʻstlíkdoʻst-liklik

Urgʻu olmaydigan qoʻshimchalar

Hamma qoʻshimcha ham urgʻuni oʻziga tortmaydi. Feʼlning boʻlishsizlik qoʻshimchasi -ma, soʻroq yuklamasi -mi, -chi, -ku, -da yuklamalari, shuningdek kesimning -man, -san, -miz, -siz shaxs-son qoʻshimchalari urgʻusiz boʻladi. Bunday holda urgʻu ulardan oldingi boʻgʻinga tushadi. Ayniqsa -ma qoʻshimchasi muhim: undan keyin boshqa qoʻshimchalar kelsa ham, urgʻu -ma dan oldingi boʻgʻinda qoladi.

kélma; kélmadi — lekin keldí; keldími?; ishchíman; shifokórmiz; sízchi?; keldí-ku.

Urgʻu soʻzlarni farqlaydi

Boʻlishsizlik qoʻshimchasi -ma urgʻusiz, ot va sifat yasovchi -ma esa urgʻuli boʻlgani uchun yozuvda bir xil koʻrinadigan, faqat urgʻu bilan farqlanadigan soʻzlar paydo boʻladi. Matnda ular kontekstdan, nutqda esa urgʻudan ajratiladi.

Urgʻu bilan farqlanadigan soʻzlar
Urgʻu oxirgi boʻgʻindaUrgʻu birinchi boʻgʻinda
olmá — mevaólma — “olmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi
yozmá (ish) — yozib bajariladiganyózma — “yozmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi
tortmá — stol yoki javon gʻaladonitórtma — “tortmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi
suzmá — suzib olingan qatiqsúzma — “suzmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi
atlás — ipak matoátlas — xaritalar toʻplami

Oʻzlashma soʻzlarda urgʻu

Rus tilidan va rus tili orqali kirgan soʻzlar odatda manba tildagi urgʻusini saqlaydi: téxnika, respúblika, fábrika, rádio. Arab va fors tillaridan ancha oldin oʻzlashgan soʻzlar esa koʻpincha umumiy qoidaga boʻysunadi: maktab, daftar — urgʻu oxirgi boʻgʻinda. Oʻzlashmalarning talaffuzi haqida “Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi” darsida batafsil aytilgan.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Koʻp uchraydigan xatolar: boʻlishsizlik -ma siga urgʻu berish (“kelmá”, toʻgʻrisi kélma); soʻroq yuklamasi va shaxs-son qoʻshimchasini urgʻuli aytish (“keldimí”, “ishchimán”); rus tilidan kirgan soʻzlarda urgʻuni oxirga koʻchirish (“texniká”); oddiy matnda urgʻu belgisini qoʻyish — u faqat lugʻat, darslik va chalkashlik boʻlishi mumkin boʻlgan joylarda kerak. Urgʻuli boʻgʻinni topish uchun soʻzni boʻgʻinlarga ajrating va oxirgi qoʻshimchani tekshiring: agar u -ma, -mi, -chi, -ku, -da yoki -man, -san, -miz, -siz boʻlsa, urgʻu bitta oldingi boʻgʻinga tushadi; oʻzlashmalarda lugʻatga qarang.

Tovush oʻzgarishlari — tovushning qoʻshni tovushlar taʼsirida yoki soʻzdagi oʻrniga koʻra boshqa tovush bilan almashishi, tushib qolishi yoki orttirilishi. Ular koʻpincha oʻzak va qoʻshimcha chegarasida hamda tez nutqda yuz beradi. Sababi oddiy: nutq aʼzolariga yonma-yon tovushlarni oʻxshash aytish va qiyin birikmalardan qochish qulayroq. Ayrim oʻzgarishlar imloda mustahkamlangan va yozuvda aks etadi, boshqalari faqat talaffuzda boʻladi — ularni farqlash savodli yozish uchun muhim.

Kombinator va pozitsion oʻzgarishlar

Kombinator oʻzgarishlar qoʻshni tovush taʼsirida yuz beradi: “tuzsiz” soʻzida z tovushi s oldida [s] kabi aytiladi — [tussiz]. Pozitsion oʻzgarishlar esa tovushning soʻzdagi oʻrniga bogʻliq: soʻz oxiridagi jarangli undosh jarangsizlanadi — “kitob” [kitop], “ozod” [ozot] tarzida aytiladi; urgʻusiz tor unlilar susayadi.

Asosiy turlari

Tovush oʻzgarishlarining turlari
TuriMohiyatiMisollar
Assimilyatsiya (oʻxshash)tovush qoʻshni tovushga oʻxshab qoladiketdi [ketti], tuzsiz [tussiz]
Undoshlar almashinuvik, q unli oldida g, gʻ ga oʻtadiyurak — yuragi, qishloq — qishlogʻi
Tovush tushishiikkinchi boʻgʻindagi tor unli tushib qoladiogʻiz — ogʻzi, oʻgʻil — oʻgʻli
Tovush orttirilishiundosh yoki unli qoʻshiladiu — unga; nutqda aql [aqil]
Unlilar almashinuvibir unli boshqasiga almashadisayla — saylov

Har bir turga alohida dars bagʻishlangan: “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya”, “Undoshlar assimilyatsiyasi”, “Kombinator tovush oʻzgarishlari” (dissimilyatsiya, metateza va boshqa holatlar oʻsha yerda). Quyida eng muhim amaliy farq berilgan: nima yoziladi-yu, nima faqat aytiladi.

Yozuvda aks etadigan oʻzgarishlar

Imlo qoidalarida mustahkamlangan oʻzgarishlar
QoidaYoziladi
Koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi k, q unli bilan boshlangan qoʻshimcha oldida g, gʻ ga aylanadikoʻylak — koʻylagi, tilak — tilagi, oʻrtoq — oʻrtogʻi
Bir boʻgʻinli soʻzlarda va ayrim oʻzlashmalarda k, q saqlanadioʻq — oʻqi, huquq — huquqi, ittifoq — ittifoqi
Ayrim ikki boʻgʻinli soʻzlarda ikkinchi boʻgʻindagi tor unli egalik qoʻshimchasi oldida tushadiburun — burni, singil — singlim, qorin — qorni
K dan keyin g bilan boshlangan qoʻshimcha k bilan, q va gʻ dan keyin q bilan yoziladikoʻk — koʻkka, tik — tikkan, qishloq — qishloqqa, togʻ — toqqa
Feʼl negizi oxiridagi a -v oldida o ga aylanadiishla — ishlov, tingla — tinglov
U, bu, shu olmoshlariga kelishik qoʻshimchasi qoʻshilganda n orttiriladiuning, bunda, shunga

Faqat talaffuzda boʻladigan oʻzgarishlar

Oʻxshashlik va jarangsizlanish holatlarining aksariyati yozuvda aks etmaydi: imlo oʻzak va qoʻshimchaning asl koʻrinishini saqlaydi. “Ketti” emas, ketdi; “tussiz” emas, tuzsiz; “kitop” emas, kitob yoziladi; nutqda koʻpincha [aqil], [fikir] eshitilsa ham, aql va fikr deb yoziladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Xatolar uch xil boʻladi. Eshitilganidek yozish: “ketti”, “kitop”, “aqil”. Yozuvdagi qoidani qoʻllamaslik: koʻylagi oʻrniga “koʻylaki”, qishlogʻi oʻrniga “qishloqi”, ogʻzi oʻrniga “ogʻizi”, saylov oʻrniga “saylav”, toqqa oʻrniga “togʻga”. Qoidani u amal qilmaydigan joyda qoʻllash: oʻqi oʻrniga “oʻgʻi”, huquqi oʻrniga “huqugʻi”. Ikkilanganda soʻzni imlo lugʻatidan tekshiring.

Oʻzingizni tekshiring

togʻ + ga → toqqa; oʻgʻil + i → oʻgʻli; yurak + im → yuragim; sayla + v → saylov; ketdi — yozilishi ketdi, talaffuzi [ketti].

Singarmonizm (unlilar uygʻunligi) — soʻz doirasida unlilarning bir-biriga moslashuvi, yaʼni qoʻshimcha unlisining oʻzak unlisiga mos kelishi hodisasi. Bu turkiy tillarning qadimiy xususiyati boʻlib, qozoq, qirgʻiz, turk tillarida hozir ham amal qiladi. Hozirgi oʻzbek adabiy tilida singarmonizm deyarli yoʻqolgan: qoʻshimchalar oʻzak unlisidan qatʼi nazar bir shaklda keladi. Shuning uchun bu mavzu oʻzbek tili uchun, avvalo, qardosh tillar bilan qiyoslash, shevalarni va til tarixini tushunish uchun muhimdir.

Singarmonizm turlari

Tanglay singarmonizmi — qator boʻyicha moslashuv: orqa qator unlili oʻzakdan keyin qoʻshimcha orqa qator unlisini, old qator unlili oʻzakdan keyin esa old qator unlisini oladi. Lab singarmonizmi — lablanish boʻyicha moslashuv: oʻzak unlisi lablangan boʻlsa, qoʻshimcha unlisi ham lablangan boʻladi. Tanglay uygʻunligi turkiy tillarda eng keng tarqalgan, lab uygʻunligi esa hamma tilda ham bir xil izchil emas.

Qardosh tillarda va oʻzbek tilida
TuriQardosh tildaOʻzbek adabiy tilida
Tanglay: koʻplikqozoqcha balalar — mektepterbolalar — maktablar: hamma joyda -lar
Tanglay: joʻnalish kelishigiqozoqcha balagʻa — mektepkebolaga — maktabga: hamma joyda -ga
Lab: koʻplikqirgʻizcha toolor, koldortogʻlar, qoʻllar: qoʻshimcha unlisi lablanmaydi

Adabiy tilda nega yoʻqolgan

Oʻzbek adabiy tiliga Toshkent va Fargʻona vodiysi shahar shevalari asos boʻlgan. Bu shevalar asrlar davomida unlilar uygʻunligi boʻlmagan tojik tili bilan yaqin aloqada rivojlangan. Ularda unlilar tizimi oltita unliga (a, o, u, oʻ, i, ye) qisqargan, old qator lablangan unlilar yoʻqolgan, old va orqa qator unli juftlari birlashib ketgan. Juft unlilar qolmagach, uygʻunlik tayanchsiz qoldi va qoʻshimchalar bir variantda mustahkamlandi.

Shevalarda singarmonizm

Oʻzbek shevalari odatda uch lahjaga boʻlinadi: qarluq, qipchoq va oʻgʻuz lahjalari. Qipchoq va oʻgʻuz shevalarida singarmonizm koʻp jihatdan saqlangan: bir qoʻshimchaning oʻzi oʻzakka qarab goh orqa, goh old qator unli bilan aytiladi. Adabiy meyorga asos boʻlgan qarluq shahar shevalarida esa u yoʻqolgan.

Adabiy tildagi izlari

Eng yaqqol iz — k, g va q, gʻ undoshlarining qarama-qarshiligi. Qadimda q va gʻ orqa qator unlilari bilan, k va g esa old qator unlilari bilan kelgan. Unlilardagi qator farqi yoʻqolgach, u undoshlarda saqlanib qoldi: endi bir xil unlili soʻzlarni aynan undosh farqlaydi.

koʻl — qoʻl; kir — qir; kul — qul.

Amaliy xulosa: qoʻshimchalar bir xil yoziladi

Oʻzbek adabiy tilida qoʻshimchalar oʻzakka qarab unlisini oʻzgartirmaydi: uylar, togʻlar, koʻzlar; uyda, maktabda; bolalik, yaxshilik. Qoʻshimcha shakli oʻzgarsa ham, bunga unli emas, oʻzak oxiridagi undosh sabab boʻladi: koʻkka, toqqa (“Tovush oʻzgarishlari” darsiga qarang). Bu imloni ancha osonlashtiradi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Singarmonizmni assimilyatsiya bilan chalkashtirish: uygʻunlik turli boʻgʻinlardagi unlilarni, assimilyatsiya esa yonma-yon tovushlarni, koʻpincha undoshlarni bogʻlaydi. 2) Oʻzbekcha matnga qardosh til yoki sheva shakllarini olib kirish: uylar, maktabga oʻrniga “uyler”, “mektepke”; bu ayniqsa qozoq tilidan tarjima qilganda koʻp uchraydi. 3) “Bolaliq”, “yaxshiliq” deb yozish — adabiy meyorda faqat -lik: bolalik, yaxshilik. 4) Oʻzbek tilida uygʻunlikdan hech narsa qolmagan deb oʻylash: uning izi k — q, g — gʻ juftlarida yashaydi.

Unli tovushlar almashinuvi — soʻzga qoʻshimcha qoʻshilganda yoki undan yangi soʻz yasalganda oʻzakdagi bir unlining boshqa unli bilan almashishi yoki tushib qolishi. Reduksiya esa unlining urgʻusiz, kuchsiz holatda susayishi, qisqarishi va baʼzan deyarli eshitilmay qolishidir. Birinchi hodisa odatda yozuvda aks etadi, ikkinchisi esa asosan talaffuzga tegishli.

Almashinuv, tushish va reduksiya: farqi nimada

Almashinuvda bir unli oʻrniga boshqasi keladi: “sana-” feʼlidan “sanoq” oti yasalganda “a” oʻrnida “o” paydo boʻladi. Tushishda oʻzakdagi unli butunlay yoʻqoladi: “ogʻiz” — “ogʻzi”. Reduksiyada esa unli oʻz oʻrnida qoladi, lekin qisqa va noaniq aytiladi. Almashinuv va tushish muayyan soʻz va qoʻshimchalar doirasida qatʼiy qoidaga boʻysunadi, reduksiya esa urgʻu va nutq surʼatiga bogʻliq.

Feʼldan ot yasashda “a” → “o” va “i” → “u”

“-a” bilan tugagan feʼlga “-q” yoki “-v” qoʻshimchasi qoʻshilganda oxirgi “a” “o” ga aylanadi. “-i” bilan tugagan feʼllarda esa “-v” oldidan “i” “u” ga oʻtadi. Bu almashinuv yozuvda ham aks etadi.

Feʼldan ot yasashda unlilar almashinuvi
FeʼlQoʻshimchaYasalgan soʻzAlmashinuv
sana--qsanoqa → o
tara--qtaroqa → o
oʻyna--qoʻynoqa → o
sayla--vsaylova → o
sina--vsinova → o
soʻra--vsoʻrova → o
oʻqi--voʻquvi → u
toʻqi--vtoʻquvi → u

Oʻzakdagi tor unlining tushishi

Ikkinchi boʻgʻinida tor unli (“i”, “u”) boʻlgan ayrim ikki boʻgʻinli soʻzlarga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha, koʻpincha egalik qoʻshimchasi qoʻshilganda, shu unli tushib qoladi va yozilmaydi. Bu hodisa shu shakldagi barcha soʻzlarda emas, balki muayyan soʻzlar doirasida uchraydi. Feʼllarda ham shunday hol bor: “ayir-” — “ayril-”, “qayir-” — “qayril-”, “ulugʻ” soʻzidan esa “ulgʻay-” feʼli yasaladi.

ogʻiz — ogʻzim, burun — burni, oʻgʻil — oʻgʻli, qorin — qorni, boʻyin — boʻyni, oʻrin — oʻrni, koʻngil — koʻngli, singil — singlim. Keng unli tushadigan holat ham bor: shahar — shahri.

Reduksiya

Oʻzbek tilida reduksiyaga eng koʻp tor unlilar — “i” va “u” moyil. Ular urgʻusiz boʻgʻinda, ayniqsa ikki jarangsiz undosh orasida juda qisqa aytiladi, tez nutqda esa deyarli eshitilmaydi. Keng unlilar (“a”, “o”) kamroq susayadi. Urgʻu odatda oxirgi boʻgʻinga tushgani uchun (qarang: “Urgʻu” darsi) reduksiya soʻzning bosh va oʻrta boʻgʻinlarida koʻproq seziladi. Yozuvda unli doim toʻliq yoziladi.

kichik [k(i)chik], pishiq [p(i)shiq], qishloq [q(i)shloq], tushuncha [t(u)shuncha], hisob [h(i)sob] — qavs ichidagi unli qisqa va kuchsiz aytiladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Tushgan unlini yozuvda tiklash: “ogʻizim”, “burini”, “oʻgʻilim” — notoʻgʻri; toʻgʻrisi “ogʻzim”, “burni”, “oʻgʻlim”. 2) Qoidani hamma soʻzga tatbiq qilish: “oʻyin” soʻzida unli tushmaydi — “oʻyini”, “oʻyni” emas. 3) Yasalgan soʻzda eski unlini qoldirish: “sanaq”, “saylav” — notoʻgʻri; “sanoq”, “saylov” — toʻgʻri. 4) Reduksiyani yozuvga koʻchirish: “kchik”, “blan” kabi shakllar faqat tez nutqda eshitiladi, yozuvda “kichik”, “bilan” boʻladi.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻzda almashinuv yoki tushish borligini bilish uchun oʻzakni alohida va qoʻshimcha bilan aytib koʻring: “burun” — “burni” juftida oʻzakdagi “u” yoʻqolgan, “sina-” — “sinov” juftida esa oxirgi “a” “o” ga almashgan. Shubhali hollarda imlo lugʻatiga murojaat qiling. Reduksiyani esa faqat talaffuzda qayd eting: u yozuvda aks etmaydi.

Undoshlar assimilyatsiyasi — yonma-yon kelgan ikki undoshdan birining ikkinchisiga biror belgisi boʻyicha oʻxshab qolishi: jarangliligi yoki jarangsizligi, hosil boʻlish oʻrni yoki usuli oʻzgaradi. Assimilyatsiya koʻpincha oʻzakning oxirgi undoshi bilan qoʻshimchaning boshlangʻich undoshi uchrashgan joyda yuz beradi va talaffuzni qulaylashtiradi. Bu kombinator oʻzgarishlarning eng keng tarqalgan turidir.

Assimilyatsiya turlari

Taʼsir yoʻnalishiga koʻra progressiv va regressiv assimilyatsiya farqlanadi: progressivda oldingi tovush keyingisini oʻziga oʻxshatadi, regressivda keyingi tovush oldingisiga taʼsir qiladi. Oʻxshashlik darajasiga koʻra toʻliq assimilyatsiya (ikki undosh bir xil boʻlib qoladi) va qisman assimilyatsiya (faqat bitta belgi oʻzgaradi) ajratiladi. Tovushlar yonma-yon tursa, kontakt assimilyatsiya, orada boshqa tovushlar boʻlsa, distant assimilyatsiya deyiladi; unlilarning distant uygʻunligi “Singarmonizm” darsida koʻrib chiqilgan.

Assimilyatsiya turlari misollarda
TuriYozilishiTalaffuziNima oʻzgaradi
Progressiv, qismanketdi[ketti]“d” oldingi “t” taʼsirida jarangsizlanadi
Progressiv, qismanishdan[ishtan]“d” “sh” dan keyin jarangsizlanadi
Progressiv, toʻliqotlar[ottar]“l” oldingi “t” ga tenglashadi (soʻzlashuvda)
Regressiv, toʻliqtuzsiz[tussiz]“z” keyingi “s” ga tenglashadi
Regressiv, qismanqizcha[qischa]“z” “ch” oldida jarangsizlanadi
Regressiv, qismanshanba[shamba]“n” “b” oldida “m” ga oʻtadi

Progressiv assimilyatsiya

Oʻzbek tilida eng koʻp uchraydigani — jarangsizlanish boʻyicha progressiv assimilyatsiya. Jarangsiz undosh bilan tugagan oʻzakdan keyin “d” bilan boshlanadigan qoʻshimchalar (“-di”, “-da”, “-dan”, “-dek”) “t” bilan aytiladi: “aytdi” [aytti], “ishda” [ishta], “toshdek” [toshtek]. Soʻzlashuvda “-lar” qoʻshimchasidagi “l” ham oldingi undoshga tenglashishi mumkin: “otlar” [ottar].

Regressiv assimilyatsiya

Regressiv assimilyatsiyada undosh oʻzidan keyingi undoshga moslashadi. Jarangli “z” jarangsiz “s” va “ch” oldida jarangsizlanadi yoki ularga toʻliq tenglashadi. Burun undoshi “n” esa lab undoshlari “b”, “p”, “m” oldida “m” ga oʻtadi — bu hosil boʻlish oʻrni boʻyicha assimilyatsiyadir: til oʻrniga lablar ishtirok etadi.

yozsin [yossin], soʻzsiz [soʻssiz], qizcha [qischa]; shanba [shamba], manba [mamba], senmi? [semmi?]

Yozuvda aks etadigan assimilyatsiya

Oʻzbek imlosi morfemaning asl shaklini saqlashga intiladi, shuning uchun yuqoridagi oʻzgarishlar yozilmaydi: “ketdi”, “tuzsiz”, “shanba” deb yoziladi. Biroq “g” bilan boshlanadigan ayrim qoʻshimchalar (“-ga”, “-gan”, “-gach”, “-guncha”) “k”, “q” yoki “gʻ” bilan tugagan soʻzga qoʻshilganda assimilyatsiya yozuvda ham koʻrsatiladi.

Imloda aks etgan assimilyatsiya
Soʻz oxiriQoʻshimcha shakliMisollar
“k”-ka, -kan, -kach, -kunchaeshikka, koʻkka, tikkan
“q”-qa, -qan, -qach, -qunchaqishloqqa, oqqan, chiqqach
“gʻ” (gʻ q ga aylanadi)-qatoqqa, boqqa

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Talaffuzni yozuvga koʻchirish: “ketti”, “ishtan”, “tussiz”, “shamba” — notoʻgʻri; “ketdi”, “ishdan”, “tuzsiz”, “shanba” deb yozing. 2) Yozuvda koʻrsatilishi shart boʻlgan oʻzgarishni unutish: “qishloqga”, “tikgan”, “togʻga” — notoʻgʻri; toʻgʻrisi “qishloqqa”, “tikkan”, “toqqa”. 3) Bu qoidani boshqa qoʻshimchalarga koʻchirish: “-di”, “-da”, “-dan” hech qachon “-ti”, “-ta”, “-tan” deb yozilmaydi.

Oʻzingizni tekshiring

Assimilyatsiyani topish uchun soʻzni avval yozilishicha, keyin tabiiy surʼatda aytib, oʻzgargan tovushni belgilang. Soʻng uch savolga javob bering: qaysi tovush qaysisiga taʼsir qildi (yoʻnalish), qaysi belgi oʻzgardi (jaranglilik, oʻrin yoki usul), oʻxshashlik toʻliqmi yoki qismanmi. Masalan, “tuzsiz” soʻzida keyingi “s” oldingi “z” ni oʻziga tenglashtirgan — bu toʻliq regressiv assimilyatsiya.

Kombinator tovush oʻzgarishlari — nutq oqimida tovushning oʻziga qoʻshni yoki yaqin turgan tovushlar taʼsirida oʻzgarishi. Ular tovushlar birikkanda talaffuzni yengillashtiradi. Bunday oʻzgarishlarning koʻpi faqat ogʻzaki nutqda uchraydi, ayrimlari esa adabiy meyorga aylanib, yozuvda ham aks etgan.

Kombinator va pozitsion oʻzgarishlar

Pozitsion oʻzgarish tovushning soʻzdagi oʻrniga bogʻliq: soʻz oxiridagi jarangli undosh jarangsizlanadi (“kitob” [kitop]), urgʻusiz tor unli susayadi (qarang: “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya” darsi). Kombinator oʻzgarishda esa sabab — qoʻshni tovush. Shuning uchun tahlilda avval “tovush nega oʻzgardi: oʻrni uchunmi yoki qoʻshnisi taʼsiridami?” degan savolga javob toping.

Kombinator oʻzgarishlar turlari
TuriMohiyatiMisol
Assimilyatsiyatovushlar bir-biriga oʻxshaydiketdi [ketti]
Dissimilyatsiyabir xil tovushlar farqlanadikoridor [kalidor]
Akkomodatsiyaunli va undosh bir-biriga moslashadiqiz — kiyim: “i” turlicha aytiladi
Metatezatovushlar oʻrin almashadituproq [turpoq]
Eliziyatovush tushib qoladidoʻst [doʻs]
Protezasoʻz boshida unli orttiriladistol [ustol]
Epentezaundoshlar orasiga unli qoʻshiladifikr [fikir]

Dissimilyatsiya va akkomodatsiya

Assimilyatsiya “Undoshlar assimilyatsiyasi” darsida batafsil yoritilgan; dissimilyatsiya esa uning aksidir: soʻzdagi bir xil yoki yaqin ikki tovushdan biri talaffuzni yengillashtirish uchun oʻzgaradi. Oʻzbek tilida u kam uchraydi, asosan soʻzlashuvda kuzatiladi: “koridor” soʻzidagi ikki “r” dan birinchisi oddiy nutqda “l” ga oʻtadi. Akkomodatsiya — unli va undoshning bir-biriga moslashuvi. Masalan, “i” unlisi “q”, “gʻ”, “x” dan keyin chuqurroq, “k”, “g” dan keyin esa oldinroq aytiladi: “qiz”, “gʻisht” — “kiyim”, “gilos”. Bu farq yozuvda koʻrsatilmaydi.

Metateza va tovush tushishi

Metateza — soʻzdagi qoʻshni tovushlarning oʻrin almashishi; u asosan shevalarda uchraydi va adabiy meyor hisoblanmaydi. Tovush tushishi (eliziya) koʻproq ikki holatda kuzatiladi: soʻz oxirida undoshlar toʻplanganda oxirgi undosh soʻzlashuvda aytilmay qoladi; soʻzlar chegarasida ikki unli uchrashganda ulardan biri tushadi, “edi”, “ekan” kabi yordamchilar esa oldingi soʻzga qoʻshilib, bosh unlisini yoʻqotadi.

Metateza: tuproq [turpoq], koʻprik [koʻrpik]. Eliziya: doʻst [doʻs], goʻsht [goʻsh], Toshkent [Toshken]; bora olmadi [borolmadi], kelgan edi [kelgandi], kelgan ekan [kelgankan].

Tovush orttirilishi: proteza va epenteza

Asliy oʻzbek soʻzlarida soʻz boshida undoshlar toʻplanmaydi, soʻz oxirida esa ikkinchisi sonor boʻlgan undoshlar birikmasi (“fikr”, “aql”, “hukm”) ularga xos emas. Shuning uchun bunday birikmali oʻzlashmalarda soʻzlashuvda unli orttiriladi. Soʻz boshidagi orttirish proteza, undoshlar orasidagi orttirish epenteza deyiladi. Adabiy yozuvda bu unlilar yozilmaydi, unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshilganda esa ortiqcha unli talaffuzda ham yoʻqoladi: “fikrim”, “aqli”.

Proteza: stakan [istakan], shkaf [ishkaf], stol [ustol]. Epenteza: fikr [fikir], aql [aqil], hukm [hukum], qabr [qabir], umr [umur].

Unlilar orasida jaranglashish

Koʻp boʻgʻinli soʻzlar oxiridagi “k” va “q” unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha oldidan, yaʼni ikki unli orasida qolganda, jaranglashib “g” va “gʻ” ga oʻtadi va bu yozuvda ham aks etadi: “bilak” — “bilagi”, “yurak” — “yuragim”, “qishloq” — “qishlogʻi”, “taroq” — “tarogʻi”. Bir boʻgʻinli soʻzlarda va ayrim oʻzlashmalarda undosh oʻzgarmaydi: “oʻq” — “oʻqi”, “oq” — “oqi”, “axloq” — “axloqi”, “huquq” — “huquqi”.

Xatolar va oʻzingizni tekshirish

Eng koʻp uchraydigan xato — soʻzlashuvdagi shaklni yozuvga koʻchirish: “doʻs”, “fikir”, “istakan”, “turpoq” — notoʻgʻri. Teskari xato ham bor: “yurakim”, “qishloqi” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “yuragim”, “qishlogʻi”. Oʻzgarishni tahlil qilishda: 1) oʻzgargan tovushni toping; 2) unga qaysi qoʻshni tovush taʼsir qilganini aniqlang; 3) oʻzgarish turini jadvaldan belgilang; 4) bu shakl yozuvda meyormi yoki faqat talaffuzdami — imlo qoidalari bilan solishtiring.

Soʻzning tovush tarkibi — soʻzni tashkil etgan tovushlar, ularning soni va qanday tartibda kelishi. Tovush tarkibi soʻzning tashqi, eshitiladigan qobigʻidir: bitta tovushni almashtirsak ham, boshqa maʼnodagi soʻz hosil boʻladi. Shu sababli tovush tarkibini aniq belgilay olish toʻgʻri talaffuz va toʻgʻri yozishning asosidir.

tosh — tish — tush; ot — oʻt — it; qor — qop.

Tovush va harf bir xil emas

Tovushni eshitamiz va aytamiz, harfni esa koʻramiz va yozamiz (batafsil: “Tovush va harf” darsi). Koʻp soʻzlarda harflar va tovushlar soni teng, lekin kirill yozuvida “ye” (soʻz boshida va unlidan keyin), “yo”, “yu”, “ya” harflari ikki tovushni — “y” va unlini bildiradi, “ng” birikmasi esa bitta tovushdir. Lotin yozuvida esa, aksincha, “y” alohida harf bilan yoziladi, lekin “sh”, “ch”, “ng” tovushlari ikki harf bilan beriladi.

Soʻzda nechta tovush bor
SoʻzTovushlarSoniYozuvdagi farq
maktabm, a, k, t, a, b6har bir harf bitta tovushni bildiradi
tongt, o, ng3“ng” ikki harf bilan yozilsa ham bitta tovush
yery, e, r3kirill yozuvida 2 harf: soʻz boshidagi “ye” = y + e
yozuvy, o, z, u, v5kirill yozuvida 4 harf: “yo” = y + o
yulduzy, u, l, d, u, z6kirill yozuvida 5 harf: “yu” = y + u
shaharsh, a, h, a, r5lotin yozuvida “sh” ikki harf bilan yoziladi
mevam, e, v, a4undoshdan keyingi “ye” bitta tovush — e

Unlilar va undoshlar qanday navbatlashadi

Oʻzbek tilida 6 ta unli bor va har bir boʻgʻinda bitta unli boʻladi, shuning uchun soʻzdagi boʻgʻinlar soni unlilar soniga teng (qarang: “Boʻgʻin” darsi). Asliy soʻzlar uchun undosh va unlining navbatlashib kelishi xos: “o-ta”, “bo-la”, “qish-loq”. Ikki unlining yonma-yon kelishi asosan oʻzlashmalarda uchraydi: “oila”, “shoir”, “doira”. Soʻz ichida ikki undoshning yonma-yon kelishi odatiy (“maktab”, “qishloq”), uch undosh esa kamdan-kam, koʻpincha oʻzak va qoʻshimcha chegarasida uchraydi: “doʻstlik”, “goʻshtli”.

Soʻz boshi va oxiridagi cheklovlar

Har bir tilda tovushlarning soʻz boshida va oxirida kelish imkoniyati cheklangan. Oʻzbek tilida “ng” soʻz boshida hech qachon kelmaydi. Asliy turkiy soʻzlar “r” bilan boshlanmaydi: “r” bilan boshlangan soʻzlar (“roʻmol”, “rang”, “radio”) oʻzlashmadir. Soʻz boshida undoshlarning toʻplanishi ham asliy soʻzlarga yot, shuning uchun “stol”, “stakan” kabi soʻzlarda soʻzlashuvda qoʻshimcha unli paydo boʻladi (qarang: “Kombinator tovush oʻzgarishlari” darsi).

Soʻz oxirida jarangli portlovchi “b”, “d”, “g” undoshlari talaffuzda jarangsizlanadi, yozuvda esa saqlanadi. Bunday undosh bilan tugaydigan soʻzlarning koʻpi oʻzlashma: “kitob” [kitop], “ozod” [ozot], “barg” [bark]. Soʻz oxiridagi undoshni tekshirish uchun unga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshing: “kitobi”, “bargi” shakllarida jarangli tovush aniq eshitiladi.

Tovush tarkibini aniqlash tartibi

1) Soʻzni adabiy talaffuz meyoriga koʻra aniq ayting. 2) Boʻgʻinlarga ajrating. 3) Tovushlarni tartib bilan yozib chiqing: “ye” (soʻz boshida va unlidan keyin), “yo”, “yu”, “ya” ni ikki tovush, “ng” ni bitta tovush deb oling. 4) Har bir tovushni tavsiflang: unlimi yoki undosh, undosh boʻlsa jaranglimi yoki jarangsiz. 5) Tovushlar va harflar sonini solishtiring. 6) Talaffuzdagi oʻzgarishlarni (jarangsizlanish, assimilyatsiya) alohida qayd eting.

Namuna: “yozuvchi” — yo-zuv-chi, 3 boʻgʻin; tovushlar: y, o, z, u, v, ch, i — 7 ta (unlilar: o, u, i; undoshlar: y, z, v, ch); kirill yozuvida 6 harf. “Tongda” — tong-da, 2 boʻgʻin; tovushlar: t, o, ng, d, a — 5 ta; harflar 6 ta.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Harflarni tovush deb sanash: “tong” soʻzida 4 ta emas, 3 ta tovush bor. 2) “yo”, “yu”, “ya” tarkibidagi “y” ni unutish: “yulduz”da 6 ta tovush bor. 3) Har qanday “ye” ni ikki tovush deb hisoblash: “meva”da u bitta tovush — e; ikki tovushni faqat soʻz boshida va unlidan keyin bildiradi: “yer”, “proyekt”. 4) Talaffuzni yozuvga koʻchirish: “kitop”, “ozot” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “kitob”, “ozod”.

Boʻgʻinga boʻlish — soʻzni talaffuzdagi eng kichik boʻlaklarga, yaʼni boʻgʻinlarga ajratish; har bir boʻgʻin unli tovush atrofida hosil boʻladi. Soʻzni koʻchirish esa soʻzning bir qismini satr oxirida qoldirib, qolgan qismini keyingi satrga oʻtkazishdir. Koʻchirish boʻgʻinga boʻlishga tayanadi, lekin har qanday boʻgʻin chegarasi ham koʻchirish uchun yarayvermaydi.

Soʻzda nechta unli boʻlsa, shuncha boʻgʻin boʻladi: “non” — bir boʻgʻin, “ki-tob” — ikki, “mam-la-kat” — uch boʻgʻin. Boʻgʻin turlari (ochiq va yopiq boʻgʻin, U, TU, TUT kabi tuzilishlar) “Boʻgʻin” darsida koʻrib chiqilgan; bu yerda soʻzni boʻgʻinga toʻgʻri ajratish va yozuvda koʻchirish haqida gap boradi.

Soʻzni boʻgʻinga boʻlish qoidalari

Boʻgʻin chegarasi ikki unli orasida nechta undosh turganiga qarab aniqlanadi. Oʻzbek tilida boʻgʻin undosh bilan boshlanishga intiladi: unlilar orasida bitta undosh boʻlsa, u keyingi boʻgʻinga oʻtadi.

Unlilar orasidagi undoshlar soniga koʻra boʻgʻin chegarasi
Unlilar orasidaQoidaMisollar
hech narsa (unlilar yonma-yon)chegara unlilar orasidan oʻtadio-i-la, shi-or, mu-al-lim
bitta undoshundosh keyingi boʻgʻinga oʻtadio-na, ki-tob, ba-ho-dir
ikkita undoshbirinchisi oldingi, ikkinchisi keyingi boʻgʻindamak-tab, bir-ga, kat-ta
uchta undoshdastlabki ikkitasi oldingi boʻgʻinda qoladidoʻst-lik, mard-lik, toʻrt-ta

Qoʻshimcha olgan soʻz ham talaffuzga koʻra boʻlinadi, morfemaga koʻra emas: “kitobi” — ki-to-bi (ki-tob-i emas); “ishladi” — ish-la-di; “oʻquvchilar” — oʻ-quv-chi-lar.

Qoʻsh undoshlar hamisha ikki boʻgʻinga taqsimlanadi: “kat-ta”, “am-mo”, “ik-ki”. Soʻz boshidagi yoki oxiridagi undoshlar toʻplanishi, masalan, oʻzlashma “sport”, “tekst” soʻzlarida, boʻlinmaydi va bitta boʻgʻinga kiradi.

Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari

Koʻchirishning asosiy talabi — soʻz faqat boʻgʻin chegarasidan boʻlinadi. “Mamlakat” soʻzini ikki xil koʻchirish mumkin: “mam-lakat” va “mamla-kat”. Bundan tashqari, bir qator cheklovlar amal qiladi.

Koʻchirishning asosiy qoidalari
QoidaToʻgʻriNotoʻgʻri
Faqat boʻgʻin chegarasidan koʻchiriladiki-tob, mak-tabkit-ob, ma-ktab
Bir harfli boʻgʻin satrda qoldirilmaydi va koʻchirilmaydiaba-diy; “ona”, “uka” koʻchirilmaydia-badiy, o-na, u-ka
Bir boʻgʻinli soʻz boʻlinmaydinon, doʻst, tekstdoʻ-st, tek-st
Tutuq belgisi oldingi satrda qoladimaʼ-no, taʼ-sirma-ʼno, ta-ʼsir
Lotin yozuvida ikki harf bilan yoziladigan sh, ch hamda bitta tovushni bildiruvchi ng boʻlinmaydipe-shona, de-ngiz, si-ngilden-giz, sin-gil
Qisqartmalar, bosh harf bilan familiya, son bilan oʻlchov birligi ajratilmaydiBMT, A. Qodiriy, 25 km — bir satrdaBM-T; “A.” satr oxirida, “Qodiriy” keyingi satrda

Koʻchirishning mumkin boʻlgan barcha variantlari: “mam-lakat” / “mamla-kat”; “oʻquv-chilar” / “oʻquvchi-lar”; “tash-kilot” / “tashki-lot”. “Ona”, “uka”, “oy” soʻzlari umuman koʻchirilmaydi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Eng koʻp uchraydigan xatolar: soʻzni morfemaga koʻra boʻlish (ki-to-bi oʻrniga ki-tob-i); satrda bitta unlini qoldirish (o-na); tutuq belgisini keyingi satrga oʻtkazish; bir boʻgʻinli soʻz va qisqartmalarni boʻlish. Lotin yozuvida oʻ va gʻ harflaridagi belgi harfdan ajratilmaydi. Chiziqcha bilan yoziladigan soʻzlarni (“ota-ona”) chiziqcha oʻrnidan koʻchirish eng qulaydir. Soʻzni boʻlaklari oʻquvchini chalgʻitadigan yoki nooʻrin maʼno beradigan qilib boʻlmaslik ham tavsiya etiladi.

Oʻzingizni tekshiring

1) Unlilarni sanang — bu boʻgʻinlar soni. 2) Har ikki unli orasidagi undoshlarni sanab, jadvaldagi qoidani qoʻllang. 3) Koʻchirish uchun bitta harfni qoldiradigan, tutuq belgisini ajratadigan yoki qisqartmani boʻladigan chegaralarni chiqarib tashlang. Masalan, “oʻqituvchi”: oʻ-qi-tuv-chi — toʻrt boʻgʻin; “oʻqi-tuvchi” va “oʻqituv-chi” tarzida koʻchirish mumkin, “oʻ-qituvchi” tarzida emas.

Urgʻu — soʻzdagi bir boʻgʻinni yoki gapdagi bir soʻzni ovoz kuchi, shuningdek, choʻziqroq yoki balandroq talaffuz orqali ajratib aytishdir. Vazifasiga koʻra oʻzbek tilida urgʻuning uch turi farqlanadi: soʻz urgʻusi, mantiqiy urgʻu va emotsional urgʻu. Yozuvda urgʻu odatda belgilanmaydi; lugʻat va darsliklarda urgʻuli unli ustiga belgi qoʻyiladi: olmá, bolá.

Vazifasiga koʻra urgʻu turlari
TuriNimani ajratadiMisol
Soʻz urgʻusisoʻzdagi bir boʻgʻinnikitób, oʻquvchí
Mantiqiy urgʻugapdagi maʼno jihatdan eng muhim soʻzniMen BUGUN keldim.
Emotsional urgʻusoʻzlovchining his-tuygʻusiniJu-u-uda chiroyli!

Soʻz urgʻusi

Soʻz urgʻusi har bir mustaqil soʻzga xos. Tabiatiga koʻra oʻzbek tilidagi urgʻu asosan dinamik (kuch) urgʻudir: urgʻuli boʻgʻin boshqalariga qaraganda kuchliroq va bir oz choʻziqroq aytiladi, ton balandligi esa soʻz maʼnosini oʻzgartirmaydi. Oʻrniga koʻra u oxirgi boʻgʻinga moyil, lekin unga qatʼiy bogʻlanmagan: qoʻshimcha qoʻshilganda koʻchadi (batafsil — “Urgʻu” darsida), ayrim soʻzlarda esa birinchi yoki oʻrta boʻgʻinda turadi.

Urgʻu oxirgi boʻgʻinga tushmaydigan soʻzlar: ayrim ravish va modal soʻzlar — hózir, álbatta; boʻlishsiz buyruq shakli — bórma, yózma; rus tili orqali kirgan oʻzlashmalar — téxnika, fábrika.

Urgʻu soʻz maʼnosini farqlaydi

Bir xil yozilib, urgʻu bilan farqlanadigan soʻzlar
Urgʻu oxirgi boʻgʻindaUrgʻu oldingi boʻgʻinda
olmá — mevaólma — olmagin
yozmá — yozma ishyózma — yozmagin
suzmá — sut mahsulotisúzma — suzmagin
atlás — ipak matoátlas — xaritalar toʻplami

Asosiy va yordamchi urgʻu

Koʻp boʻgʻinli va qoʻshma soʻzlarda asosiy urgʻudan tashqari kuchsizroq yordamchi urgʻu ham eshitilishi mumkin. Qoʻshma soʻz bir butun boʻlib aytiladi: asosiy urgʻu butun soʻzning oxiriga tushadi, birinchi qism esa faqat kuchsiz urgʻuni saqlaydi — oshxoná, koʻzoynák. Juft va takroriy soʻzlarda (“ota-ona”, “katta-kichik”) har bir qism oʻz urgʻusiga ega.

Mantiqiy urgʻu

Mantiqiy urgʻu gapning maʼno markazini, yaʼni soʻzlovchi tinglovchi eʼtiborini tortmoqchi boʻlgan soʻzni ajratadi. Oʻzbek tilida bunday soʻz koʻpincha bevosita kesimdan oldin keladi, shuning uchun mantiqiy urgʻu soʻz tartibi bilan birga ishlaydi (qarang: “Gapda soʻz tartibi” darsi). Urgʻu oʻrni oʻzgarsa, gap turli savollarga javob beradi.

Bitta gapda mantiqiy urgʻuning oʻrni
Gap (urgʻuli soʻz bosh harflar bilan)Qaysi savolga javob beradi
MEN ertaga Samarqandga boraman.Kim boradi?
Men ERTAGA Samarqandga boraman.Qachon boradi?
Men ertaga SAMARQANDGA boraman.Qayerga boradi?
Men ertaga Samarqandga BORAMAN.Boradimi yoki yoʻqmi?

Emotsional urgʻu

Emotsional (emfatik) urgʻu hayrat, zavq, gʻazab kabi hislarni ifodalaydi. Bunda urgʻuli unli choʻziladi yoki undosh kuchaytirib aytiladi: “Ju-u-uda yaxshi!”, “Ajo-o-yib!”, “Hech qacha-a-on!”. Yozuvda bunday choʻzilish harfni takrorlash orqali faqat badiiy matnda va jonli nutqni berishda koʻrsatiladi; rasmiy matnda ishlatilmaydi.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Koʻp uchraydigan xatolar: rus tili taʼsirida asliy soʻzlarda urgʻuni boshiga koʻchirish (kitób oʻrniga kítob); ot bilan boʻlishsiz feʼlni adashtirish (olmá — ólma); ovoz chiqarib oʻqiganda har bir soʻzni bir xil ajratish — nutq bir xil ohangda eshitilib, maʼno yoʻqoladi. Urgʻuli boʻgʻinni topish uchun soʻzni kimnidir chaqirayotgandek yoki hayratlangandek ayting: urgʻuli boʻgʻin oʻz-oʻzidan ajralib chiqadi. Mantiqiy urgʻuni topish uchun gapga savol bering: shu savolga javob boʻlgan soʻz ajratiladi.

Intonatsiya — gapning tovush jihatdan shakllanishi boʻlib, u bir necha vositaning birligidan iborat: ovoz tonining koʻtarilishi va pasayishi (ohang), mantiqiy urgʻu, pauza, nutq surʼati, ovoz kuchi va tembr. Intonatsiya soʻzlar qatorini tugal gapga aylantiradi, xabar qilyapmizmi, soʻrayapmizmi yoki undayapmizmi — shuni koʻrsatadi va soʻzlovchining aytilgan fikrga munosabatini yetkazadi.

Intonatsiyaning tarkibiy qismlari

Intonatsiya vositalari
VositaNimaMisol
Ohangovoz tonining koʻtarilishi va pasayishi“Keldingiz?” ↗ — “Keldingiz.” ↘
Mantiqiy urgʻumaʼno jihatdan muhim soʻzni ajratishKITOBNI oldim (daftarni emas).
Pauzanutqni maʼno boʻlaklariga ajratuvchi toʻxtam“Opam | shifokor.”
Surʼatnutqning tezligikirish soʻz va izohlar tezroq aytiladi
Ovoz kuchibaland yoki past aytishundov va buyruqda kuchayadi
Tembrovozning hissiy tusiquvonch, xafalik, kesatiq

Yozuvda intonatsiya tinish belgilari orqali beriladi: nuqta, soʻroq va undov belgilari gap oxiridagi ohangni, vergul va tire esa pauzalarni koʻrsatadi. Fonetik yozuvda shartli belgilar ishlatiladi: ↗ — ton koʻtarilishi, ↘ — ton pasayishi, | — qisqa pauza, || — uzun pauza.

Gap maqsadiga koʻra intonatsiya

Gap turlari va ularning ohangi
Gap turiOhangMisol
Darak gapoxiriga tomon tekis pasayadi ↘Poyezd soat sakkizda joʻnaydi.
Soʻroq soʻzli soʻroq gapton soʻroq soʻzda koʻtarilib, keyin pasayadiPoyezd qachon joʻnaydi?
-mi yuklamali soʻroq gapton -mi olgan soʻzda koʻtariladiPoyezd sakkizdami joʻnaydi?
Soʻroq vositalarisiz soʻroq gapton gap oxirida koʻtariladi ↗Poyezd sakkizda joʻnaydi? ↗
Buyruq gapqatʼiy va kuchli; iltimosda yumshoqTezroq yuring! Iltimos, kirib oʻting.
Undov gapbaland, kuchli, hissiyQanday goʻzal manzara!

Jadvaldan koʻrinib turibdiki, oʻzbek tilida soʻroq gap soʻroq soʻz va “-mi” yuklamasisiz, faqat intonatsiya yordamida ham hosil boʻladi. Gap turlarining oʻzi haqida batafsil “Maqsadga koʻra gap turlari” darsida.

Gap ichidagi intonatsiya

Uyushiq boʻlaklar sanash ohangi bilan aytiladi: har biridan keyin qisqa pauza boʻladi, oxirgisi oldida ton pasayadi. Undalma va kirish soʻzlar gapning qolgan qismidan pauza bilan ajratiladi, kirish soʻzlar esa pastroq va tezroq aytiladi. Qoʻshma gap qismlari orasida ham pauza boʻladi, birinchi qism oxirida ton toʻla pasaymay, fikr davom etayotgandek turadi.

“Bozordan olma, | nok, | uzum || oldik.” — sanash ohangi. “Aziz doʻstlar, | sizni bayram bilan tabriklayman!” — undalma. “Afsuski, | u bugun kelolmadi.” — kirish soʻz. “Qoʻngʻiroq chalindi, | oʻquvchilar sinfga kirdi.” — qoʻshma gap.

Pauza maʼno farqlaydi

“Oʻqituvchi, | Anvar keldi.” — oʻqituvchiga murojaat qilyapmiz. “Oʻqituvchi Anvar | keldi.” — Anvar ismli oʻqituvchi keldi. “Yaxshi, | oʻqidi.” — rozilik bildirilyapti. “Yaxshi oʻqidi.” — oʻqish sifati baholanyapti. Yozuvda bu farqni vergul beradi.

Koʻp uchraydigan xatolar va ularning oldini olish

Ifodali oʻqishda eng koʻp uchraydigan xatolar: bir-biriga zich bogʻlangan soʻzlar orasida pauza qilish — aniqlovchi va aniqlanmish orasida (“katta | uy” emas, “katta uy”) yoki soʻz bilan koʻmakchi orasida (“sen | bilan” emas, “sen bilan”); undalma va kirish soʻzlarni ajratmaslik; uzun gapni nafas yetmagan joyda boʻlish; hamma gapni bir xil ohangda, oxirida tonni pasaytirmay oʻqish. Matnni ovoz chiqarib oʻqishdan oldin pauzalarni (|, ||), mantiqiy urgʻuli soʻzlarni va ton koʻtariladigan yoki pasayadigan joylarni qalam bilan belgilab oling.

Orfoepiya — adabiy talaffuz normalari majmui va ularni oʻrganadigan tilshunoslik boʻlimidir. U tovushlar, tovush birikmalari va qoʻshimchalar adabiy tilda qanday aytilishini, urgʻu qayerga tushishini belgilaydi, shunda turli shevalarda soʻzlashuvchilar ham bir-birini bir xil tushunadi. Oʻzbek adabiy tili va uning talaffuz normalari asosan Toshkent va Fargʻona shevalariga tayanadi.

Orfoepik normalar nutq omma oldida yangraydigan joylarda ayniqsa muhim: radio va televideniyeda, sahnada, oʻqituvchi va diktor nutqida, rasmiy chiqishlarda, shuningdek, dublyaj va tarjimalarni ovozlashtirishda.

Orfoepiya va orfografiya

Orfografiya (imlo) soʻzni qanday yozishni, orfoepiya esa qanday aytishni belgilaydi. Oʻzbek yozuvi asosan fonetik tamoyilga qurilgan, lekin yozuv bilan talaffuz hamma vaqt ham toʻla mos kelmaydi: soʻz yoki qoʻshimcha bir xil yoziladi, jonli nutqda esa unda tovush oʻzgarishlari roʻy beradi. Bunday hollarda yozilishicha oʻqish ham, eshitilishicha yozish ham xato hisoblanadi.

Yozilishi va adabiy talaffuzi farq qiladigan hollar
HodisaYozilishiAytilishi
soʻz oxiridagi jarangli undosh jarangsizlanadikitob, ozod, barg[kitop], [ozot], [bark]
tutuq belgisidan oldingi unli choʻziq aytiladimaʼno, taʼsir[ma:no], [ta:sir]
undoshlar bir-biriga moslashadituzsiz, soʻzsiz[tussiz], [soʻssiz]
ng bitta burun tovushini bildiraditong, keng, meningn va g alohida eshitilmaydi

Unli va undoshlar: nimani aralashtirib boʻlmaydi

Adabiy talaffuzda oltita unli aniq farqlanadi: i, e, a, o, u, oʻ. Soʻz boshida va urgʻusiz boʻgʻinlarda tor unlilar (i, u) bir oz qisqa aytilishi tabiiy (qarang: “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya” darsi), lekin oʻqishda ularni butunlay tushirib yuborish tavsiya etilmaydi. Soʻzlarni bir-biridan farqlaydigan tovush juftlariga alohida eʼtibor berish kerak.

Soʻz maʼnosini farqlaydigan tovush juftlari
JuftBirinchi soʻzIkkinchi soʻz
q — kqoʻl (aʼzo); qir (tepalik)koʻl (suv havzasi); kir (ifloslik)
x — hxol (terida); xam (egilgan)hol (ahvol); ham (ham-da)
gʻ — ggʻoʻr (pishmagan)goʻr (qabr)
oʻ — uoʻn (son); koʻl (suv havzasi)un (bugʻdoy uni); kul (oʻchoq kuli)
o — abol (asal)bal (baho)

Rus tili taʼsirida “q” koʻpincha “k” kabi, “h” esa “x” kabi aytiladi; ayrim shevalarda “f” oʻrniga “p” ishlatiladi (“fabrika” oʻrniga “pabrika”, “hafta” oʻrniga “hapta”). Bularning barchasi adabiy normaga zid.

Qoʻshimchalar, urgʻu va oʻzlashmalar

Adabiy nutqda qoʻshimchalar toʻliq aytiladi. Soʻzlashuvdagi qisqargan shakllar rasmiy nutqda ishlatilmaydi: “meni kitobim” emas, “mening kitobim”; “kevotti” emas, “kelyapti”. Urgʻu adabiy normaga koʻra qoʻyiladi: asliy soʻzlarda odatda oxirgi boʻgʻinda (“Urgʻu” va “Urgʻu turlari” darslariga qarang). Rus tilidan va u orqali kirgan soʻzlar adabiy nutqda asl qiyofasiga yaqin aytiladi: [istakan], [poyiz] emas, “stakan”, “poyezd”, “student”; arab va fors-tojik tillaridan kirgan soʻzlar esa allaqachon oʻzbekcha talaffuzga moslashgan: “kitob”, “shahar”. Batafsil — “Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi” darsida.

Oʻzingizni tekshiring

Kichik bir matnni ovoz chiqarib oʻqing, yozib oling va eshitib koʻring. Tekshiring: “q” va “k”, “h” va “x”, “oʻ” va “u” farqlanyaptimi; qoʻshimchalar toʻliq aytilyaptimi (“-ni” emas, “-ning”); urgʻu oʻz joyidami; “kitob”, “maʼno” kabi soʻzlarni harfma-harf oʻqimayapsizmi. Shubhali soʻzlarni orfoepik lugʻatdan tekshiring.

Tovush — nutqning eng kichik talaffuz birligi: uni nutq aʼzolari yordamida aytamiz va quloq bilan eshitamiz. Harf — tovushni yozuvda ifodalaydigan shartli belgi: uni yozamiz va koʻz bilan oʻqiymiz. Tovush ogʻzaki nutqqa, harf esa yozma nutqqa tegishli. Tovushlarni fonetika, harflar va boshqa yozuv belgilarini grafika, soʻzlarni yozish qoidalarini esa orfografiya oʻrganadi.

Tovush va harfni qanday farqlash mumkin

Tovush va harfning farqi
BelgiTovushHarf
qayerda mavjudogʻzaki nutqdayozuvda
qanday idrok etiladitalaffuz qilinadi va eshitiladiyoziladi va oʻqiladi
qaysi boʻlim oʻrganadifonetikagrafika (yozish qoidalarini — orfografiya)
qanday belgilanadikvadrat qavsda: [y], [kitop]qoʻshtirnoqda: “yo”, “kitob”
oʻzbek tilida soni6 unli va koʻpchilik darsliklarga koʻra 24 undoshkirill alifbosida 35, lotin alifbosida 29 harf

Tovushni yozib boʻlmaydi, harfni esa talaffuz qilib boʻlmaydi: harfni oʻqiganda biz uning orqasidagi tovushni aytamiz. Shuning uchun “soʻzda a harfi eshitiladi” deyish notoʻgʻri — eshitiladigani tovush. Bir tovush turli alifbolarda turlicha ifodalanishi mumkin: kirill yozuvida bitta harf bilan yoziladigan ayrim tovushlar lotin yozuvida ikki belgi bilan yoziladi.

Oʻzbek alifbosi

Alifbo — belgilangan tartibda joylashgan harflar yigʻindisi. Oʻzbek kirill alifbosida 35 harf bor, ular orasida oʻzbek tiliga xos “oʻ”, “q”, “gʻ”, “h” ham bor. Amaldagi lotin alifbosida 29 harf bor: [sh] va [ch] tovushlari ikki belgi birikmasi bilan, [oʻ] va [gʻ] tovushlari esa harf va maxsus belgi bilan yoziladi; tutuq belgisi ham alifbodan alohida harf sifatida oʻrin olgan. [ng] tovushi ikkala yozuvda ham ikki harf birikmasi bilan yoziladi va alohida harf hisoblanmaydi.

Harf va tovush mos kelmaydigan hollar

Kirill yozuvida harf va tovush mos kelmaydigan hollar
HolatMisolHarfTovush
“ye”, “yo”, “yu”, “ya” soʻz boshida, unlidan va “ʼ” dan keyin [y] va unlini bildiradiyoz [yoz], oyoq [oyoq]2; 33; 4
“ng” — ikki harf, bitta tovushtong43
“ʼ” ayirish belgisi alohida tovushni bildirmaydimaʼno54
rus tilidan oʻzlashgan soʻzlardagi “” tovush emasaprel65
“j” harfi ikki xil tovushni bildiradijon [djon], jurnal [jurnal]11 ([dj] yoki [j])
soni teng, lekin boshqa tovush eshitiladikitob [kitop]55

Sanab koʻring: “yoshlik” — 5 harf, 6 tovush [yoshlik]; “yulduz” — 5 harf, 6 tovush [yulduz]; “tonggi” — 6 harf, 5 tovush; “sanʼat” — 6 harf, 5 tovush; “shahar” — 5 harf, 5 tovush.

Lotin yozuvida “yo”, “yu”, “ya” kabi harflar yoʻq: [y] va unli alohida yoziladi, shuning uchun harf va tovush soni koʻproq mos keladi. Sanashda [sh], [ch], [oʻ], [gʻ] ni ifodalaydigan belgilar bittadan harf hisoblanadi. “Shoir” soʻzi lotin yozuvida besh belgi bilan yozilsa ham, toʻrt harf va toʻrt tovushdan iborat; “oʻgʻil” — olti belgi, toʻrt harf va toʻrt tovush; “tong” esa toʻrt harf, lekin uch tovush, chunki [ng] alohida harf emas.

Koʻp uchraydigan xatolar

Birinchi xato — “yo”, “yu”, “ya” ni bitta tovush deb sanash: “yoz” soʻzida ikki emas, uch tovush bor. Ikkinchisi — “ng” ni ikki tovush deb hisoblash va uni [n] va [g] qilib aytish: “tong”, “keng”, “singil” soʻzlarida bitta burun tovushi bor. Uchinchisi — yozuvda “ʼ” ni tushirib qoldirish: “mano”, “sanat” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “maʼno”, “sanʼat”. Toʻrtinchisi — soʻzni eshitilganidek yozish (“kitop”); yozilishni orfografiya qoidalari boʻyicha tekshiring. Nihoyat, transkripsiyada harf emas, tovush yoziladi: [yoz] emas, [yoz] (batafsil — “Fonetik transkripsiya” darsida).

Oʻzingizni tekshiring

“Yongʻoq” soʻzini oling. Harflarini yozing: yo, n, gʻ, o, q — 5 ta. Soʻzni sekin aytib, tovushlarini yozing: [y], [o], [n], [gʻ], [o], [q] — 6 ta, ulardan 2 tasi unli, 4 tasi undosh. “Yo” harfi ikki tovushni berdi, shuning uchun tovush koʻproq. Lotin yozuvida esa bu soʻzda 6 harf va 6 tovush boʻladi. “Masʼul”, “oʻyinchoq”, “yangi” soʻzlarini ham shu tarzda tahlil qiling.

Unlilarning artikulyatsiyasi — unli tovushni talaffuz qilishda nutq aʼzolari egallaydigan holat: til qayerga siljiydi va qanchalik koʻtariladi, lablar qanday shakl oladi, ogʻiz qanchalik ochiladi. Unli aytilganda havo ogʻiz boʻshligʻidan toʻsiqsiz oʻtadi, tovush paychalari tebranadi, ogʻiz boʻshligʻi esa rezonator vazifasini bajaradi. Uning shakli oʻzgarsa, bir unli boshqasiga aylanadi. Oʻzbek adabiy tilida oltita unli bor: i, e, a, u, oʻ, o.

Til, lab va jagʻ nima qiladi

Til oldinga yoki orqaga siljiydi — bu qatorni (old yoki orqa) belgilaydi. Tilning ustki qismi yuqoriga koʻtariladi yoki pastga tushadi — bu koʻtarilishni (yuqori, oʻrta, quyi) belgilaydi. Koʻtarilish ogʻizning ochilishi bilan chambarchas bogʻliq: til qancha past boʻlsa, jagʻ shuncha pastga tushadi va ogʻiz kengroq ochiladi. Lablar yo choʻzilib turadi, yo oldinga chiqib yumaloqlanadi — bu lablanishdir. Unlilarning toʻliq tasnif jadvali “Unli tovushlar” darsida berilgan; bu yerda har bir unlini qanday toʻgʻri aytish haqida soʻz boradi.

Har bir unlini qanday talaffuz qilish kerak

Olti unlining artikulyatsiyasi
UnliTilLab va ogʻizMisollar
ioldinga siljigan, oʻrta qismi qattiq tanglayga baland koʻtarilganlablar choʻzilgan, ogʻiz tor ochilganbir, til, ish
eoldinda, oʻrtacha koʻtarilganlablar biroz choʻzilgan, ogʻiz oʻrtacha ochilganel, kel, eshik
aoldinda, pastga tushirilganlablar tabiiy holatda, ogʻiz keng ochilganariq, tarix
uorqaga tortilgan, orqa qismi yumshoq tanglayga baland koʻtarilganlablar ancha oldinga chiqib, kichik doira hosil qiladiun, sut, tuz
oʻorqada, oʻrtacha koʻtarilganlablar yumaloqlangan, lekin teshik “u” dagidan kengroqoʻn, koʻz, soʻz
oorqada, pastga tushirilganlablar biroz yumaloqlangan, ogʻiz keng ochilganot, tosh, bola

Ogʻizning ochilishi koʻtarilishga teskari oʻzgaradi: tor “i”, “u” da jagʻ deyarli koʻtarilgan, keng “a”, “o” da esa pastga tushgan. Lablangan unlilarda yumaloqlanish darajasi ham turlicha: “u” da lablar orasidagi teshik eng kichik, “oʻ” da oʻrtacha, “o” da eng keng boʻladi.

Faqat koʻtarilish bilan farqlanadi: un — oʻn — on; tur — toʻr; bil — bel. Qator va lab ishtiroki bilan farqlanadi: til — tul; kel — koʻl; bir — boʻr.

Unlilarning pozitsion tuslanishi

Bir unli turli undoshlar yonida bir oz boshqacha eshitiladi, lekin bu maʼnoni oʻzgartirmaydi. “Q”, “gʻ”, “x” yonida old qator unlilari chuqurroq aytiladi: “qiz”, “gʻisht”, “xizmat” soʻzlaridagi “i” va “qand”, “gʻalla”, “xabar” soʻzlaridagi “a” “til”, “bir”, “aka” soʻzlaridagiga qaraganda “qattiqroq” eshitiladi. Urgʻusiz boʻgʻinda, ayniqsa jarangsiz undoshlar orasida tor “i”, “u” kuchsizlanadi. Batafsil — “Singarmonizm” va “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya” darslarida.

Oʻzbek va rus unlilari: farqi nimada

Rus tilida soʻzlashuvchilar nimaga eʼtibor berishi kerak
UnliXususiyatiMisollar
orus tilidagi urgʻuli “o” dan kengroq; urgʻusiz boʻgʻinda ham [a] ga aylanmaydibola, olma, ota
oʻrus tilida yoʻq; “u” bilan “o” oraligʻidagi lablangan unlikoʻl, soʻz, oʻquvchi
aold qator unlisi; urgʻusiz boʻgʻinda ham aniq aytiladiaka, baliq
i“q”, “gʻ”, “x” yonida rus tilidagi “i” ga yaqinlashadi, lekin alohida tovush emasqiz, xirmon
e (ye)undoshdan keyingi “ye” harfi undoshni rus tilidagidek yumshatmaydikel, tez

Koʻp uchraydigan xatolar

Eng koʻp uchraydigan xato — “oʻ” ni “u” yoki “o” bilan almashtirish: “koʻl” oʻrniga [kul] deyilsa, boshqa soʻz — “kul” hosil boʻladi. Urgʻusiz “o” ni [a] deb aytish ham keng tarqalgan: [bala], [alma] emas, [bola], [olma] deb aytiladi. “U”, “oʻ”, “o” ni boʻsh lablar bilan aytish ham xato — lablar sezilarli yumaloqlanishi kerak. Aksincha, “i”, “e”, “a” da lablar yumaloqlanmasligi lozim: “kel” oʻrniga [koʻl] deyilsa, boshqa soʻz chiqadi.

Oʻzingizni tekshiring

Koʻzgu oldida “i — u”, “e — oʻ”, “a — o” juftlarini navbat bilan ayting: til orqaga ketishi, lablar esa yumaloqlanishi kerak. Soʻng “i — e — a” va “u — oʻ — o” qatorlarini ayting: har bir tovushda jagʻ pastroq tushadi. Shundan keyin “oʻrik” soʻzidagi unlilarni tavsiflang: “oʻ” — orqa qator, oʻrta koʻtarilish, lablangan; “i” — old qator, yuqori koʻtarilish, lablanmagan.

Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi — undosh aytilganda havo yoʻlidagi toʻsiq qaysi aʼzolar ishtirokida va ogʻiz boʻshligʻining qaysi nuqtasida hosil boʻlishini koʻrsatadigan belgi. Bu belgi undoshning hosil boʻlish oʻrni deb ham ataladi. Toʻsiqni harakatchan (faol) aʼzo — lab yoki tilning biror qismi — qoʻzgʻalmas (nofaol) aʼzoga, yaʼni tish, milk yoki tanglayga yaqinlashib yoki tegib hosil qiladi. Faol aʼzoga koʻra undoshlar lab, til va boʻgʻiz undoshlariga boʻlinadi.

Hosil boʻlish oʻrnini qanday aniqlash mumkin

Undoshni bir necha marta sekin ayting va qaysi aʼzo qayerga harakatlanayotganini kuzating. Lablar ishlasa — lab undoshi; tilning uchi, oldi, oʻrtasi yoki orqasi ishlasa — til undoshi; ogʻizda toʻsiq boʻlmay, havo boʻgʻizda ishqalansa — boʻgʻiz undoshi.

Hosil boʻlish oʻrniga koʻra guruhlar

Oʻzbek undoshlarining hosil boʻlish oʻrni
GuruhToʻsiq qayerda hosil boʻladiUndoshlarMisollar
lab-labpastki lab ustki lab bilan jipslashadib, p, m; oʻz soʻzlardagi “v”bobo, pul, suv
lab-tishpastki lab ustki tishlarga tegadif; oʻzlashmalardagi “v”fasl, vagon
til oldi (tish va milk)til uchi ustki tishlar yoki milk yonidat, d, s, z, n, l, r (oʻzlashmalarda s)tut, soʻz, lola
til oldi (tanglay)tilning old qismi qattiq tanglayning oldiga koʻtariladish, ch, jsham, choy, jon
til oʻrtatilning oʻrtasi qattiq tanglayga koʻtariladiyuy, yoʻl
til orqatilning orqasi yumshoq tanglayga tegadik, g, ngkoʻk, gap, tong
chuqur til orqatilning eng orqa qismi kichik tilga tegadi yoki yaqinlashadiq, gʻ, xqor, gʻor, xat
boʻgʻizhavo boʻgʻizda ishqalanadi, ogʻizda toʻsiq boʻlmaydihhavo, har

Lab va til oldi undoshlari

“B”, “p”, “m” lablarni jipslab aytiladi. “V” ning ikki turi bor: oʻz soʻzlarda — “suv”, “ovoz”, “davlat” — u tishlar ishtirokisiz, ikki lab orasida hosil boʻladi; rus tilidan oʻzlashgan “vagon”, “zavod” kabi soʻzlarda esa pastki lab tishlarga tegadi. Til oldi undoshlari eng koʻp. “T”, “d”, “n” da til uchi ustki tishlar yoki milkka taqaladi; “s”, “z” da til bilan tishlar orasida tirqish qoladi; “l” da havo tilning yon tomonlaridan oʻtadi; “r” da til uchi titraydi. “Sh”, “ch”, “j” da esa tanglayga tilning kengroq old qismi koʻtariladi.

Til orqa, chuqur til orqa va boʻgʻiz undoshlari

Ogʻiz ichkarisida hosil boʻladigan undoshlar rus tilida soʻzlashuvchilar uchun eng qiyinidir. “K”, “g”, “ng” yumshoq tanglay yonida hosil boʻladi. “Q”, “gʻ”, “x” esa undan ham ichkarida — kichik til yonida hosil boʻladi, shuning uchun ular “ogʻirroq” va boʻgʻiqroq eshitiladi. “H” da ogʻizdagi aʼzolar toʻsiq hosil qilmaydi: havo boʻgʻizda yengil ishqalanadi va tovush “x” dan ancha yumshoq chiqadi. Bu undoshlar juft-juft boʻlib soʻzlarni farqlaydi.

Hosil boʻlish oʻrni yaqin undoshlar
JuftFarqiMisol
k — q“k” yumshoq tanglayda, “q” kichik til yonidakon — qon
g — gʻ“g” — til orqa portlovchi, “gʻ” — chuqur til orqa sirgʻaluvchigoʻr — gʻoʻr
x — h“x” kichik til yonida, “h” boʻgʻizdaxol — hol
n — ng“n” til uchi bilan, “ng” til orqasi bilan; ikkalasida ham havo burundan chiqaditan — tang
s — sh“s” til uchi bilan tish yonida, “sh” tilning old qismi bilan tanglaydason — shon

Mashq uchun: “qogʻoz” — “q”, “gʻ” chuqur til orqa; “keng” — “k”, “ng” til orqa; “hunar” — “h” boʻgʻiz undoshi; “shamol” — “sh” til oldi (tanglay), “m” lab, “l” til oldi; “yoʻl” — “y” til oʻrta undoshi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Asosiy xato — “q” ni “k”, “gʻ” ni “g”, “h” ni “x” kabi aytish: “qon” oʻrniga [kon] deyilsa, “qon” emas, “kon” eshitiladi, “gʻoʻr” esa “goʻr” ga aylanadi. “Ng” ni [n] va [g] ga ajratib aytish ham notoʻgʻri: “tong”, “yeng”, “singil” soʻzlarida bitta til orqa burun tovushi bor. Oʻz soʻzlardagi “v” ni (“suv”, “ovoz”) lab-tish bilan qattiq aytish ham nutqni tabiiy emas qilib qoʻyadi.

Oʻzingizni tekshiring

“Toshkent” soʻzidagi har bir undoshning hosil boʻlish oʻrnini aniqlang: “t” — til oldi (tish), “sh” — til oldi (tanglay), “k” — til orqa, “n” va “t” — til oldi. Soʻng “qoʻngʻiroq” soʻzini tahlil qiling: “q” — chuqur til orqa, “n” — til oldi, “gʻ” — chuqur til orqa, “r” — til oldi, “q” — chuqur til orqa. Hosil boʻlish usuli va sonorlar alohida darslarda koʻrib chiqiladi.

Jarangli va jarangsiz undoshlarning jufti — hosil boʻlish oʻrni va usuli bir xil boʻlib, faqat ovoz ishtiroki bilan farqlanadigan ikki shovqinli undosh. Jarangli undoshda tovush paychalari tebranib, shovqinga ovoz qoʻshiladi; jarangsiz undoshda paychalar tebranmaydi va faqat shovqin eshitiladi. Masalan, “d” va “t” ikkalasi ham til uchi bilan, portlash yoʻli bilan aytiladi, lekin “d” — jarangli, “t” esa jarangsiz.

Jarangli va jarangsizni qanday farqlash mumkin

Kaftlaringiz bilan quloqlaringizni yopib, undoshni choʻzib ayting: jarangli undoshda boshda guvillash eshitiladi, jarangsizda eshitilmaydi. Yana bir usul — juftni navbatma-navbat aytish: [z-s-z-s], [va-fa-va-fa]. Ogʻiz holati oʻzgarmaydi, faqat ovoz “yoqilib-oʻchadi”. Juft faqat shovqinli undoshlarda boʻladi; sonorlar haqida pastroqda.

Juftlar jadvali

Oʻzbek tilidagi jarangli-jarangsiz juftlar
JarangliJarangsizOʻrni va usuliMaʼno farqlash misoli
bplab-lab, portlovchibir — pir
vflab-tish, sirgʻaluvchiminimal juft kam uchraydi: vaqt, fasl
dttil oldi, portlovchidil — til; dor — tor
zstil oldi, sirgʻaluvchiiz — is
j [j]shtil oldi (tanglay), sirgʻaluvchi[j] faqat oʻzlashmalarda: jurnal, garaj; qiyoslang: sham
j [dj]chtil oldi (tanglay), portlovchi-sirgʻaluvchijoy — choy; jim — chim
gktil orqa, portlovchigul — kul; goʻl — koʻl
gʻxchuqur til orqa, sirgʻaluvchigʻor — xor

Koʻp darsliklarda “gʻ” ning jufti sifatida “q” koʻrsatiladi. Buning sababi — soʻz oʻzgarganda aynan shu ikki tovush almashadi: “togʻ” — “toqqa”, “qishloq” — “qishlogʻi”. Artikulyatsiya jihatidan esa “gʻ” ga “x” yaqinroq: ikkalasi ham sirgʻaluvchi, “q” esa portlovchi undosh.

Juftsiz undoshlar

Sonor undoshlar — “m”, “n”, “ng”, “l”, “r”, “y” — hamisha jarangli boʻlib, jarangsiz juftga ega emas: ularda ovoz shovqindan ustun turadi (batafsil — “Sonor tovushlar” darsida). Jarangsizlardan “q”, “h” va oʻzlashmalardagi “s” ning jarangli jufti yoʻq. Shuning uchun tildagi jarangli va jarangsiz undoshlar soni teng emas.

Juftlar nutqda: jarangsizlanish va jaranglashish

Juftlarni bilish muhim, chunki nutqda juft undoshlar bir-birining oʻrniga kelib turadi. Soʻz oxirida va jarangsiz undosh oldida jarangli undosh koʻpincha jarangsizlashadi, lekin bu yozuvda aks etmaydi: soʻz asosiga qarab yoziladi. Ayrim almashinuvlar esa yozuvda ham aks etadi: koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi “k”, “q” egalik qoʻshimchasi oldida “g”, “gʻ” ga aylanadi, “-ga” qoʻshimchasi esa “k”, “q”, “gʻ” dan keyin “-ka”, “-qa” shaklini oladi.

Juft undoshlar almashinuvi: talaffuzda va yozuvda
HodisaYozilishiTalaffuzi yoki shakli
soʻz oxirida jarangsizlanishkitob, obod, qogʻoz[kitop], [obot], [qogʻos] — faqat talaffuzda
jarangsiz undosh oldidatuzsiz, kitobcha[tussiz], [kitopcha] — faqat talaffuzda
egalik qoʻshimchasi oldida k → g, q → gʻtilak, qishloqtilagi, qishlogʻi — yozuvda ham
bir boʻgʻinli soʻzlar va ayrim arabcha oʻzlashmalaryuk, ishtirokyuki, ishtiroki — oʻzgarmaydi
“k”, “q”, “gʻ” dan keyin “-ga”tilak + ga, qishloq + ga, togʻ + gatilakka, qishloqqa, toqqa — yozuvda ham

Koʻp uchraydigan xatolar

Soʻzni eshitilganidek yozish: “kitop”, “obot”, “qogʻos” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “kitob”, “obod”, “qogʻoz”. Yozuvda aks etishi kerak boʻlgan almashinuvni tushirib qoldirish: “tilaki”, “qishloqi”, “togʻga” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “tilagi”, “qishlogʻi”, “toqqa”. Aksincha, oʻzgarmaydigan soʻzda undoshni almashtirish: “yugi”, “ishtirogi” — notoʻgʻri. Sonor “m”, “n”, “l”, “r” ni juftli deb hisoblash. “J” harfining ikki tovushini aralashtirish: “jon” da [dj], “jurnal” da [j].

Oʻzingizni tekshiring

Soʻz oxiridagi undoshni tekshirish uchun unga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshing: “kitob” — “kitobi”, “ozod” — “ozodi”, “barg” — “bargi”; unli oldida eshitilgan tovush yoziladi. Juftni topish uchun undoshning ovozini “oʻchiring” yoki “yoqing”: ogʻiz holati oʻzgarmay, boshqa undosh hosil boʻlsa (d → t, z → s), ular juft. Undoshlar bir-biriga taʼsirining boshqa turlari haqida “Undoshlar assimilyatsiyasi” darsida.

Sonor tovushlar (sonorlar) — talaffuzida ovoz shovqindan sezilarli darajada ustun turadigan undoshlar. Havo oqimi toʻsiqqa uchraydi, lekin ancha erkin oʻtadi: burundan, tilning yon tomonlaridan yoki titrayotgan til uchi orqali. Shu sababli shovqin kuchsiz, jarang esa kuchli boʻladi — jarangdorligi jihatidan sonorlar undoshlar ichida unlilarga eng yaqin turadi. Oʻzbek adabiy tilida m, n, ng, l, r, y sonorlar hisoblanadi.

Sonorni qanday tanish mumkin

Buning uch belgisi bor. Birinchidan, sonor hamisha jarangli boʻlib, jarangsiz juftga ega emas: “b” ning jufti “p”, “m” yoki “l” ning esa jufti yoʻq. Ikkinchidan, sonorni ovoz bilan choʻzib, hatto xirgoyi qilib aytish mumkin: m-m-m, n-n-n, l-l-l. Uchinchidan, soʻz oxirida u jarangsizlanmaydi: “non”, “tol”, “bir” qanday yozilsa, shunday aytiladi, “kitob” esa [kitop] tarzida eshitiladi. Ayrim darsliklarda “v” ham sonorlar qatorida beriladi, chunki oʻz soʻzlarda u lablar bilan kuchsiz shovqin bilan aytiladi: “suv”, “ovoz”; boshqa qoʻllanmalarda u “f” bilan juft jarangli sirgʻaluvchi hisoblanadi.

Sonorlarning turlari

Oʻzbek tilining sonor undoshlari
TovushTuriQanday hosil boʻladiMisollar
mburun, lab-lablablar jipslashadi, havo burundan chiqadimen, hamma
nburun, til olditil uchi milkka tegadi, havo burundan oʻtadinon, ona
ngburun, til orqatil orqasi yumshoq tanglayga tegadi, havo burundan oʻtaditong, keng
lyon, til olditil uchi milkka tegadi, havo tilning yon tomonlaridan oʻtadilola, til
rtitroq, til olditil uchi milk oldida bir necha marta titraydinur, ariq
ysirgʻaluvchi, til oʻrtatilning oʻrta qismi qattiq tanglayga yaqinlashadioy, uy

Ng tovushi

“Ng” kirill yozuvida ham, lotin yozuvida ham ikki harf bilan yoziladi, lekin bitta tovushni bildiradi. U hech qachon soʻz boshida kelmaydi — faqat soʻz oʻrtasida va oxirida uchraydi. Uni “n” bilan almashtirsangiz, boshqa soʻz hosil boʻladi. Oʻzak bilan qoʻshimcha tutashgan joydagi “n” va “g” esa boshqa-boshqa morfemalarga tegishli ikki tovushdir: “men+ga”, “non+ga”; ularni bitta “ng” tovushi bilan adashtirmang.

oʻn — oʻng; min — ming. Tong otdi. Dengiz boʻyida ming kishi yigʻildi.

Soʻzda va nutqda sonorlar

Sonorlar talaffuzi va imlosidagi xususiyatlar
HodisaMisollarIzoh
“n” tovushi “b”, “p” oldida [m] kabi aytiladishanba [shamba], yonbosh [yombosh]yozuvda “n” saqlanadi
soʻz oxiridagi sonor jarangsizlanmaydinon, tol, biraytilishi yozilishiga mos
qoʻsh sonorlarhamma, ellik, tillaikkala harf yoziladi va aytiladi
“r”, “l” bilan boshlanadigan soʻzlarrang, rahmat, limonasosan oʻzlashma soʻzlar

Oʻzbekcha oʻz soʻzlar deyarli “r” va “l” bilan boshlanmaydi, “ng” bilan esa hech qachon boshlanmaydi. [N] ning [m] ga oʻtishi assimilyatsiyaning bir koʻrinishi boʻlib, u “Undoshlar assimilyatsiyasi” darsida batafsil koʻrib chiqiladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Birinchi xato — “ng” dagi “g” ni tushirib qoldirish: “ming” oʻrniga “min”, “tong” oʻrniga “ton”. Ikkinchisi — eshitilganidek yozish: “shanba”, “yonbosh” oʻrniga “shamba”, “yombosh”. Uchinchisi — “y” ni unli deb hisoblash. U undosh, shuning uchun boʻgʻinga boʻlishda unlilar orasidagi har qanday yakka undosh kabi keyingi boʻgʻinga oʻtadi: u-yim, to-yi. Nihoyat, “l” va “n” ni rus tilidagi “yel”, “kon” soʻzlaridagidek yumshatib aytmang: oʻzbek tilida undoshlarning qattiq-yumshoqlik zidligi yoʻq.

Oʻzingizni tekshiring

“Olmalar” soʻzidagi sonorlarni toping: o-l-m-a-l-a-r — toʻrtta sonor bor: l, m, l, r. “Tongda” soʻzida: t — shovqinli, jarangsiz, portlovchi; ng — sonor, burun, til orqa; d — shovqinli, jarangli, portlovchi.

Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar — shovqinli undoshlarning hosil boʻlish usuliga koʻra ajratiladigan uch turi. Hosil boʻlish usuli nutq aʼzolari qanday toʻsiq hosil qilishi va havo uni qanday yengib oʻtishi bilan belgilanadi: portlovchilarda aʼzolar toʻla jipslashib, soʻng birdan ochiladi; sirgʻaluvchilarda ular faqat yaqinlashib, tor tirqish qoldiradi; affrikatalarda jipslashuv birdan emas, tirqishga oʻtib ochiladi. Sonorlar alohida guruh hosil qiladi (“Sonor tovushlar” darsiga qarang).

Portlovchi undoshlar

Portlovchilar — b, p, d, t, g, k, q. Havo jipslashgan aʼzolar orqasida bir lahza toʻxtaydi, bosim ortadi va toʻsiq qisqa “portlash” bilan ochiladi. Bunday tovushni choʻzib boʻlmaydi: “p” bir lahzagina eshitiladi. Hosil boʻlish oʻrniga koʻra: b, p — lab-lab; d, t — til oldi; g, k — til orqa; q — chuqur til orqa. Jarangli-jarangsiz juftlar: b — p, d — t, g — k; “q” ning jarangli jufti yoʻq. Ogʻizda toʻla jipslashuv m, n, ng da ham boʻladi, lekin havo burundan erkin chiqadi, shuning uchun ular sonorlarga kiradi.

dor — tor; bir — pir; gul — kul; kir — qir.

Sirgʻaluvchi undoshlar

Sirgʻaluvchilar — v, f, z, s, j (“jurnal” soʻzidagi), sh, gʻ, x, h. Nutq aʼzolari bir-biriga yaqinlashadi va havo tor tirqishdan ishqalanib oʻtadi. Sirgʻaluvchini choʻzib aytish mumkin: s-s-s, sh-sh-sh, f-f-f. Jarangli-jarangsiz juftlar: v — f, z — s, j — sh, gʻ — x; “h” — juftsiz jarangsiz tovush. “Gʻ” va “x” ogʻizning eng orqa qismida, “h” esa boʻgʻizda hosil boʻladi va yengil nafasga oʻxshaydi.

Affrikatalar

Affrikatalar (portlovchi-sirgʻaluvchilar) — “ch”, oʻz soʻzlardagi “j” (“jon”, “joʻja”) va oʻzlashmalardagi “s”. Tovush portlovchi kabi boshlanib, sirgʻaluvchi kabi tugaydi: ch ≈ [t]+[sh], j ≈ [d]+[j], s ≈ [t]+[s]. Lekin bu bitta tovush: boʻgʻinga boʻlishda u ajratilmaydi. Jarangli-jarangsiz juft: j [dj] — ch. “S” harfi faqat kirill yozuvida bor (“sirk”, “konsert”); lotin alifbosida bu harf yoʻq: soʻz boshida va undoshdan keyin u “s” bilan, unlidan keyin “ts” bilan beriladi.

Shovqinli undoshlar hosil boʻlish usuliga koʻra
TuriToʻsiqJarangliJarangsizMisollar
portlovchitoʻla jipslashuv, birdan ochilishb, d, gp, t, k, qbola, tut, qish
sirgʻaluvchitor tirqish, ishqalanishv, z, j [j], gʻf, s, sh, x, hsuv, gʻoz, havo
affrikatalarjipslashuv tirqishga oʻtadij [dj]ch; oʻzlashmalarda sjon, choy, sirk

Oʻxshash tovushlarni farqlash

Hosil boʻlish usuli yoki jarangi bilan farqlanadigan juftlar
JuftFarqiMisollar
q — gʻportlovchi — sirgʻaluvchi, oʻrni birqor — gʻor; toq — togʻ
q — xportlovchi — sirgʻaluvchi, ikkalasi jarangsizqol — xol
ch — shaffrikata — sirgʻaluvchioch — osh; qoch — qosh
j [dj] — j [j]affrikata — sirgʻaluvchi, harfi birjoʻja — jurnal, garaj

Hosil boʻlish usuli yozuvda ham namoyon boʻladi. Koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi “k”, “q” portlovchilari unli bilan boshlangan qoʻshimcha oldida “g”, “gʻ” ga aylanadi: “yurak — yuragi”, “qishloq — qishlogʻi”; bir boʻgʻinli soʻzlarda ular saqlanadi: “oʻq — oʻqi”. Soʻz oxiridagi jarangli portlovchilar jarangsizlanadi, lekin oʻzakka qarab yoziladi: “kitob” [kitop]. Batafsil — “Tovush oʻzgarishlari” va “Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari” darslarida.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Rus tilida soʻzlashuvchilar koʻpincha “gʻ” ni jipslashuv bilan, [g] kabi, “q” ni esa [k] kabi aytadi: “gʻor” soʻzi “gor” ga oʻxshab qoladi. “Gʻ” — sirgʻaluvchi: til tanglayga tegmasligi kerak. “X” chuqurroq va dagʻalroq eshitiladi, “h” esa yengil nafasdir: “xat”, “havo”. Oddiy tekshiruv: tovushni choʻzib koʻring. Choʻzilsa — sirgʻaluvchi (s, sh, f, x), choʻzilmasa — portlovchi yoki affrikata. Affrikatani sekin aytsangiz, uning ikki qismi eshitiladi. “Chaqmoq” soʻzida: ch — affrikata, q — portlovchi, m — sonor, q — portlovchi.

Fonetik transkripsiya — har bir belgiga aynan bitta tovush mos keladigan, soʻz yozilishiga qarab emas, talaffuz qilinishiga qarab qayd etiladigan yozuv usuli. Transkripsiya kvadrat qavsga olinadi: “kitob” [kitop]. U oddiy yozuvda koʻrinmaydigan hodisalarni koʻrsatadi: undoshlarning jarangsizlanishi va jaranglashuvi, qoʻshni tovushlarning bir-biriga oʻxshashi, unlining choʻziqligi va urgʻuning oʻrni.

Transkripsiya nima uchun kerak

Oʻzbek imlosi asosan morfologik tamoyilga tayanadi: oʻzak va qoʻshimcha muayyan soʻzda qanday eshitilishidan qatʼi nazar bir xil yoziladi. Shuning uchun [ketti] eshitilsa ham, “ketdi” deb yoziladi. Bundan tashqari, harf va tovush birma-bir mos kelmaydi: “j” ikki tovushni ([dj] va [j]), “yo”, “yu”, “ya” va soʻz boshidagi “ye” ikkitadan tovushni, “ng” birikmasi esa bitta tovushni bildiradi. Transkripsiyadan lugʻat va darslik tuzuvchilar, jonli nutqni yozib oladigan shevashunoslar, talaffuz oʻqituvchilari, diktorlar hamda ovoz berish uchun matn tayyorlaydigan tarjimonlar foydalanadi.

Yozish qoidalari

Transkripsiyaning asosiy belgilari va qoidalari
Qoida yoki belgiNimani bildiradiMisol
[ ]fonetik yozuvning chegarasibarg [bark]
unli ustidagi urgʻu belgisiurgʻuli boʻgʻinotalar [otalár]
unlidan keyin ikki nuqtaunlining choʻziqligimaʼno [ma:no]
bir tovush — bir belgi“ng” bitta [ң] belgisi bilan beriladitong [toң]
ikki tovushli harflar ochib yoziladi“yo”, “yu”, “ya”, soʻz boshidagi “ye”yoz [yoz], yer [yer]
fonetik soʻz qoʻshib yoziladiyordamchi va zich bogʻlangan soʻzlaroʻn bir [oʻmbir]

Transkripsiyada bosh harf va tinish belgilari ishlatilmaydi (ilmiy yozuvlardagi pauza belgilari bundan mustasno). Oʻzbek tili uchun odatda kirill yoki lotin yozuviga asoslangan, qoʻshimcha belgilar bilan boyitilgan transkripsiya qoʻllanadi. Xalqaro fonetik alifboda (XFA) har bir tovushning, jumladan “q”, “gʻ”, “x”, “sh”, “ng” ning oʻz maxsus belgisi bor; tarjimon XFA bilan ingliz va boshqa xorijiy tillar lugʻatlarida duch keladi.

Yozilishdan talaffuzga

Oʻzbekcha soʻzlar transkripsiyasiga misollar
YozilishiTranskripsiyasiNima aks etgan
kitob[kitóp]soʻz oxirida “b” ning jarangsizlanishi, urgʻu oxirgi boʻgʻinda
Ahmad[ahmat]soʻz oxirida “d” ning jarangsizlanishi
ketdi[ketti]jarangsiz “t” dan keyin “d” [t] kabi eshitiladi
tuzsiz[tussiz]“s” oldida “z” jarangsizlanadi
shanba[shamba]“b” oldida “n” [m] ga oʻtadi
yozuvchi[yozuvchi]“yo” harfi — ikki tovush
kelma[kélma]urgʻu inkor -ma oldidagi boʻgʻinga tushadi

Oʻn bir kishi ketdi. — [oʻmbir kishi ketti]. Tongda yozuvchi keldi. — [toңda yozuvchi keldi].

Transkripsiya, transliteratsiya va imlo

Bu tushunchalar koʻpincha aralashtiriladi. Imlo soʻzning yagona, barqaror yozilishini mustahkamlaydi. Transliteratsiya bir yozuvning harflarini boshqa yozuv harflari bilan almashtiradi: matnni oʻzbek kirill yozuvidan lotin yozuviga oʻgirish transliteratsiyadir, bunda tovushlar hisobga olinmaydi. Amaliy transkripsiya xorijiy ism va nomlarni boshqa til harflari bilan talaffuziga qarab beradi: ingliz adibi nomi oʻzbekcha “Shekspir” deb yoziladi, “Toshkent” esa rus va ingliz tillarida anʼanaviy ravishda “a” bilan beriladi. Fonetik transkripsiya — talaffuzning qavs ichidagi ilmiy yozuvi, oddiy matnda u ishlatilmaydi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Qavs ichida talaffuz oʻrniga yozilishni berish: [kitop] oʻrniga [kitob]. “Yo”, “yu”, “ya” ni ochmay qoldirish: [yoz] oʻrniga [yoz]. Transkripsiyani oddiy matnga koʻchirish: inshodagi “kitop”, “ketti” — imlo xatosi. Transliteratsiyani transkripsiya deb hisoblash. Qavsni unutish — bunda yozilish qayerda-yu, talaffuz qayerda ekanligi tushunarsiz boʻlib qoladi.

Oʻzingizni tekshiring

Transkripsiya qiling: “yurak”, “yonbosh”, “aytdi”, “barg”. Javob: [yurak], [yombosh], [aytti], [bark].

Oʻzbek tili tovush tizimi — adabiy tildagi barcha tovushlar, ularni bir-biridan farqlovchi belgilar hamda tovushlarning soʻzda birikish qoidalari majmui. Maktab anʼanasida unda 30 ta fonema ajratiladi: 6 ta unli va 24 ta undosh. Tizim oddiy roʻyxat emas: har bir tovush boshqalaridan nimasi bilan farqlanishi orqali belgilanadi, birikish qoidalari esa qaysi tovush qayerda kela olishini koʻrsatadi.

Fonema va uning variantlari

Fonema — soʻz va morfemalarni farqlay oladigan eng kichik tovush birligi. U minimal juftlar yordamida aniqlanadi: bitta tovush almashtirilsa, boshqa soʻz hosil boʻladi. Bitta fonema oʻrniga qarab turlicha eshitilishi mumkin: “q”, “gʻ”, “x” dan keyin “i” orqaroq aytiladi (“qiz”, lekin “kir”), soʻz oxiridagi “b” [p] kabi eshitiladi (“kitob” [kitop]), ammo “kitobi” shaklida yana [b] eshitiladi. Bunday oʻrin variantlari alohida fonema hisoblanmaydi.

qol — qoʻl — koʻl; oʻn — oʻng; toq — togʻ; bir — pir; it — et — ot.

Tizim tarkibi

Oʻzbek adabiy tilining fonemalari
GuruhSoniTovushlarAsosiy belgisi
unlilar6i, e, a, u, oʻ, ofaqat ovoz, toʻsiqsiz; boʻgʻin hosil qiladi
shovqinli jarangli8b, d, g, v, z, j [j], j [dj], gʻshovqin va ovoz
shovqinli jarangsiz10p, t, k, q, f, s, sh, x, h, chfaqat shovqin
sonorlar6m, n, ng, l, r, yovoz shovqindan ustun
jami306 unli + 24 undoshadabiy tilning toʻliq tizimi

Ayrim qoʻllanmalarda undoshlar soni boshqacha: “j” harfining ikki tovushi farqlanmasa — 23 ta, oʻzlashmalardagi “s” yoki “ʼ” oʻrnidagi boʻgʻiz portlovchisi alohida tovush deb sanalsa — 25 ta. Bu tilning oʻzidagi emas, yondashuvdagi farqdir. Unli va undoshlar haqida batafsil — “Unli tovushlar” va “Undosh tovushlar” darslarida.

Tizimning oʻziga xos belgilari

Oʻzbek tili tovush qurilishining xususiyatlari
BelgiIzohMisollar
chuqur til orqa undoshlarq, gʻ, x — k, g, h dan farqli alohida fonemalarkir — qir; hol — xol
unli choʻziqligi soʻz farqlamaydioʻz soʻzlarda choʻziq unli yoʻq; “ʼ” li arabcha oʻzlashmalarda choʻzilish boʻladimaʼno [ma:no]
susaygan singarmonizmqoʻshimcha unlisi oʻzakka moslashmaydikitoblar, gullar, uylar
urgʻu odatda oxirgi boʻgʻindaqoʻshimcha qoʻshilgan sayin urgʻu oʻngga koʻchadiotá — otalár — otalargá
soʻz boshida undoshlar toʻplanmaydisoʻzlashuvda oʻzlashmalarda ulardan oldin unli orttiriladistakan [istakan]
yumshoq undoshlar yoʻqundoshning qattiq-yumshoqligi soʻz farqlamaydi“” faqat oʻzlashmalarda yoziladi: “aprel”

Tovush va harf

Harflar soni tovushlar soniga teng emas. Oʻzbek kirill alifbosida 35 ta harf bor: unda ikki tovushni bildiradigan harflar (“yo”, “yu”, “ya”, soʻz boshidagi “ye”), oʻz tovushiga ega boʻlmagan belgilar (“ʼ”, “”) va bitta tovush uchun “ng” birikmasi mavjud. Lotin yozuvida ham baʼzan bitta fonema ikki belgi bilan yoziladi. Batafsil — “Tovush va harf” darsida.

Koʻp uchraydigan xatolar

Birinchi xato — tovush oʻrniga harf sanash: “yongʻoq” soʻzida beshta harf, lekin oltita tovush bor [yongʻoq]. Ikkinchisi — oʻrin variantlarini alohida fonema deb bilish: “kitob” dagi jarangsizlangan “b” — oʻsha “b” fonemasi. Uchinchisi — rus tili talaffuz odatlarini oʻzbekcha nutqqa koʻchirish: undoshni yumshatish yoki “q” ni “k” ga, “h” ni “x” ga qoʻshib yuborish, holbuki oʻzbek tilida ular soʻz farqlaydi. Toʻrtinchisi — tovush tizimini alifbo bilan aralashtirish: yozuv almashgani bilan fonemalar tarkibi oʻzgarmaydi.

Oʻzingizni tekshiring

“Oʻzbekiston”: 10 ta harf va 10 ta tovush; unlilar — oʻ, ye [e], i, o; undoshlar — z, b, k, s, t, n, ulardan sonor — n. “Yongʻoq”: 5 ta harf, 6 ta tovush [y-o-n-gʻ-o-q]; unlilar — o, o; sonorlar — y, n; shovqinlilar — gʻ, q.

Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi — boshqa tillardan oʻtgan soʻzlarning oʻzbek adabiy tilida qanday aytilishini belgilaydigan meyorlar majmui. Oʻzlashma soʻz — boshqa tildan kirib, lugʻat tarkibidan mustahkam joy olgan soʻz: kitob, daraxt, stakan, internet. Soʻz tilga qancha erta kirgan boʻlsa, oʻzbek tovush qonunlariga shuncha toʻliq moslashgan boʻladi.

Oʻzbek tilidagi oʻzlashmalarning asosiy qatlamlari uchta: arabcha (asosan din, ilm va adabiyot orqali kirgan), fors-tojikcha (koʻp asrlik yaqin aloqalar natijasi) hamda ruscha va rus tili orqali kirgan baynalmilal soʻzlar. Soʻnggi oʻn yilliklarda ingliz tilidan bevosita kirgan soʻzlar ham koʻpayib bormoqda.

Oʻzlashma qatlamlari va ularning talaffuzi

Oʻzlashma qatlamlari: misollar va talaffuz xususiyatlari
QatlamMisollarTalaffuzda nimaga eʼtibor berish kerak
Arabchakitob, hikoya, qalam, maʼnoh va x, q va k aniq farqlanadi; ʼ belgisi hisobga olinadi; soʻz oxiridagi b jarangsiz eshitiladi: [kitop]
Fors-tojikchadoʻst, goʻsht, daraxt, farzandsoʻz oxiridagi undoshlar toʻplanishi toʻliq aytiladi; f tovushi p bilan almashtirilmaydi
Ruscha va baynalmilalstakan, sport, traktor, jurnal, sirk, litseyundoshlar toʻplanishi va urgʻu manba tildagidek saqlanadi; ortiqcha unli qoʻshilmaydi
Inglizcha yangi oʻzlashmalarinternet, smartfon, brauzeroʻzbek yozuvida qabul qilingan shakliga mos aytiladi

Arabcha soʻzlar

Arabcha soʻzlar oʻzbek tiliga juda qadimdan kirgan va tovush jihatdan toʻla oʻzlashgan. Arab tilidagi uzun-qisqa unlilar farqi saqlanmagan, begona undoshlar yaqin oʻzbek tovushlari bilan almashgan. Shu bilan birga, adabiy talaffuzda h (havo, hikoya) x bilan, q (qalam, qonun) esa k bilan aralashtirilmaydi: hol “ahvol” va xol “yuzdagi kichik dogʻ” — boshqa-boshqa soʻzlar. Arab tilidagi ayn va hamza tovushlari yozuvda ʼ belgisi bilan beriladi: maʼno, sanʼat (bu haqda “Tutuq belgisi, oʻ va gʻ” darsida).

Soʻz oxiridagi b jarangsiz aytiladi, lekin yozuvda saqlanadi: kitob [kitop] — kitobi, talab [talap] — talabi. Ikkilangan undosh soʻz oxirida aytilmaydi, qoʻshimcha olganda esa qaytadi: haq — haqqim bor.

Fors-tojikcha soʻzlar

Fors-tojikcha soʻzlar ham oʻzbek tiliga allaqachon singib ketgan: dasturxon, xursand, baland, farishta. Ularning koʻpi ikki undosh bilan tugaydi (-st, -sht, -xt, -nd). Soʻzlashuvda oxirgi undosh koʻpincha tushib qoladi — [doʻs], [goʻsh], lekin adabiy talaffuzda bunday soʻzlar toʻliq aytiladi: doʻst, goʻsht, daraxt. Ayrim shevalarda boʻlganidek, f tovushini p bilan almashtirish ham mumkin emas: [parzand] emas, farzand.

Ruscha va baynalmilal soʻzlar

Ruscha va baynalmilal soʻzlar (stakan, sport, traktor, direktor, telefon) adabiy nutqda manba tilga yaqin talaffuz qilinadi: undoshlar toʻplanishi saqlanadi, urgʻu esa odatda rus tilidagi oʻrnida qoladi: téxnika, fábrika (batafsil “Urgʻu” darsida). J harfi bu soʻzlarda [j] tovushini bildiradi: jurnal, garaj; oʻzbekcha va arabcha soʻzlarda esa [dj] kabi eshitiladi: jon, javob. S harfi soʻz boshida [s] (sirk), unlidan keyin [ts] (litsey) kabi aytiladi.

Soʻzlashuvda uchraydigan, lekin adabiy meyorga mos kelmaydigan shakllar: [istakan] — toʻgʻrisi stakan, [poyiz] — poyezd, [ishkaf] — shkaf, [karavot] — krovat, [tilipon] — telefon, [pabrika] — fabrika.

Tipik xatolar va ularning oldini olish

Adabiy va xato talaffuz
SoʻzAdabiy talaffuzXato talaffuzSababi
sport[sport][isport]soʻz boshidagi sp- oldiga unli qoʻshilgan
telefon[telefon][tilipon]f oʻrniga p aytilgan, unli oʻzgargan
doʻst[doʻst][doʻs]oxirgi t tushib qolgan
maʼno[ma:no][mano]ʼ belgisi hisobga olinmagan
hikoya[hikoya][xikoya]h oʻrniga x aytilgan
texnika[téxnika][texniká]urgʻu oʻzbekcha qoida boʻyicha oxirga koʻchirilgan

Oʻzingizni tekshiring

Oʻzlashma soʻzni toʻgʻri aytish uchun avval uning qaysi tildan kelganini aniqlang. Keyin shu qatlamga xos qoidani qoʻllang (birinchi jadvalga qarang). Mashq: daraxt, sanʼat, sport, garaj, farzand, hafta soʻzlarini ovoz chiqarib oʻqing va qatlamlarga ajrating. Bunday soʻzlarning yozilishi — “Oʻzlashma soʻzlar imlosi” darsida.

Tutuq belgisi (ʼ) — soʻz ichida kelib, oldingi unlini bir oz choʻzib aytish yoki undoshni keyingi unlidan qisqa uzilish bilan ajratish kerakligini koʻrsatadigan belgi. U alohida tovushni ifodalamaydi. Lotin yozuvida tutuq belgisi vergulsimon ʼ shaklida, oʻ va gʻ harflaridagi belgi esa teskari vergulsimon ʻ shaklida yoziladi. Bu ikki belgining vazifasi har xil va ularni klaviaturadagi oddiy apostrof bilan almashtirib boʻlmaydi.

Tutuq belgisi qayerdan kelgan

Tutuq belgisi asosan arabcha oʻzlashmalarda uchraydi. Arab tilida oʻzbek tilida boʻlmagan boʻgʻiz tovushlari — ayn va hamza bor. Oʻzbek tilida ular aytilmaydi, lekin izi unli choʻzilishi yoki qisqa uzilish sifatida saqlangan. Tutuq belgisi ana shu izni koʻrsatadi: maʼno, taʼlim, sanʼat, eʼlon.

Tutuq belgisining ikki vazifasi

Tutuq belgisi talaffuzda nimani bildiradi
OʻrniQanday aytiladiMisollar
unlidan keyin, undosh oldidaoldingi unli bir oz choʻzib aytiladimaʼno [ma:no], sheʼr [she:r], taʼsir, aʼlo, baʼzan
undoshdan keyin, unli oldidaundosh keyingi unlidan qisqa uzilish bilan ajratib aytiladisanʼat, surʼat, qatʼiy, jurʼat, masʼul

Tutuq belgisi soʻzlarni farqlaydi: sheʼr “nazm” — sher “yirtqich hayvon”; surʼat “tezlik” — surat “rasm”. Uni yozuvda yoki talaffuzda tushirib qoldirish boshqa soʻzni hosil qiladi.

Tutuq belgisi qoʻyilmaydigan holatlar

Ikki unli shunchaki yonma-yon kelganda tutuq belgisi qoʻyilmaydi: oila, shoir, qoida, matbaa, mutolaa. Har bir unli alohida aytiladi; jonli nutqda ularning orasida [y] eshitilishi mumkin — [shoyir], lekin yozuvda bu aks etmaydi. Ruscha obyekt, syezd, podyezd kabi soʻzlardagi ayirish belgisi esa tutuq emas: bu soʻzlarda undoshdan keyin [y] tovushi eshitiladi va lotin yozuvida ular shu tovush bilan yoziladi.

Oʻ, gʻ va tutuq belgisi: uchta oʻxshash belgi

Lotin yozuvida oʻ, gʻ va tutuq belgisi bir-biriga oʻxshaydi, ammo mohiyati boshqa. Oʻ — orqa qator, oʻrta keng, lablangan unli; gʻ — jarangli sirgʻaluvchi undosh. Bular alohida tovushlarni bildiradigan mustaqil harflar boʻlib, ʻ belgisi harfning ajralmas qismidir. Tutuq belgisi esa tovushni bildirmaydi, faqat yonidagi harflar qanday oʻqilishini koʻrsatadi. Oʻ harfidagi belgi tushib qolsa, boshqa soʻz chiqadi: oʻn “10” — un “bugʻdoy uni”.

koʻl “suv havzasi” — kul “oʻtin qoldigʻi”; oʻzbek, togʻ, bogʻ. Moʻʼjiza va moʻʼtabar soʻzlarida oʻ harfi va tutuq belgisi yonma-yon keladi: avval ʻ, keyin ʼ.

Oʻxshash belgilar va ularning vazifasi
BelgiNima uVazifasiMisol
ʻoʻ va gʻ harflarining tarkibiy qismiharfning bir qismi, alohida tovushni ifodalashga xizmat qiladioʻzbek, togʻ
ʼtutuq belgisiunlini choʻzish yoki undoshni ajratishni koʻrsatadimaʼno, sanʼat
ʼklaviaturadagi toʻgʻri apostrofoʻzbek yozuvining belgisi emas, uning oʻrnida ishlatish xatooʻzbek yozuvida ishlatilmaydi
ʼ va ʼteskari urgʻu belgisi va yopuvchi tirnoqoʻzbek yozuvining belgilari emas, ularning oʻrnida ishlatish xatooʻzbek yozuvida ishlatilmaydi

Koʻp uchraydigan xatolar

Koʻp uchraydigan xatolar: tutuq belgisini tushirish (maʼno oʻrniga “mano”) yoki uni talaffuzda hisobga olmaslik; uning oʻrniga oʻ va gʻ dagi belgini qoʻyish yoki aksincha; toʻgʻri apostrof, teskari urgʻu belgisi yoki tirnoq ishlatish; ikki unli orasiga ortiqcha belgi qoʻyish (oila, shoir soʻzlarida u yoʻq); soʻzni koʻchirishda belgini oldingi harfdan ajratish — toʻgʻrisi maʼ-no, taʼ-sir. Koʻzga bir xil koʻrinsa-da, kompyuter uchun bular turli belgilar: notoʻgʻri belgili soʻz qidiruvda topilmaydi, imlo tekshiruvi uni xato deydi. Imlo qoidalari — “Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari” darsida.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻzni sekin oʻqing: unli bir oz choʻziq eshitilsa yoki undoshdan keyin qisqa uzilish sezilsa (maʼno, sanʼat), tutuq belgisi kerak; ikki unli shunchaki yonma-yon tursa (oila, shoir), kerak emas. Lotin yozuvida oʻzbek klaviatura tartibidan yoki avtoalmashtirishdan foydalaning (batafsil “Apostroflar: oʻ, gʻ (ʻ) va tutuq belgisi (ʼ)” darsida). Mashq: eʼlon, surat, qoida, moʻʼjiza, taʼlim, surʼat soʻzlaridan tutuq belgisi borlarini ajrating. Javob: eʼlon, moʻʼjiza, taʼlim, surʼat.