UzLocal

Sintaksis

Sintaksis soʻzlarning gaplarga qanday birlashishini tasvirlaydi: tuzilishi, tartibi va qismlar orasidagi tinish belgilari. Boʻlim interfeys va hujjatlar uchun tushunarli, toʻgʻri iboralar yozishga yordam beradi.

Sintaksis — grammatikaning soʻzlarning oʻzaro bogʻlanishini, soʻz birikmasi va gaplarning tuzilishi, turlari va vazifalarini oʻrganadigan boʻlimi. Atama yunoncha “tuzilish, birikish” maʼnosidagi soʻzdan olingan. Grammatika ikki qismdan iborat: morfologiya soʻzni alohida olib, uning turkumi va shakllarini tekshiradi, sintaksis esa shu shakllar nutqda qanday ishlatilishini va soʻzlar qanday qilib tugal fikrga aylanishini koʻrsatadi.

Sintaksisning asosiy birliklari

Sintaksis birliklari
BirlikTaʼrifiMisol
Soʻz birikmasiMustaqil soʻzlarning tobe aloqa asosidagi birikmasi; nomlaydi, lekin xabar bermaydiyangi maktab, xat yozmoq
Sodda gapBitta grammatik asosli, tugal fikr bildiradigan gapYangi maktab ochildi.
Qoʻshma gapIkki yoki undan ortiq sodda gapning maʼno va grammatik jihatdan birlashuviYomgʻir tindi, koʻchalar yana gavjum boʻldi.

Gap soʻz va soʻz birikmasidan nimasi bilan farq qiladi

Soʻz va soʻz birikmasi narsa, belgi yoki harakatni faqat nomlaydi. Gap esa xabar beradi, soʻraydi yoki undaydi. Gapning uchta asosiy belgisi bor: tugal fikr, kesimlik (fikrning zamon, shaxs va mayl orqali voqelikka bogʻlanishi) va tugallangan ohang. Shu belgilar boʻlsa, bitta soʻz ham gap boʻla oladi. Masalan, “kuz yomgʻiri”, “shirin olma” — soʻz birikmalari, “Kuz.”, “Olma shirin.” esa gaplar.

Soʻzlar orasidagi sintaktik aloqa

Gapda soʻzlar uch xil aloqaga kirishadi. Teng aloqada soʻzlar bir-biriga tobe boʻlmaydi: ular “va”, “ammo”, “yoki” kabi bogʻlovchilar yoki sanash ohangi bilan birikadi. Tobe aloqada bir soʻz hokim, ikkinchisi tobe boʻladi va hokim soʻzdan soʻroq oladi. Ega bilan kesim oʻrtasidagi aloqa alohida — predikativ aloqa deb ataladi: aynan u gapni hosil qiladi.

Teng aloqa: olma va nok, tez hamda puxta. Tobe aloqa: pishgan olma, bogʻga bormoq. Predikativ aloqa: Olma pishdi.

Sintaktik vositalar

Soʻzlar nima yordamida bogʻlanadi
VositaVazifasiMisol
Kelishik, egalik, shaxs-son qoʻshimchalariSoʻzning gapdagi vazifasini koʻrsatadiOpam kitobni ukamga berdi.
Yordamchi soʻzlar: koʻmakchi, bogʻlovchi, yuklamaAloqani va maʼno nozikliklarini ifodalaydidoʻstim bilan, siz ham
Soʻz tartibiTobe soʻz hokimdan oldin, kesim odatda oxirda turadiqizil olma — Olma qizil.
OhangGap maqsadini va his-hayajonni farqlaydiKeldi. — Keldi? — Keldi!

Soʻzning vazifasini koʻpincha qoʻshimcha belgilagani uchun ikkinchi darajali boʻlaklarning oʻrnini almashtirish mumkin: “Kitobni ukamga berdim” va “Ukamga kitobni berdim” gaplarida faqat maʼno urgʻusi oʻzgaradi. Ammo tobe soʻzni hokim soʻzdan keyinga koʻchirib boʻlmaydi: “qizil olma” birikmasi “olma qizil” shaklida gapga aylanib qoladi. Bu haqda “Gapda soʻz tartibi” darsida batafsil aytilgan.

Sintaksis nimalarni qamraydi

Sintaksis uch qismdan iborat. Soʻz birikmasi sintaksisi birikmalarning turlari va aloqa usullarini oʻrganadi. Sodda gap sintaksisi gap boʻlaklarini, gapning maqsadga koʻra turlarini, uyushiq boʻlaklar, undalma va kirish soʻzlarni qamraydi. Qoʻshma gap sintaksisi bogʻlangan, ergashgan va bogʻlovchisiz qoʻshma gaplarni, shuningdek koʻchirma va oʻzlashtirma gapni tekshiradi. Tinish belgilarining aksariyati gap tuzilishiga tayanadi: vergul, tire yoki ikki nuqta qayerda kerakligini sintaksisni bilmasdan toʻgʻri aniqlab boʻlmaydi.

Tarjimada uchraydigan sintaktik xatolar

Rus yoki ingliz tilidan tarjima qilganda asl matn tuzilishini aynan koʻchirish xatoga olib keladi: kesim gap oʻrtasida qolib ketadi, “kotoriy” soʻzi “qaysiki” bilan beriladi. Oʻzbek tilida kesim gap oxiriga oʻtkaziladi, aniqlovchi ergash gap esa koʻpincha sifatdoshli birikmaga aylantiriladi.

Notoʻgʻri: Men oʻqiyapman kitob. → Toʻgʻri: Men kitob oʻqiyapman. Gʻaliz: Bu kitob, qaysiki men oʻqidim, juda qiziq. → Yaxshiroq: Men oʻqigan kitob juda qiziq.

Soʻz birikmasi — ikki yoki undan ortiq mustaqil soʻzning tobe aloqa asosida birikib, bir tushunchani aniqroq ifodalashidir. Birikmada bir soʻz hokim (asosiy), ikkinchisi tobe (izohlovchi) boʻladi: tobe soʻz hokim soʻz anglatgan narsa, belgi yoki harakatni aniqlashtiradi. Soʻz birikmasi ham soʻz kabi faqat nomlaydi, tugal fikr bildirmaydi — u gap quriladigan materialdir.

Hokim va tobe soʻzni qanday topish mumkin

Soʻroq hokim soʻzdan tobe soʻzga beriladi: qanday olma? — shirin olma. Oʻzbek tilida tobe soʻz deyarli hamisha hokim soʻzdan oldin turadi. Birikma qismlari gap boʻlaklari nomi bilan ataladi: aniqlovchi va aniqlanmish, toʻldiruvchi va toʻldirilmish, hol va hollanmish.

yangi uy — qanday uy?; uch kitob — nechta kitob?; maktabga bormoq — qayerga bormoq?; xatni oʻqimoq — nimani oʻqimoq?; sekin gapirmoq — qanday gapirmoq?

Hokim soʻzga koʻra turlari

Otli va feʼlli birikmalar
TuriHokim soʻzMisollar
Otli birikmaot, sifat, son, olmoshshirin olma, maktab hovlisi, hammadan kuchli
Feʼlli birikmafeʼl, shu jumladan sifatdosh, ravishdosh, harakat nomixat yozmoq, tez yurgan, uyga qaytib

Tobe aloqa usullari: moslashuv, boshqaruv, bitishuv

Tobe soʻz hokim soʻzga uch usulda bogʻlanadi. Moslashuvda hokim soʻz tobe soʻzning shaxs-sonini takrorlaydi: oʻzbek tilida bu, asosan, qaratqichli birikmada kuzatiladi (mening ukam, sizning uyingiz). Boshqaruvda hokim soʻz tobe soʻzning muayyan kelishikda yoki koʻmakchi bilan kelishini talab qiladi. Bitishuvda tobe soʻz hech qanday qoʻshimcha olmaydi va hokim soʻzga faqat oʻrni va maʼnosi bilan bogʻlanadi.

Birikmadagi aloqa usullari
UsulVositaMisollar
Moslashuv-ning + shu shaxsdagi egalik qoʻshimchasimening daftarim, bizning mahallamiz, ularning fikri
Boshqaruvkelishik qoʻshimchasi yoki koʻmakchikitobni oʻqimoq, onamga aytmoq, doʻstdan soʻramoq, akam bilan gaplashmoq
Bitishuvqoʻshimchasiz, faqat tartib va maʼnoqizil gul, besh bola, tez yurmoq, kulib gapirmoq

Qaratqichli birikma: belgili va belgisiz

Qaratqichli birikmada tobe soʻz qaratqich kelishigida, hokim soʻz egalik qoʻshimchasi bilan keladi. Agar “-ning” qoʻshimchasi ochiq ifodalansa, birikma belgili boʻladi va aniq shaxs yoki narsaga tegishlilikni bildiradi: oʻquvchining daftari. Agar “-ning” tushib qolsa, birikma belgisiz boʻladi va koʻproq tur yoki umumiy aloqani koʻrsatadi: maktab hovlisi, Toshkent metrosi, qovun urugʻi. Belgisiz birikmada ham egalik qoʻshimchasi saqlanadi.

Soʻz birikmasi hisoblanmaydigan qoʻshilmalar

Ega bilan kesimning birikishi (Qush uchdi) — gap, soʻz birikmasi emas. Uyushiq boʻlaklar (ota va ona) teng aloqada boʻlgani uchun birikma hosil qilmaydi. Mustaqil soʻz va koʻmakchi (doʻstim uchun, uy tomon) bitta gap boʻlagi hisoblanadi. Qoʻshma soʻzlar va frazeologizmlar (temir yoʻl, quloq solmoq), koʻmakchi feʼlli shakllar (oʻqib chiqmoq, yozib qoʻymoq) ham bir lugʻaviy birlik sifatida qaraladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Notoʻgʻri: sizga kutyapmiz → Toʻgʻri: sizni kutyapmiz. Notoʻgʻri: kitobni haqida → Toʻgʻri: kitob haqida. Notoʻgʻri: doʻstimga uchrashdim → Toʻgʻri: doʻstim bilan uchrashdim. Notoʻgʻri: mening kitobing → Toʻgʻri: mening kitobim. Notoʻgʻri: maktab hovli → Toʻgʻri: maktab hovlisi.

Oʻzingizni tekshiring: gapdan birikmalarni ajratishda har bir tobe soʻz uchun hokim soʻzni toping va undan soʻroq bering. “Ukam yangi kitobni qiziqib oʻqidi” gapida uchta birikma bor: yangi kitob (bitishuv), kitobni oʻqidi (boshqaruv), qiziqib oʻqidi (bitishuv). “Ukam oʻqidi” esa birikma emas, balki gapning grammatik asosidir.

Gap boʻlaklari — gap tarkibida maʼlum soʻroqqa javob beradigan va muayyan sintaktik vazifa bajaradigan mustaqil soʻzlar yoki birikmalar. Ular ikki guruhga boʻlinadi: bosh boʻlaklar — ega va kesim, ikkinchi darajali boʻlaklar — toʻldiruvchi, aniqlovchi va hol. Boʻlak soʻz turkumiga emas, vazifaga qarab belgilanadi: bir soʻz turli gaplarda turli boʻlak boʻlishi mumkin.

Bosh boʻlaklar

Ega va kesim gapning grammatik asosini tashkil etadi. Kesim — gapning markazi: unda zamon, shaxs-son va mayl ifodalanadi, shuning uchun u odatda gap oxirida turadi. Ega kesim ifodalagan harakat yoki belgi kimga yoki nimaga tegishli ekanini koʻrsatadi. Ega tushib qolishi mumkin, chunki shaxsni kesimdagi qoʻshimcha bildiradi: “Ertaga kelaman” gapida shaxs “-man” qoʻshimchasidan maʼlum. Har bir bosh boʻlak alohida darsda batafsil yoritilgan.

Ikkinchi darajali boʻlaklar

Toʻldiruvchi harakat qaratilgan yoki u bilan bogʻliq narsani, aniqlovchi narsaning belgisini bildiradi, hol esa harakatning qachon, qayerda, qanday va nima sababdan yuz berishini koʻrsatadi. Ikkinchi darajali boʻlaklar bosh boʻlaklarga yoki bir-biriga tobe boʻladi: “Opam uzun xat yozdi” gapida “uzun” soʻzi “xat”ni, “xat” esa “yozdi”ni izohlaydi.

Gap boʻlaklari, ularning soʻroqlari va belgilanishi
BoʻlakSoʻroqlariMisolTagiga chizish
Egakim? nima? qayer?Opam keldi.bir toʻgʻri chiziq
Kesimnima qildi? nima qilyapti? kim? nima? qanday?Opam — shifokor.ikki toʻgʻri chiziq
Toʻldiruvchikimni? nimani? kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kim bilan? nima haqida?Opam xat yozdi.uzuq chiziq
Aniqlovchiqanday? qaysi? kimning? nechta?Opam uzun xat yozdi.toʻlqinsimon chiziq
Holqachon? qayerda? qayerga? qanday? nega? nima uchun? qancha?Opam kechqurun xat yozdi.nuqta va chiziqcha

Boʻlaklarni aniqlash tartibi

Avval kesimni toping: u odatda gap oxirida turadi va fikrning asosini bildiradi. Keyin kesimdan “kim?” yoki “nima?” deb soʻrab, egani aniqlang. Shundan soʻng bosh boʻlaklardan ikkinchi darajali boʻlaklarga soʻroq bering. Soʻroqning oʻzi yetarli emas: “qanday?” soʻrogʻiga aniqlovchi ham, hol ham, kesim ham javob berishi mumkin, shuning uchun soʻz qaysi soʻzni izohlayotganiga qarang.

Kecha sinfimiz oʻquvchilari muzeyga bordilar. Kesim — bordilar; ega — oʻquvchilari (kim bordilar?); aniqlovchi — sinfimiz (qaysi oʻquvchilari?); hol — kecha (qachon bordilar?) va muzeyga (qayerga bordilar?).

Bir soʻz — turli boʻlaklar

Shakl bir xil boʻlsa ham, vazifa turlicha boʻlishi mumkin. “-ga” qoʻshimchali soʻz “kimga? nimaga?” soʻrogʻiga javob bersa toʻldiruvchi, “qayerga?” soʻrogʻiga javob bersa oʻrin holi boʻladi. Xuddi shunday, bitta ot gapda ega ham, kesim ham, toʻldiruvchi yoki aniqlovchi ham boʻla oladi.

Ukamga sovgʻa berdim — ukamga: toʻldiruvchi. Maktabga bordim — maktabga: hol. Kitob — bilim manbai (ega). Bu — yangi kitob (kesim). Kitob oʻqidim (toʻldiruvchi). Kitob javoni toʻldi (aniqlovchi).

Gap boʻlagi hisoblanmaydigan soʻzlar

Koʻmakchi, bogʻlovchi va yuklama mustaqil boʻlak boʻla olmaydi: koʻmakchi oʻzi bogʻlangan soʻz bilan birga bitta boʻlakni tashkil etadi (doʻstim bilan — toʻldiruvchi, darsdan keyin — hol). Undalma, kirish soʻzlar va undov soʻzlar gapdagi boshqa soʻzlar bilan grammatik bogʻlanmagani uchun gap boʻlagi hisoblanmaydi. Frazeologizm esa bir butun boʻlak boʻladi: “U gapimga quloq soldi” gapida “quloq soldi” — kesim.

Tahlilda koʻp uchraydigan xatolar

Birinchisi — undalmani ega deb olish: “Anvar, ertaga keling” gapida “Anvar” — undalma, ega esa (“siz”) tushib qolgan. Ikkinchisi — “-ning” qoʻshimchali soʻzni toʻldiruvchi deb hisoblash: “ukamning kitobi” birikmasida “ukamning” — aniqlovchi. Uchinchisi — koʻmakchini alohida boʻlak sifatida ajratish: “doʻstim bilan” — bitta boʻlak. Toʻrtinchisi — boʻlakni soʻz turkumiga qarab belgilash: sifat ham kesim boʻla oladi (Havo iliq).

Maqsadga koʻra gap turlari soʻzlovchi gap orqali nimani koʻzlashiga qarab ajratiladi: darak gap xabar beradi, soʻroq gap javob olish uchun aytiladi, buyruq gap esa biror ishni bajarishga undaydi. Bu uch turning har biri kuchli his-hayajon bilan aytilsa, undov gapga aylanadi. Shu sababli undov gap maqsadga emas, his-hayajonga koʻra ajratiladi; baʼzi darsliklarda u toʻrtinchi tur sifatida beriladi.

Gap turlari: umumiy koʻrinish
TuriMaqsadiOhangi va tinish belgisiMisol
Darak gapxabar berish (tasdiq yoki inkor)oxirida pasayadi; nuqtaPoyezd ertalab joʻnaydi.
Soʻroq gapjavob olishodatda soʻralayotgan soʻzda koʻtariladi; soʻroq belgisiPoyezd qachon joʻnaydi?
Buyruq gapbuyruq, iltimos, maslahat, taklifqatʼiy yoki yumshoq; nuqta yoki undov belgisiChiptani oldindan oling.
Undov gaphis-hayajonni ifodalashkoʻtarinki; undov belgisiQanday goʻzal manzara!

Darak gap

Darak gap — eng koʻp ishlatiladigan tur. U voqea-hodisa haqida tasdiq yoki inkor shaklida xabar beradi. Inkor “-ma” qoʻshimchasi, “emas”, “yoʻq” soʻzlari bilan ifodalanadi: “Bugun dars boʻlmaydi”, “Ukam hali uyda emas”. Darak gap oxiriga nuqta, fikr tugallanmagan boʻlsa, koʻp nuqta qoʻyiladi. Gap ichida soʻroq olmoshi boʻlsa ham, maqsad xabar berish boʻlsa, gap darak gapligicha qoladi: “Kim kelganini bilmayman.”

Soʻroq gap va uning vositalari

Soʻroq ifodalovchi vositalar
VositaMisol
“-mi” yuklamasiKitobni oʻqidingizmi?
soʻroq olmoshlari: kim, nima, qayer, qachon, qanday, necha, qancha, negaDars qachon boshlanadi?
“yoki” bogʻlovchisi bilan tanlovChoy ichasizmi yoki qahva?
“nahotki”, “nahot” soʻzlari (ajablanish)Nahotki imtihon ertaga?
faqat soʻroq ohangiSiz hali ham shu yerdasiz?

“-mi” yuklamasi soʻralayotgan soʻzga qoʻshiladi va qoʻshib yoziladi. Uning oʻrnini oʻzgartirib, savol markazini koʻchirish mumkin: “Ertaga Samarqandga borasizmi?” (borish-bormaslik soʻraladi), “Ertaga Samarqandgami borasiz?” (joy soʻraladi), “Ertaga Samarqandga sizmi borasiz?” (shaxs soʻraladi). Gapda soʻroq olmoshi boʻlsa, “-mi” odatda ishlatilmaydi: “Qachon borasiz?”

Mazmuniga koʻra soʻroq gaplar ikki xil boʻladi. Sof soʻroq gapda soʻzlovchi haqiqatan javob kutadi. Ritorik soʻroq gapda javob kutilmaydi: savol fikrni taʼsirli qilib taʼkidlash uchun beriladi. “Kim oʻz yurtini sevmaydi?” gapining maʼnosi — “Hamma oʻz yurtini sevadi”.

Buyruq gap

Buyruq gapning kesimi buyruq-istak maylidagi feʼl bilan ifodalanadi. Buyruq gap qatʼiy buyruqni ham, iltimos, maslahat yoki taklifni ham bildiradi. Ohangni “iltimos”, “marhamat” soʻzlari va hurmat shakli yumshatadi. Inkor shakli “-ma” bilan hosil boʻladi: borma, bormang. Odatda oxiriga nuqta, kuchli his bilan aytilsa, undov belgisi qoʻyiladi: “Eshikni yoping.” — “Toʻxtang!”

Buyruq-istak mayli shakllari (bor- feʼli)
ShaxsBirlikKoʻplik va hurmat
Birinchi shaxsborayboraylik
Ikkinchi shaxsbor, borginboring, boringlar
Uchinchi shaxsborsinborsinlar

Undov gap

Undov gap kuchli his-hayajon — quvonch, hayrat, afsus yoki qoyil qolish bilan aytiladi. Uning vositalari — undov soʻzlar (voy, eh, ofarin, qoyil), “qanday”, “naqadar”, “shunchalik” soʻzlari va koʻtarinki ohang. Har qanday turdagi gap undov boʻla oladi: “Biz gʻalaba qildik!” (darak), “Toʻxtang!” (buyruq), “Nahotki bu rost?!” (soʻroq). Yana misollar: “Voy, qanday chiroyli!”, “Naqadar goʻzal yurt!”, “Ofarin, juda yaxshi yozibsiz!”

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Ichida soʻroq soʻzi bor darak gapga soʻroq belgisi qoʻyish xato: “Kim kelganini bilmayman?” emas, “Kim kelganini bilmayman.” “-mi”ni ajratib yozish ham xato: “kelasiz mi” emas, “kelasizmi”. Rasmiy matn va interfeysda oʻquvchiga “sen” shaklida murojaat qilinmaydi: “Parolni kirit” emas, “Parolni kiriting”. Gap turini aniqlash uchun oʻzingizdan soʻrang: soʻzlovchi xabar beryaptimi, javob kutyaptimi yoki harakat kutyaptimi? Tinish belgilari haqida batafsil — “Soʻroq va undov belgilari” darsida.

Sodda gap — bitta grammatik asosga ega boʻlgan gap: unda ega va kesim jufti yoki bitta bosh boʻlak boʻladi. Qoʻshma gap esa ikki va undan ortiq sodda gapning maʼno, ohang va grammatik jihatdan bir butunlikka birlashuvidan hosil boʻladi. Gap sodda yoki qoʻshma ekanini aniqlashda asosiy mezon — grammatik asoslar soni.

Grammatik asos

Grammatik asos — gapning ega va kesimdan (baʼzan faqat bitta bosh boʻlakdan) iborat oʻzagi. Ikkinchi darajali boʻlaklar qancha koʻp boʻlmasin, asos bitta boʻlsa, gap sodda hisoblanadi. Uyushiq boʻlaklar ham gapni qoʻshma qilmaydi: bir egaga bir necha kesim tegishli boʻlsa, asos baribir bitta.

Oʻquvchilar kutubxonaga bordi — asos: oʻquvchilar — bordi. Kecha kechqurun yuqori sinf oʻquvchilari maktab kutubxonasiga yangi kitoblar uchun bordi — gap uzun, ammo asos bitta, demak, sodda gap. Qiz kuldi va yugurib ketdi — bitta ega, ikkita uyushiq kesim: sodda gap.

Sodda gap turlari

Sodda gaplarning turlanishi
MezonTurlariMisol
Bosh boʻlaklar soniikki bosh boʻlakli va bir bosh boʻlakliBahor keldi. — Qish. Sovuq tong.
Ikkinchi darajali boʻlaklar ishtirokiyigʻiq va yoyiqQor yogʻdi. — Tunda togʻlarga qalin qor yogʻdi.
Zarur boʻlaklarning borligitoʻliq va toʻliqsizSen qachon kelding? — Kecha.

Faqat bosh boʻlaklardan iborat gap yigʻiq gap, kamida bitta ikkinchi darajali boʻlak qatnashgan gap esa yoyiq gap deyiladi. Maqsadiga koʻra sodda gaplar darak, soʻroq va buyruq gaplarga boʻlinadi. Bir bosh boʻlakli gaplar, toʻliqsiz gaplar va maqsadga koʻra gap turlari alohida darslarda batafsil koʻrib chiqiladi.

Qoʻshma gap va uning turlari

Qoʻshma gap tarkibidagi sodda gaplar uning qismlari deyiladi. Qismlar bogʻlovchilar, bogʻlovchi vazifasidagi soʻzlar, kesimning maxsus shakllari yoki faqat ohang yordamida birikadi. Bogʻlanish usuliga koʻra qoʻshma gapning uch turi bor. Bogʻlangan qoʻshma gapda qismlar teng huquqli, ergashgan qoʻshma gapda esa ergash gap bosh gapni izohlaydi va unga tobe boʻladi.

Qoʻshma gap turlari
TuriBogʻlanish vositasiMisol
Bogʻlangan qoʻshma gapteng bogʻlovchilar: va, ham, ammo, lekin, biroq, yoki, yo…yoQoʻngʻiroq chalindi, lekin hech kim oʻrnidan turmadi.
Ergashgan qoʻshma gapergashtiruvchi bogʻlovchilar (chunki, agar, -ki), shart mayli -sa, nisbiy soʻzlarAgar yomgʻir tinsa, sayrga chiqamiz.
Bogʻlovchisiz qoʻshma gapfaqat ohang; yozuvda — tinish belgilariKun isidi, qorlar eriy boshladi.

Sodda gapni qoʻshma gapdan qanday farqlash mumkin

Eng ishonchli usul — gapdagi barcha kesimlarni topib, har birining oʻz egasi (aytilgan yoki anglashilgan) bor-yoʻqligini tekshirish. Bir egaga bir necha kesim tegishli boʻlsa, bu uyushiq kesimli sodda gap. Har bir kesimning oʻz egasi boʻlsa, gap qoʻshma boʻladi.

Bolalar oʻynadi va kuldi — sodda gap: bitta ega, ikkita kesim. Bolalar oʻynadi, kattalar suhbatlashdi — qoʻshma gap: ikkita asos. Men uyga keldim, ukam esa hali maktabda edi — qoʻshma gap.

Koʻp uchraydigan xatolar

Birinchi xato — uzun gapni qoʻshma gap deb hisoblash: yoyiq sodda gap ham juda uzun boʻlishi mumkin. Ikkinchi xato — uyushiq kesimlar orasidagi “va” oldidan vergul qoʻyish: “Qiz kuldi, va yugurib ketdi” shakli notoʻgʻri. Uchinchi xato — “ammo”, “lekin”, “biroq” oldidan vergulni tushirib qoldirish: bu zidlov bogʻlovchilari oldidan vergul qoʻyiladi.

Soʻz tartibi — gap boʻlaklarining gapda maʼlum izchillikda joylashishi. Oʻzbek tilida odatiy, yaʼni toʻgʻri tartib “ega — ikkinchi darajali boʻlaklar — kesim” koʻrinishida boʻladi: kesim gapni yakunlaydi, tobe soʻz esa hokim soʻzdan oldin keladi. Men kitobni oʻqidim.

Toʻgʻri tartibning asosiy qoidalari

Gap boʻlaklarining odatiy oʻrni
Gap boʻlagiOdatiy oʻrniMisol
Egagap boshida, kesimdan oldinOʻqituvchi darsni boshladi.
Kesimgap oxiridaBiz uyga qaytdik.
Aniqlovchianiqlanmishdan oldinqizil olma, ukamning daftari
Toʻldiruvchikesimdan oldinOnam non yopdi.
Holkesimdan oldin; payt holi koʻpincha gap boshidaErtalab hammamiz dalaga chiqdik.

Bu qoidalarning barchasi bitta qonuniyatga asoslanadi: tobe soʻz hokim soʻzdan oldin keladi. Shuning uchun aniqlovchi otdan, toʻldiruvchi va hol esa kesimdan oldin turadi. Betaraf gapda ega odatda gapni boshlab beradi.

Men ertaga Toshkentga boraman. Koʻp qavatli yangi uylar tez qurilmoqda. Akam menga qiziqarli kitob sovgʻa qildi.

Bir necha boʻlak yonma-yon kelganda

Belgisiz tushum kelishigidagi toʻldiruvchi, yaʼni -ni qoʻshimchasiz toʻldiruvchi kesimga bevosita yondashib turadi, ularning orasiga boshqa soʻz qoʻyilmaydi. Aniqlovchilar bir nechta boʻlsa, koʻrsatish olmoshi va son odatda sifatdan oldin keladi. Soʻroq soʻzi koʻpincha kesimdan bevosita oldin turadi.

Toʻgʻri: Men kecha kitob oʻqidim. Gʻaliz: Men kitob kecha oʻqidim. Bu ikki yangi bino — olmosh, son, sifat, ot. Siz qachon keldingiz? Bu kitobni kim yozgan?

Mantiqiy urgʻu va soʻz tartibi

Oʻzbek tilida taʼkidlanadigan soʻz odatda kesimdan bevosita oldin qoʻyiladi, mantiqiy urgʻu shu soʻzga tushadi. Soʻzlarning vazifasi kelishik va boshqa qoʻshimchalar bilan belgilangani uchun oʻrin almashtirish gapning grammatik maʼnosini oʻzgartirmaydi, faqat fikr urgʻusini koʻchiradi: quyidagi har bir gap oʻz soʻrogʻiga javob beradi.

Anvar kecha kutubxonaga bordi — qayerga bordi? Anvar kutubxonaga kecha bordi — qachon bordi? Kutubxonaga kecha Anvar bordi — kim bordi?

Inversiya

Inversiya — soʻzlarning odatiy tartibini ongli ravishda oʻzgartirish, masalan, kesimni gap boshiga yoki oʻrtasiga koʻchirish. U soʻzlashuv nutqida, sheʼrda va badiiy matnda his-hayajon yoki alohida taʼkidni ifodalaydi: Keldi bahor! Qanday goʻzal bu yerlar! Rasmiy, ilmiy va ish yuritish matnlarida, yoʻriqnomalarda toʻgʻri tartibga amal qilinadi.

Tarjimadagi xatolar

Rus yoki ingliz tilidan tarjima qilishda eng koʻp uchraydigan xato — asl matndagi tartibni aynan koʻchirish: “Men sotib oldim yangi telefon” emas, “Men yangi telefon sotib oldim”. Rus tilidagi “kotoriy” bilan boshlangan ergash qism oʻzbekchada koʻpincha sifatdosh oborotga aylanib, aniqlanmishdan oldin keladi: “kecha kelgan mehmonlar”. Interfeys matnlarida ham kesim oxirda boʻladi: “Fayl yuklandi”, “Parol notoʻgʻri kiritildi”.

Ega — gapning bosh boʻlagi boʻlib, kesimda ifodalangan harakat, holat yoki belgi kimga yoki nimaga tegishli ekanini bildiradi. Ega odatda bosh kelishikda turadi va “kim?”, “nima?”, “qayer?” soʻroqlariga javob beradi. Kesim bilan birga u gapning grammatik asosini tashkil etadi.

Egani qanday topish mumkin

Avval gapning kesimini toping, soʻngra unga “kim?”, “nima?” yoki “qayer?” soʻrogʻini bering. Shu soʻroqqa javob boʻlgan soʻz ega hisoblanadi. Ega kesim bilan shaxs va sonda moslashadi, shuning uchun uni kesimdagi shaxs-son qoʻshimchasidan ham bilib olish mumkin.

Oʻquvchilar savollarga javob berishdi — kim javob berishdi? Oʻquvchilar. Daryoda suv koʻpaydi — nima koʻpaydi? Suv. Samarqand — qadimiy shahar — qayer qadimiy shahar? Samarqand.

Ega qaysi soʻzlar bilan ifodalanadi

Eganing ifodalanishi
IfodalanishiMisol
OtQuyosh chiqdi.
OlmoshBiz yigʻilishga bordik. Hamma rozi boʻldi.
Otlashgan sifatKeksalar maslahat berdi.
Otlashgan sonIkkisi bugun kelmadi.
Otlashgan sifatdoshKelganlar zalga kirdi.
Harakat nomiKitob oʻqish xotirani mustahkamlaydi.
Boʻlinmas birikma (tarkibli atoqli ot)Oʻzbekiston Milliy universiteti yangi fakultet ochdi.

Ega va kesimning moslashuvi

Ega kesimni shaxs va sonda oʻziga moslashtiradi: men keldim, sen kelding, biz keldik, siz keldingiz. Uchinchi shaxs koʻpligida kesim -lar yoki birgalik shakli bilan ham, ularsiz ham keladi: “Bolalar keldi” ham, “Bolalar kelishdi” ham toʻgʻri. Jonsiz narsalar haqida kesim odatda birlikda qoladi: “Daraxtlar gulladi”. Sondan keyin kelgan ot -lar olmaydi: “besh bolalar” emas, “Besh bola keldi”. Hurmat maʼnosida birlikdagi egaga koʻplik shaklidagi kesim qoʻllanadi: “Ustoz keldilar”.

Ega aytilmaganda

Nutqda ham, yozuvda ham ega koʻpincha tushirib qoldiriladi, chunki shaxs kesimning qoʻshimchasidan anglashiladi: “Ertaga kelaman” — men; “Qachon boshlaymiz?” — biz. Bunday gaplar haqida “Bir bosh boʻlakli gaplar” va “Toʻliq va toʻliqsiz gaplar” darslarida batafsil soʻz yuritiladi.

Ega va tire

Ega va kesim bosh kelishikdagi ot bilan ifodalanib, bogʻlama boʻlmasa, ular orasiga tire qoʻyiladi: “Toshkent — Oʻzbekiston poytaxti”. Kesim kesimlik qoʻshimchasini olgan boʻlsa, tire qoʻyilmaydi: “Men talabaman”. Batafsil maʼlumot “Tire” darsida berilgan.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Bosh kelishik shaklidagi har qanday otni ega deb hisoblash. “Men kitob oʻqidim” gapida “kitob” ega emas, belgisiz tushum kelishigidagi toʻldiruvchi; “Kitob oʻqildi” gapida esa “kitob” ega boʻladi. 2) Qaratqich kelishigidagi soʻzni ega deb olish: “Ukamning kitobi yoʻqoldi” gapida ega — “kitobi”, “ukamning” esa aniqlovchi. 3) “Bor”, “yoʻq” kesimli gaplarda adashish: “Mening vaqtim yoʻq” gapida ega — “vaqtim”.

Oʻzingizni tekshiring: Bogʻimizda olma pishdi — kesim “pishdi”, nima pishdi? Olma — ega. Sinfimizning oʻquvchilari musobaqada gʻolib boʻldi — ega “oʻquvchilari”.

Kesim — gapning bosh boʻlagi boʻlib, ega haqida xabar beradi: uning harakati, holati yoki belgisini bildiradi. Kesim gapning grammatik markazi hisoblanadi: unda shaxs-son, zamon, mayl, boʻlishli yoki boʻlishsizlik maʼnolari ifodalanadi. Betaraf gapda kesim gap oxirida turadi.

Kesimning soʻroqlari va belgilari

Kesim “nima qildi?”, “nima qilyapti?”, “nima qiladi?”, “qanday?”, “kim?”, “nima?”, “qayerda?” kabi soʻroqlarga javob beradi. Kesimsiz toʻliq gap boʻlmaydi: bir bosh boʻlakli gaplarda ham koʻpincha aynan kesim saqlanadi. Kesim ega bilan shaxs va sonda moslashadi.

Qoʻngʻiroq chalindi — nima boʻldi? Ukam rasm chizyapti — nima qilyapti? Kun iliq — qanday? Onam — shifokor — kim? Kitoblar javonda — qayerda?

Feʼl kesim va ot kesim

Ifodalanishiga koʻra kesim ikki xil boʻladi. Feʼl kesim tuslangan feʼl bilan ifodalanadi: “Biz ertaga yoʻlga chiqamiz”. Ot kesim esa ot, sifat, son, olmosh, ravish hamda “bor”, “yoʻq”, “kerak”, “mumkin” kabi soʻzlar bilan ifodalanadi.

Ot kesimning ifodalanishi
IfodalanishiMisol
OtAkam — muhandis.
SifatBu masala juda muhim.
SonBesh karra besh — yigirma besh.
OlmoshBu daftar meniki.
RavishMaktabimiz yaqin.
“Bor”, “yoʻq” soʻzlariBugun dars yoʻq.
“Kerak”, “zarur”, “mumkin” modal soʻzlariHujjatlarni ertagacha topshirish kerak.

Kesimlik qoʻshimchalari va bogʻlamalar

Ot kesim shaxs-sonni kesimlik qoʻshimchalari orqali ifodalaydi. Oʻtgan zamon, gumon, naql yoki inkor maʼnosi uchun unga toʻliqsiz feʼl va “edi”, “ekan”, “emish”, “emas” kabi bogʻlamalar qoʻshiladi: “Men talaba edim”, “U uyda ekan”, “Bu toʻgʻri emas”. Feʼl kesimning tuslanishi “Feʼlning shaxs-soni” darsida koʻrib chiqilgan.

Kesimlik qoʻshimchalari: talaba
ShaxsBirlikKoʻplik
Birinchi shaxsMen talabamanBiz talabamiz
Ikkinchi shaxsSen talabasanSiz talabasiz
Uchinchi shaxsU talaba(dir)Ular talaba(lar)(dir)

Sodda va tarkibli kesim

Tuzilishiga koʻra kesim sodda va tarkibli boʻladi. Sodda kesim bitta soʻzdan iborat: “keldi”, “shifokorman”. Tarkibli kesim ikki va undan ortiq soʻzdan tuziladi, lekin bir butun holda bitta gap boʻlagi hisoblanadi: yetakchi feʼl va koʻmakchi feʼl (“oʻqib chiqdi”, “yoza boshladi”, “kela oladi”), ot va toʻliqsiz feʼl (“oʻqituvchi edi”), maqsad shakli va bogʻlama (“bormoqchi edi”).

Men kitobni oʻqib chiqdim. Ukam velosiped uchishni oʻrganib oldi. Biz oʻsha kuni uyda edik. Siz bu ishni uddalay olasiz.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

1) Moslashuvni buzish: “Biz kecha kinoga bordi” emas, “Biz kecha kinoga bordik”. 2) Tarkibli kesimni ikki boʻlakka ajratish: “oʻqib chiqdi” bitta kesim. 3) Rus tilidagi “yavlyayetsya” soʻzini har gal “hisoblanadi” deb tarjima qilish: “Samarqand qadimiy shahar hisoblanadi” oʻrniga “Samarqand — qadimiy shahar” tabiiyroq. 4) Rasmiy matnda kesimni gap oʻrtasiga qoʻyish. Oʻzingizni tekshirish uchun gapdagi tuslangan feʼlni yoki kesimlik qoʻshimchasini olgan soʻzni toping va uni ega bilan bogʻlang. Kesim bir nechta boʻlsa, gap qoʻshma yoki uyushiq kesimli boʻlishi mumkin (“Sodda va qoʻshma gap” darsiga qarang).

Toʻldiruvchi — gapning ikkinchi darajali boʻlagi boʻlib, ish-harakat yoki belgi qaratilgan, u bilan bevosita bogʻliq boʻlgan predmetni bildiradi. U koʻpincha feʼl bilan ifodalangan kesimga bogʻlanadi va kelishik qoʻshimchalari yoki koʻmakchilar yordamida shakllanadi. Toʻldiruvchisiz koʻp feʼllarning maʼnosi chala qoladi: “Men … oʻqidim” deyilsa, darhol “nimani?” degan savol tugʻiladi.

Men kitobni oʻqidim. Ukam har kuni rasm chizadi. Onamga gul sovgʻa qildim.

Toʻldiruvchi qanday soʻroqlarga javob beradi

Toʻldiruvchi “kim?” va “nima?” soʻroqlarining kelishikli shakllariga javob beradi: kimni? nimani? kimga? nimaga? kimdan? nimadan? Koʻmakchili soʻroqlar ham shu qatorga kiradi: kim bilan? nima haqida? kim uchun? nima orqali? Agar soʻroq joy, vaqt yoki tarzni (qayerda? qachon? qanday?) soʻrasa, bu toʻldiruvchi emas, holdir.

Vositasiz va vositali toʻldiruvchi

Toʻldiruvchi ikki turga boʻlinadi. Vositasiz toʻldiruvchi tushum kelishigida keladi va harakat bevosita oʻtadigan predmetni bildiradi; u faqat oʻtimli feʼllarga bogʻlanadi. Vositali toʻldiruvchi joʻnalish yoki chiqish kelishigida, shuningdek, koʻmakchilar bilan keladi va harakat bilan bilvosita bogʻlangan predmetni koʻrsatadi.

Toʻldiruvchining turlari va shakllari
TuriShakliSoʻrogʻiMisol
Vositasiztushum kelishigi: -ni yoki qoʻshimchasizkimni? nimani?Doʻstimni koʻrdim. Xat yozdim.
Vositalijoʻnalish kelishigi: -ga (-ka, -qa)kimga? nimaga?Ustozga rahmat aytdik.
Vositalichiqish kelishigi: -dankimdan? nimadan?Akamdan maslahat soʻradim.
Vositalibilan, haqida, uchun, toʻgʻrisida koʻmakchilarikim bilan? nima haqida?Sinfdoshim bilan gaplashdim. Shahar haqida yozdik.

Tushum qoʻshimchasi qachon tushib qoladi

Vositasiz toʻldiruvchi -ni bilan ham, qoʻshimchasiz ham keladi. Aniq, maʼlum predmet haqida gap ketsa, -ni qoʻshiladi; umuman predmet nazarda tutilsa, qoʻshimcha tushadi va toʻldiruvchi feʼlga yaqin turadi. Vositasiz toʻldiruvchi vazifasidagi olmosh, atoqli ot va egalik qoʻshimchali ot doim -ni oladi: uni, Anvarni, kitobimni.

Men xat yozdim (umuman xat). — Men xatni yozdim (oʻsha maʼlum xatni). Bu kitobni oʻqib chiqdim. Anvarni koʻrdingizmi?

Toʻldiruvchi nimalar bilan ifodalanadi

Toʻldiruvchi koʻpincha ot va olmosh bilan ifodalanadi: ukamni, sizga. Otlashgan soʻzlar va harakat nomi ham toʻldiruvchi boʻla oladi: Yaxshidan oʻrgan (otlashgan sifat). Oʻqishni yaxshi koʻraman (harakat nomi). Kelganlarni kutib oldik (otlashgan sifatdosh). Oʻnni beshga boʻling (son).

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Belgisiz tushumdagi toʻldiruvchini ega deb oʻylash: “Bola kitob oʻqidi” gapida ega — bola, kitob esa toʻldiruvchi (nimani oʻqidi?). 2) Rus tilidagi boshqaruvni koʻchirish: “sprosit druga” maʼnosida “doʻstimdan soʻradim” deyiladi, “doʻstimni soʻradim” esa “doʻstimni izlab, u haqida soʻradim” degan maʼnoni beradi. 3) Maʼlum predmetda -ni ni tushirish: “shu kitob oʻqidim” emas, “shu kitobni oʻqidim”. Toʻldiruvchi vergul bilan ajratilmaydi.

Toʻldiruvchini qanday topish mumkin

Kesimni toping va undan “kimni? nimani? kimga? kimdan? kim bilan?” kabi soʻroq bering. Javob shaxs yoki narsani atasa — toʻldiruvchi; joy, vaqt yoki tarzni bildirsa — hol. Qiyoslang: “Maktabga bordim” — qayerga? — oʻrin holi; “Maktabga yordam berdik” — nimaga? — toʻldiruvchi. Bu farq “Hol” darsida batafsil koʻriladi.

Aniqlovchi — gapning ikkinchi darajali boʻlagi boʻlib, predmetning belgisini, miqdorini, tartibini yoki kimga, nimaga qarashli ekanini bildiradi. Aniqlovchi izohlagan soʻz aniqlanmish deyiladi. Aniqlovchi ot bilan ifodalangan har qanday boʻlakka — egaga, toʻldiruvchiga, holga, hatto ot kesimga ham tegishli boʻla oladi.

Keng koʻchalar toza (egaga). Yangi kitobni oʻqidim (toʻldiruvchiga). Eski bogʻda sayr qildik (holga).

Soʻroqlari va gapdagi oʻrni

Aniqlovchi qanday? qanaqa? qaysi? qancha? nechta? nechanchi? kimning? nimaning? soʻroqlariga javob beradi. Oʻzbek tilida aniqlovchi doimo aniqlanmishdan oldin turadi va u bilan moslashmaydi: koʻplik va kelishik qoʻshimchalarini faqat aniqlanmish oladi. Belgi otdan keyin kelib, u haqda tasdiq bildirsa, endi kesim boʻladi: “katta uy” — aniqlovchi, “Uy katta” — kesim.

Aniqlovchining turlari

Aniqlovchining uch turi
TuriSoʻrogʻiShakllanishiMisol
Sifatlovchi aniqlovchiqanday? qaysi? nechta?aloqa qoʻshimchasiz, soʻz tartibi orqalioq qogʻoz, uchta daftar
Qaratqichli aniqlovchikimning? nimaning?-ning (ochiq yoki belgisiz) + aniqlanmishda egalikukamning daftari, maktab bogʻi
Izohlovchikim? nima? — shu predmetni boshqacha nomlaydiot: kasb, unvon, qarindoshlik nomishoir Abdulla Oripov, muhandis Sanjar
Sifatlovchi aniqlovchining ifodalanishi
Soʻz turkumiMisol
Sifatshirin qovun
Sonbeshta olma, ikkinchi qavat
Olmoshshu uy, har bir oʻquvchi
Sifatdoshoʻqilgan kitob, kelayotgan poyezd
Ottosh devor, tilla soat

Qaratqichli aniqlovchi: -ning va egalik

Qaratqichli aniqlovchi qaratqich kelishigi qoʻshimchasi -ning bilan shakllanadi, aniqlanmish esa egalik qoʻshimchasini oladi: mening ukam, bolaning kitobi, Oʻzbekistonning poytaxti. -ning ochiq yoki belgisiz boʻlishi mumkin: “maktabning hovlisi” va “maktab hovlisi”. Belgisiz shaklda birikma umumiyroq maʼno anglatadi va barqaror nomga yaqinlashadi: oʻzbek tili, universitet kutubxonasi. Aniqlanmishdagi egalik qoʻshimchasi ikkala holda ham saqlanadi.

Sinfimizning eng yaxshi oʻquvchisi — Lola. Shahar koʻchalari kechqurun yorugʻ. Men u kishining ismini unutibman.

Kengaygan izohlovchi aniqlanmishdan keyin kelsa, vergul bilan ajratiladi: Akam, tajribali shifokor, bizga maslahat berdi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Sondan keyin koʻplik qoʻshimchasini qoʻshish: “uchta kitoblar” emas, “uchta kitob”. 2) -ning dan keyin egalikni tushirish: “Anvarning kitob” emas, “Anvarning kitobi”. 3) Soʻzlashuv shaklini yozuvga olib oʻtish: “mani ukam” emas, “mening ukam”. 4) Uyushmagan aniqlovchilar orasiga vergul qoʻyish: “katta gʻisht uy” vergulsiz yoziladi — bu haqda “Uyushiq boʻlaklar” darsida.

Oʻzingizni tekshiring

Otni toping va undan oldingi soʻzga soʻroq bering. “Kimning? nimaning?” soʻrogʻiga javob bersa — qaratqichli aniqlovchi; “qanday? qaysi? nechta?” — sifatlovchi; predmetning oʻzini boshqacha nomlasa — izohlovchi. Tahlil: “Qoʻshnimizning kichkina qizi goʻzal rasm chizdi”: qoʻshnimizning — kimning? — qaratqichli; kichkina — qanday? — sifatlovchi; goʻzal — qanday? — “rasm” toʻldiruvchisining sifatlovchi aniqlovchisi.

Hol — gapning ikkinchi darajali boʻlagi boʻlib, ish-harakat yoki belgining yuzaga kelish tarzini, oʻrni, vaqti, sababi, maqsadi va darajasini bildiradi. Hol koʻpincha feʼl bilan ifodalangan kesimga, baʼzan sifat yoki ravishga bogʻlanadi: “juda chiroyli”, “ancha erta”. Toʻldiruvchi predmetni atasa, hol harakat sodir boʻladigan sharoitni koʻrsatadi.

Ertaga biz maktab hovlisida daraxt ekamiz. Bola xursand kuldi. Yomgʻir tufayli sayr qoldirildi.

Holning turlari va soʻroqlari

Hollar maʼnosi va soʻrogʻiga koʻra turlarga boʻlinadi. Maktab grammatikasida asosan olti turi oʻrganiladi; ayrim darsliklarda shart holi va toʻsiqsiz hol ham alohida koʻrsatiladi.

Holning turlari
TuriSoʻroqlariMisollar
Holat (tarz) holiqanday? qay tarzda? qay holda?tez yurdi, kulib gapirdi, piyoda keldi
Miqdor-daraja holiqancha? qay darajada? necha marta?koʻp ishladi, ikki marta qoʻngʻiroq qildi, juda charchadim
Oʻrin holiqayerda? qayerga? qayerdan?bogʻda, shaharga, qishloqdan
Payt holiqachon? qachondan beri? qachongacha?kecha, ertalab, darsdan keyin
Sabab holinega? nima sababdan?kasalligi tufayli, shamol sababli, qoʻrqqanidan
Maqsad holinima maqsadda? nima uchun?dam olgani, oʻqish uchun, tanishish maqsadida

Hol nimalar bilan ifodalanadi

Holning ifodalanishi
VositaMisol
RavishPoyezd sekin yurdi. Ular erta turdi.
RavishdoshQiz jilmayib javob berdi.
Kelishikdagi otBiz Samarqandga bordik. Dars soat toʻqqizda boshlanadi.
Koʻmakchili otTushlikdan keyin uchrashamiz. Ob-havo sababli reys kechikdi.
Harakat nomi + uchun, -gani shakliAkam oʻqish uchun Toshkentga ketdi. Doʻstim meni koʻrgani keldi.
Son + “marta”Kitobni uch marta oʻqidim.

Ajratilgan hol va vergul

Kengaygan ravishdosh oborot alohida harakatni bildirsa, odatda vergul bilan ajratiladi: “Ishni tugatib, uyga qaytdik”, “Kitobni yopib, derazaga qaradi”. Yakka ravishdosh ajratilmaydi: “U kulib gapirdi”. Gap boshidagi payt yoki oʻrin holidan keyin vergul qoʻyilmaydi: “Kecha kechqurun biz teatrga bordik”. Batafsil — “Vergul” darsida.

Holni toʻldiruvchidan qanday farqlash mumkin

Bir xil kelishik qoʻshimchasi holda ham, toʻldiruvchida ham uchraydi, shuning uchun soʻroq va maʼnoga qaraladi. “Maktabga bordim” — qayerga? — oʻrin holi, chunki joy koʻrsatilgan. “Akamga aytdim” — kimga? — toʻldiruvchi, chunki harakat qaratilgan shaxs atalgan. “Darsdan qaytdim” — qayerdan? — oʻrin holi; “Darsdan zerikdim” — nimadan? — toʻldiruvchi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Sabab va maqsadni aralashtirish: “nima uchun?” soʻrogʻi ikkalasiga ham toʻgʻri keladi. Harakatdan oldin mavjud boʻlgan sabab — sabab holi (“kasalligi uchun kelmadi”), erishilishi kerak boʻlgan natija — maqsad holi (“bilim olish uchun keldi”). 2) -gani va -ganidan shakllarini aralashtirish: “koʻrgani keldi” — maqsad, “koʻrganidan xursand boʻldi” — sabab. 3) Yakka ravishdoshdan yoki gap boshidagi payt holidan keyin ortiqcha vergul qoʻyish.

Oʻzingizni tekshiring

Kesimni toping va undan “qayerda? qachon? qanday? nega? nima maqsadda? qancha?” deb soʻrang. Tahlil: “Ertalab ukam kitob olgani kutubxonaga shoshib ketdi”: ertalab — payt holi, kitob olgani — maqsad holi (uning ichida kitob — toʻldiruvchi), kutubxonaga — oʻrin holi, shoshib — holat holi.

Uyushiq boʻlaklar — gapning bir xil soʻroqqa javob beradigan, bir xil vazifani bajaradigan va bir soʻzga tobe boʻlgan (yoki uyushiq kesimlar kabi bir soʻzni oʻziga boʻysundirgan) boʻlaklari. Ular oʻzaro teng aloqada boʻladi: biri ikkinchisiga tobe emas. Uyushiq boʻlaklar sanash ohangi (yozuvda — vergul) yoki teng bogʻlovchilar yordamida birikadi.

Bogʻda olma, nok va oʻrik pishdi. Talabalar oʻqiydi, yozadi, bahslashadi. Biz Samarqand va Buxoroga bordik.

Qaysi boʻlaklar uyushib kela oladi

Gapning har qanday boʻlagi uyushiq boʻla oladi
BoʻlakMisol
Uyushiq egalarAnvar va Dilshod musobaqada qatnashdi.
Uyushiq kesimlarBola kuldi, sakradi va yugurib ketdi.
Uyushiq toʻldiruvchilarDaftar, kitob va qalamni sumkaga soldim.
Uyushiq aniqlovchilarKeng, yorugʻ xonaga kirdik.
Uyushiq hollarBiz uyda ham, bogʻda ham ishladik.

Uyushiq boʻlaklar qanday bogʻlanadi

Bogʻlanish vositalari va vergul
VositaMisolVergul
Sanash ohangi (bogʻlovchisiz)Olma, nok, anor oldik.har bir boʻlak orasida
Biriktiruv: va, ham, bilan, -u (-yu)aka va uka; kecha-yu kunduz; ham oʻqiydi, ham ishlaydi“va”, “bilan”, “-u (-yu)” oldidan qoʻyilmaydi; takroriy “ham…ham”da qoʻyiladi
Zidlov: ammo, lekin, biroq, balkikichik, lekin shinam uybogʻlovchi oldidan
Ayiruv: yoki, yo…yo, goh…gohchoy yoki qahva; Yo choy, yo qahva ichamiz.yakka “yoki” oldidan yoʻq; takrorlanganda — ikkinchisi oldidan
Inkor: na…naNa yomgʻir, na qor yogʻdi.ikkinchi “na” oldidan

Uyushiq boʻlaklar uchun umumiy boʻlgan qoʻshimcha koʻpincha faqat oxirgisiga qoʻshiladi: “Daftar, kitob va qalamni oldim” — -ni ni har bir soʻzga takrorlash shart emas. Har bir boʻlakni taʼkidlash kerak boʻlsa, qoʻshimcha takrorlanadi: “Daftarni ham, kitobni ham oldim”.

Umumlashtiruvchi soʻz

Uyushiq boʻlaklardan oldin yoki keyin ularni bir soʻz bilan jamlaydigan umumlashtiruvchi soʻz kelishi mumkin: hamma, barcha, hammasi, bari, hech kim, hech narsa va boshqalar. Umumlashtiruvchi soʻz uyushiq boʻlaklardan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qoʻyiladi; uyushiq boʻlaklardan keyin kelsa, uning oldidan tire qoʻyiladi.

Bozorda har xil mevalar bor: olma, uzum, anor. Ota-onam, akam, singlim — hammasi meni tabrikladi.

Uyushiq va uyushmagan aniqlovchilar

Ketma-ket kelgan ikki aniqlovchi har doim ham uyushiq boʻlavermaydi. Ular predmetni bir jihatdan tavsiflasa va orasiga “va” qoʻyish mumkin boʻlsa, uyushiq hisoblanadi va vergul bilan ajratiladi: “keng, yorugʻ xona”. Birinchi aniqlovchi butun birikmani izohlasa, ular uyushmagan boʻladi va vergul qoʻyilmaydi: “katta gʻisht uy” — qanday gʻisht uy? katta.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

1) Ingliz tilidagi odat boʻyicha “va” oldidan vergul qoʻyish: “olma, nok, va oʻrik” notoʻgʻri, “olma, nok va oʻrik” toʻgʻri. 2) Takroriy bogʻlovchilarda vergulni tushirish: “na yomgʻir na qor” emas, “na yomgʻir, na qor”. 3) Vazifasi har xil boʻlaklarni uyushtirish: “Men oʻqishni va yozaman” emas, “Men oʻqishni va yozishni yaxshi koʻraman”. 4) Egasi har xil kesimlarni uyushiq deb hisoblash: “Qor yogʻdi, havo sovidi” — bu qoʻshma gap.

Oʻzingizni tekshiring: soʻzlar bir xil soʻroqqa javob beradimi, bir soʻzga bogʻlanadimi va orasiga maʼno buzilmagan holda “va” qoʻyish mumkinmi? Uchchala shart bajarilsa, boʻlaklar uyushiq. Qoʻshma gaplar haqida — “Sodda va qoʻshma gap”, vergul haqida “Vergul” darsida.

Undalma — soʻzlovchi nutqini qaratgan shaxs yoki narsani ataydigan soʻz yoki soʻz birikmasi. Uning vazifasi — tinglovchining diqqatini tortish va gap kimga qaratilganini koʻrsatish. Undalma gapdagi boshqa soʻzlar bilan grammatik aloqaga kirishmaydi: unga savol berib boʻlmaydi, u ega ham, kesim ham, ikkinchi darajali boʻlak ham boʻlmaydi. Shuning uchun undalma gap tarkibida kelsa-da, gap boʻlagi hisoblanmaydi.

Malika, daftaringni olib kel. · Bolalar, dars boshlandi. · Aziz yurtdoshlar, sizni bayram bilan tabriklaymiz.

Undalmani qanday tanish mumkin

Undalma odatda bosh kelishikda kelib, suhbatdoshni ataydi; bunday gapda kesim koʻpincha ikkinchi shaxs yoki buyruq maylida boʻladi, lekin bu shart emas. Undalma chaqiriq ohangi bilan aytiladi va pauza bilan ajralib turadi. Uni gapdan olib tashlasa, gap grammatik jihatdan butunligicha qoladi. Eng muhimi — undalmani ega bilan adashtirmaslik: ega kesim bilan shaxs-sonda moslashadi va “kim?”, “nima?” soʻrogʻiga javob beradi, undalma esa hech bir boʻlak bilan moslashmaydi.

Anvar, kel. — “Anvar” undalma. · Anvar keldi. — “Anvar” ega: kim keldi? · Ustoz, biz tayyormiz. — kesim birinchi shaxsda, ega “biz”, “ustoz” esa undalma.

Undalmaning ifodalanishi

Undalmaning ifodalanish usullari
Nima bilan ifodalanganMisol
Atoqli otDilshod, eshikni yopib qoʻy.
Turdosh otTalabalar, jadvalni koʻrib chiqing.
Egalik qoʻshimchali otQizim, vaqtliroq qayt.
Erkalash qoʻshimchasi (‑jon, ‑xon) olgan otOnajon, xavotir olmang.
Otlashgan sifat yoki sifatdoshAzizim, seni sogʻindim. · Kechikkanlar, orqa qatorga oʻtiring.
Jonlantirilgan narsa yoki tushunchaVatanim, sen mening faxrimsan.

Yigʻiq va yoyiq undalma

Yigʻiq undalma bir soʻzdan iborat boʻladi: Ustoz, … Yoyiq undalma esa oʻziga tobe soʻzlarga ega — bular koʻpincha aniqlovchilar yoki qarindoshlik va hurmat bildiruvchi soʻzlar: hurmatli ota‑onalar, mening aziz doʻstim, Sherzod aka. Bu soʻzlarning barchasi bitta butunlikni tashkil etadi, shuning uchun undalmaning ichida vergul qoʻyilmaydi.

Gapdagi oʻrni va tinish belgilari

Undalma gapning qayerida kelmasin, tinish belgilari bilan ajratiladi
OʻrniTinish belgisiMisol
Gap boshidaundalmadan keyin vergulUstoz, savolim bor.
Gap oʻrtasidaikki tomonidan vergulSizni, aziz mehmonlar, har doim kutamiz.
Gap oxiridaundalmadan oldin vergulErtaga koʻrishamiz, doʻstlar.
Gap boshida, kuchli his bilanundov belgisi, keyingi soʻz bosh harf bilanVatandoshlar! Saylovda faol qatnashing.

Rasmiy xat va xabarlarda gap boshidagi undalma odatda alohida satrga chiqariladi va undov belgisi yoki vergul bilan tugaydi: Hurmatli Aziz Karimovich! Hurmatli mijoz, … Rus tilidan tarjima qilganda “siz” bilan murojaat butun matn davomida saqlanishi kerak.

Koʻp uchraydigan xatolar

Ustoz savolim bor. — notoʻgʻri, vergul yoʻq → Ustoz, savolim bor. · Sizni, aziz mehmonlar har doim kutamiz. — notoʻgʻri, ikkinchi vergul tushib qolgan → Sizni, aziz mehmonlar, har doim kutamiz. · Hurmatli, ota‑onalar! — notoʻgʻri, undalma ichida vergul → Hurmatli ota‑onalar! · Anvar, keldi. — notoʻgʻri: “Anvar” bu yerda ega → Anvar keldi.

Oʻzingizni tekshiring

1) Kimga murojaat qilinayotganini bildirgan soʻzni toping. 2) Unga kesimdan savol berib koʻring: savol berilmasa va soʻz kesim bilan moslashmasa, bu undalma. 3) Uni fikran olib tashlang — gap toʻliqligicha qolishi kerak. 4) Undalmani tobe soʻzlari bilan birga vergul (yoki undov belgisi) bilan ajrating. Undalmaga oʻxshab ajratiladigan kirish soʻzlar haqida “Kirish soʻz va kiritmalar” darsida oʻqing.

Kirish soʻz — soʻzlovchining oʻzi aytayotgan fikrga munosabatini bildiradigan soʻz yoki birikma: u ishonch yoki gumonni, quvonch yoki afsusni ifodalaydi, xabar manbaini yoki fikrlar tartibini koʻrsatadi. Kirish soʻz gap boʻlaklari bilan grammatik bogʻlanmaydi, unga savol berib boʻlmaydi va u gap boʻlagi hisoblanmaydi. Bu vazifada butun gap kelsa, u kirish gap deyiladi. Ularga yaqin hodisa — kiritma: u soʻzlovchining munosabatini emas, balki fikrga qoʻshimcha izohni bildiradi.

Albatta, biz sizga yordam beramiz. · Bugun, ehtimol, yomgʻir yogʻadi. · Afsuski, poyezd kechikdi.

Kirish soʻzlarning maʼno turlari

Kirish soʻzlarning asosiy maʼnolari
MaʼnosiKirish soʻzlarMisol
Ishonch, qatʼiylikalbatta, shubhasiz, darhaqiqat, tabiiykiShubhasiz, bu yil hosil moʻl boʻladi.
Gumon, taxminehtimol, balki, shekilli, chamasi, aftidanU uyga ketgan, shekilli.
His-hayajon, bahoafsuski, xayriyatki, baxtga qarshi, baxtimizgaXayriyatki, hech kim jarohatlanmadi.
Fikr manbaimenimcha, sizningcha, uning fikricha, aytishlarichaMenimcha, bu yechim toʻgʻri.
Fikr tartibi va bogʻlanishibirinchidan, ikkinchidan, demak, xullas, masalan, aksinchaDemak, reja oʻzgarmaydi.
Diqqatni tortishbilasizmi, qarang, aytgandekAytgandek, ertaga yigʻilish bor.

Koʻpgina kirish soʻzlar kelib chiqishi jihatidan boshqa turkumdagi soʻzlarning shakllaridir: ularda ‑cha (menimcha), ‑ki (afsuski), ‑dan (birinchidan) qoʻshimchalari koʻp uchraydi. Modal soʻzlarning soʻz turkumi sifatidagi xususiyatlari morfologiya boʻlimidagi “Undov, taqlid va modal soʻzlar” darsida berilgan.

Kirish birikma va kirish gaplar

Kirish soʻz vazifasida soʻz birikmasi (kirish birikma) yoki oʻz kesimiga ega boʻlgan gap (kirish gap) ham kela oladi. Ularda ham tinish belgilari kirish soʻzdagi kabi qoʻyiladi.

Bir soʻz bilan aytganda, loyiha muvaffaqiyatli yakunlandi. · Toʻgʻrisini aytganda, men bu kitobni hali oʻqimaganman. · Rostini aytsam, bu reja menga yoqmadi. — kirish gap.

Kirish soʻzmi yoki gap boʻlagi?

Ayni bir soʻz goh kirish soʻz, goh gap boʻlagi boʻlib keladi. Tekshirish yoʻli: kirish soʻzni olib tashlasa, gapning tuzilishi buzilmaydi, unga savol berilmaydi va u pauza bilan aytiladi. Agar soʻzga savol berilsa yoki u kesim vazifasida kelsa, u gap boʻlagidir va vergul bilan ajratilmaydi.

Toʻgʻri, biz kechikdik. — kirish soʻz. · Bu gap toʻgʻri. — “toʻgʻri” kesim. · Albatta, kelaman. — kirish soʻz. · Ertaga albatta keling. — hol, vergulsiz. · Balki, u ertaga kelar. — kirish soʻz. · U oʻqituvchi emas, balki shifokor. — “balki” bogʻlovchi, undan keyin vergul qoʻyilmaydi.

Kiritmalar

Kiritma — gapdagi fikrga qoʻshimcha izoh, aniqlik, sana yoki havola kiritadigan soʻz, birikma yoki gap. Kiritma asosiy qismga nisbatan tezroq va pastroq ohangda aytiladi hamda qavs yoki ikki tomonidan tire bilan ajratiladi. Kirish soʻzdan farqli ravishda, kiritma gap boshida kelmaydi.

Alisher Navoiy (1441–1501) buyuk shoir va mutafakkirdir. · Hisobot (ilovaga qarang) juma kuni topshiriladi. · Shahrimizdagi eng qadimiy bino — u oʻn beshinchi asrda qurilgan — hozir muzeyga aylantirilgan.

Tinish belgilari va koʻp uchraydigan xatolar

Kirish soʻz, kirish birikma va kirish gap vergul bilan ajratiladi: gap boshida kelsa, undan keyin; oʻrtasida kelsa, ikki tomonidan; oxirida kelsa, undan oldin vergul qoʻyiladi. Koʻp uchraydigan xatolar: vergulning tushib qolishi (Afsuski poyezd kechikdi — notoʻgʻri); kirish soʻz boʻlmagan bogʻlovchidan keyin vergul qoʻyish (Ammo, u kelmadi — notoʻgʻri; toʻgʻrisi: Ammo u kelmadi). Bogʻlovchidan keyin kirish soʻz kelsa, faqat kirish soʻz ajratiladi: Lekin, afsuski, u kelmadi. Vergul, qavs va tire haqida batafsil tinish belgilari boʻlimida oʻqing.

Bir bosh boʻlakli gap — grammatik asosida faqat bitta bosh boʻlak boʻlgan, ikkinchi bosh boʻlak esa na maʼno, na tuzilish jihatidan talab qilinmaydigan sodda gap. Shu bilan u ega ham, kesim ham mavjud boʻlgan ikki bosh boʻlakli gapdan farq qiladi: Qor yogʻdi. Oʻzbek tilida bir bosh boʻlakli gaplar ikki katta guruhga boʻlinadi: bosh boʻlagi kesim boʻlgan egasiz gaplar va bosh boʻlagi narsa yoki hodisani ataydigan ot boʻlgan atov gaplar.

Bir bosh boʻlakli gaplarning turlari

Bir bosh boʻlakli gaplarning besh turi
TuriBelgisiMisol
Shaxsi aniq gapkesim birinchi yoki ikkinchi shaxsda, shaxs qoʻshimchadan ayonErtaga teatrga boramiz.
Shaxsi nomaʼlum gapkesim uchinchi shaxs koʻplikda, ish bajaruvchi nomaʼlum yoki muhim emasEshikni taqillatishdi.
Shaxsi umumlashgan gapish-harakat har qanday shaxsga tegishli; koʻpincha maqol va nasihatlarYetti oʻlchab, bir kes.
Shaxssiz gapish bajaruvchisiz harakat yoki holat; bajaruvchini qoʻyib boʻlmaydiBu haqda koʻp gapirildi.
Atov gapbosh kelishikdagi ot narsa yoki hodisani ataydiKuz. Sokin oqshom.

Shaxsi aniq gaplar

Shaxsi aniq gapda ish bajaruvchi soʻzlovchi yoki tinglovchi boʻladi va bu kesimdagi shaxs-son qoʻshimchasidan ayon boʻlib turadi, shuning uchun ega kerak boʻlmaydi. Bunday gaplar oʻzbek tilida juda keng qoʻllanadi: birinchi va ikkinchi shaxsda olmosh ega odatda tushirib qoldiriladi, buyruq maylida esa deyarli ishlatilmaydi. Egani qoʻshish mumkin, maʼno oʻzgarmaydi — faqat shaxsga urgʻu beriladi.

Kitobni vaqtida qaytaring. · Vatanimizni sevamiz. · Xatingni oldim. — ‑dim qoʻshimchasi birinchi shaxsni koʻrsatadi.

Shaxsi nomaʼlum va shaxsi umumlashgan gaplar

Shaxsi nomaʼlum gapda ish-harakatni kimlardir bajaradi, lekin aniq kim ekani nomaʼlum yoki ahamiyatsiz; diqqat harakatning oʻziga qaratiladi. Kesim uchinchi shaxs koʻplik shaklida boʻladi. Shaxsi umumlashgan gapda ish-harakat har qanday kishiga taalluqli boʻladi: maqollar, nasihatlar, umumiy haqiqatlar shunday tuziladi; kesim koʻpincha ikkinchi shaxs birlikda keladi.

Menga idoradan qoʻngʻiroq qilishdi. · Bu haqda gazetada yozishdi. — shaxsi nomaʼlum. · Koʻrpangga qarab oyoq uzat. — shaxsi umumlashgan.

Shaxssiz gaplar

Shaxssiz gaplarda kesimning ifodalanishi
Kesim shakliMisol
Egasiz majhul nisbatdagi feʼlLoyiha ustida uch oy ishlandi.
Harakat nomi + kerak, lozim, zarur, mumkinDarsga kechikmaslik kerak. · Bu yerda surat olish mumkin emas.
Shart maylidagi feʼl + boʻladiBu yerdan oʻtsa boʻladi.

Atov gaplar

Atov gap narsa yoki hodisani ataydi va uning hozir mavjudligini bildiradi. Bosh boʻlagi bosh kelishikdagi ot boʻlib, uning aniqlovchilari ham boʻlishi mumkin. Bunday gaplar tasvirlar, hikoya boshlanishi, remarkalar va kundalik yozuvlari uchun xos. Agar zamon shakli paydo boʻlsa (Kuz edi.), gap atov gap hisoblanmaydi. Atov gapni “Ha”, “Rahmat” kabi soʻz-gaplar bilan adashtirmang: ular boʻlaklarga umuman ajralmaydi.

Toshkent. Kuzning ilk kuni. · Tong. Musaffo osmon.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzingizni tekshirish

1) Majlis oʻtkazildi — shaxssiz gap emas: unda “majlis” ega bor, gap ikki bosh boʻlakli. 2) Shaxsi aniq gapni toʻliqsiz gap bilan adashtirmang: birinchisida shaxs hech qanday kontekstsiz qoʻshimchadan ayon boʻladi, ikkinchisida tushib qolgan boʻlak qoʻshni gapdan tiklanadi (“Toʻliq va toʻliqsiz gaplar” darsiga qarang). 3) Tahlil tartibi: kesimni toping va ega bor-yoʻqligini tekshiring; ega boʻlmasa va shaxs birinchi yoki ikkinchi shaxs qoʻshimchasidan ayon boʻlsa — shaxsi aniq; uchinchi shaxs koʻplikda, bajaruvchi nomaʼlum boʻlsa — shaxsi nomaʼlum; umumiy haqiqat boʻlsa — shaxsi umumlashgan; bajaruvchini qoʻyib boʻlmasa — shaxssiz; faqat atovchi ot boʻlsa — atov gap.

Toʻliq gap — maʼno va tuzilish uchun zarur boʻlgan barcha boʻlaklari ishtirok etgan gap. Toʻliqsiz gap — biror boʻlagi (ega, kesim, toʻldiruvchi, hol va boshqalar) aytilmagan, lekin oldingi gapdan, suhbatdoshning savolidan yoki vaziyatdan oson tiklanadigan gap. Toʻliqsiz gaplar nutqni takrordan xalos qiladi, shuning uchun ayniqsa dialogda va bir xil qismli qoʻshma gaplarda koʻp uchraydi.

— Qachon qaytasiz? — Ertaga. · — Bu romanni kim yozgan? — Abdulla Qodiriy.

Toʻliqsiz gaplarning turlari

Tushib qolgan boʻlak qayerdan tiklanadi
TuriIzohMisol
Kontekstualboʻlak matndagi qoʻshni qismdan tiklanadiMen choy ichdim, ukam — sharbat.
Dialogikjavob suhbatdoshning savoliga tayanadi— Qayerga ketyapsiz? — Bozorga.
Vaziyatga bogʻliqtushib qolgan boʻlak matndan emas, vaziyatdan anglashiladi(bozorda) Ikki kilo olma. — “bering” soʻzi tushib qolgan
Elliptikkesim tushib qolgan, lekin gapning tuzilishidan ayon; chaqiriq va sarlavhalarda koʻpHamma — maydonga! · Poytaxtda — yangi bogʻ.

Toʻliqsiz gapda qaysi boʻlaklar tushib qoladi

Har qanday boʻlak — bosh boʻlak ham, ikkinchi darajali boʻlak ham — baʼzan esa bir necha boʻlak birdaniga tushib qolishi mumkin. Muhimi, qolgan soʻzlar tushib qolgan soʻz talab qiladigan shaklni saqlaydi: javobdagi kelishik qoʻshimchasi aytilmagan feʼlga ishora qilib turadi.

Toʻliqsiz javoblar va ularning toʻliq shakli
SavolToʻliqsiz javobNima tushib qolganToʻliq gap
Kitobni kim oldi?Nodira.kesim va toʻldiruvchiKitobni Nodira oldi.
Qayerga ketyapsiz?Bozorga.ega va kesimMen bozorga ketyapman.
Toshkentga qachon keldingiz?Kecha keldim.oʻrin holi “Toshkentga”Toshkentga kecha keldim.
Kimga qoʻngʻiroq qildingiz?Onamga.kesim; ‑ga qoʻshimchasi saqlanganOnamga qoʻngʻiroq qildim.

Tushib qolgan boʻlak oʻrnida tire

Qoʻshma gap qismida yoki parallel tuzilishda yonma-yon aytilgan kesim tushirib qoldirilsa va uning oʻrnida pauza qilinsa, tire qoʻyiladi. Elliptik chaqiriq va sarlavhalarda ham shunday. Dialogdagi qisqa javoblarning ichida tire kerak emas: u faqat har bir javob boshida qoʻyiladi.

Hasan tarixni oʻrgandi, Husan — adabiyotni. · Biri kitob oʻqidi, boshqasi — gazeta.

Toʻliqsizmi yoki bir bosh boʻlaklimi?

Ertaga kelaman — toʻliq, bir bosh boʻlakli gap: ega kerak emas, shaxs ‑man qoʻshimchasidan ayon va gap kontekstsiz ham tushunarli. — Kim keladi? — Men. — bu yerdagi “Men” javobi toʻliqsiz: savolsiz uni tushunib boʻlmaydi, “kelaman” kesimi tushib qolgan. Tekshirish oddiy: gap oʻzicha tushunarli boʻlsa, u toʻliq (bir bosh boʻlakli boʻlishi ham mumkin); maʼnosi faqat qoʻshni gap yoki vaziyatga tayansa, u toʻliqsiz. Bir bosh boʻlakli gaplar haqida alohida darsda oʻqing.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Faqat barcha qismlarga mos keladigan soʻzni tushirib qoldirish mumkin. Akam mashina haydaydi, opam — pianino. — notoʻgʻri: “haydaydi” feʼli “pianino” soʻziga mos kelmaydi; toʻgʻrisi: Akam mashina haydaydi, opam pianino chaladi. 2) Javobda tushib qolgan feʼl talab qiladigan kelishikni saqlang: “Kimga qoʻngʻiroq qildingiz?” savoliga “Onam” emas, “Onamga” deb javob beriladi. Rus tilidan dialog tarjima qilishda bu xato koʻp uchraydi. 3) Rasmiy matn, yoʻriqnoma va shartnomalarda tushirib qoldirilgan boʻlak ikki xil tushunilishi mumkin boʻlsa, toʻliqsiz gapni ishlatmang.

Bogʻlangan qoʻshma gap — qismlari grammatik jihatdan teng huquqli boʻlgan va teng bogʻlovchilar yordamida birikkan qoʻshma gap. Uning har bir qismi oʻz grammatik asosiga ega, hech biri ikkinchisiga tobe emas. Shuning uchun bogʻlovchini olib tashlasak, qismlarni koʻpincha alohida sodda gap sifatida aytish mumkin.

Bogʻlangan qoʻshma gapni qanday tanish mumkin

Avval gapdagi kesimlarni toping va har birining egasini aniqlang. Ikki va undan ortiq grammatik asos va, ammo, lekin, yoki kabi bogʻlovchi bilan biriksa, bu bogʻlangan qoʻshma gap. Ikkinchi belgi: bir qismdan ikkinchisiga soʻroq berib boʻlmaydi, qismlar bir-birini izohlamaydi, balki yonma-yon turadi. Bir egaga bir necha kesim tegishli boʻlsa, bu uyushiq kesimli sodda gap boʻladi (“Sodda va qoʻshma gap” darsiga qarang).

Qoʻngʻiroq chalindi va oʻquvchilar sinfga kirdi — ikki asos: qoʻngʻiroq chalindi, oʻquvchilar kirdi. Opam kitob oʻqidi, men esa dars tayyorladim — ikki asos. Oʻquvchilar sinfga kirdi va joylariga oʻtirdi — bitta ega, ikkita uyushiq kesim: bu sodda gap.

Bogʻlovchilarga koʻra turlari

Bogʻlangan qoʻshma gapdagi teng bogʻlovchilar
TuriBogʻlovchilarMisol
Biriktiruvva, ham…ham, -u (-yu), -daHam kun isidi, ham shamol tindi.
Zidlovammo, lekin, biroq; esa yuklamasiBiz kutdik, lekin u kelmadi.
Ayiruvyoki, yo…yo, goh…goh, dam…dam, baʼzan…baʼzan, xoh…xohGoh yomgʻir yogʻadi, goh quyosh chiqadi.
Inkorna…naNa yomgʻir yogʻdi, na shamol turdi.

Baʼzi yuklamalar ham bogʻlovchi vazifasida keladi. -u (-yu) va -da birinchi qism kesimiga chiziqcha bilan qoʻshiladi: undoshdan keyin -u, unlidan keyin -yu yoziladi. “Esa” ikkinchi qismda qiyoslanayotgan soʻzdan keyin turadi va zidlov maʼnosini beradi. Takrorlanuvchi bogʻlovchilar (ham…ham, yo…yo, goh…goh, na…na) har bir qism boshida keladi.

Qoʻngʻiroq chalindi-yu, hovli bolalarga toʻldi. Eshik ochildi-da, xonaga mehmonlar kirdi. Akam zavodda ishlaydi, ukam esa hali maktabda oʻqiydi. Yo siz biznikiga kelasiz, yo biz siznikiga boramiz.

Qismlar orasidagi maʼno munosabatlari

Bogʻlovchi bir xil boʻlsa ham, qismlar orasidagi maʼno turlicha boʻlishi mumkin. Payt munosabatida voqealar bir vaqtda yoki ketma-ket yuz beradi: “Kun yorishdi va qishloq uygʻondi”. Sabab-natija munosabatida ikkinchi qism birinchisining natijasini bildiradi: “Yomgʻir koʻp yogʻdi va daryo toshdi”. Zidlov munosabatida qismlar bir-biriga qarama-qarshi qoʻyiladi: “Havo sovuq edi, ammo koʻchada odam koʻp edi”. Ayiruv munosabatida voqealar almashinib keladi yoki ulardan biri tanlanadi.

Tinish belgilari

Bogʻlangan qoʻshma gapda vergul
Bogʻlovchi vositaQoidaMisol
vaodatda vergul qoʻyilmaydiKun botdi va osmonda yulduzlar koʻrindi.
ammo, lekin, biroqbogʻlovchidan oldin vergulBiz kutdik, lekin u kelmadi.
-u (-yu), -dayuklamadan keyin vergulQoʻngʻiroq chalindi-yu, dars boshlandi.
esaqismlar orasida vergulMen uyda qoldim, doʻstim esa kinoga ketdi.
ham…ham, yo…yo, goh…goh, na…natakrorlangan bogʻlovchidan oldin vergulYo hozir yoʻlga chiqamiz, yo poyezdga kech qolamiz.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Uyushiq kesimli sodda gapni qoʻshma gap deb hisoblash: “Akam keldi va ishga tushdi” gapida ega bitta. 2) “Ammo”, “lekin”, “biroq” oldidan vergulni tushirib qoldirish. 3) “Esa”ni qism boshiga qoʻyish: “Men uyda qoldim, esa doʻstim ketdi” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi: “…, doʻstim esa ketdi”. 4) -u, -yu, -da yuklamalarini chiziqchasiz yozish. 5) Rus tilidagi “i” taʼsirida har bir gapni “va” bilan boshlash: oʻzbek matnida bu koʻpincha gʻaliz eshitiladi.

Oʻzingizni tekshiring

Tahlil tartibi: barcha kesimlarni va ularning egalarini toping; asoslar kamida ikkita ekaniga ishonch hosil qiling; bogʻlovchi yoki yuklamani va uning turini (biriktiruv, zidlov, ayiruv, inkor) aniqlang; birorta qism ikkinchisining soʻrogʻiga javob bermasligini tekshiring; oxirida vergullarni yuqoridagi jadval boʻyicha tekshiring.

Ergashgan qoʻshma gap — qismlari teng huquqli boʻlmagan qoʻshma gap. Bosh gap asosiy fikrni ifodalaydi, ergash gap esa unga tobe boʻlib, bosh gapning biror boʻlagini yoki butun mazmunini izohlaydi. Bosh gapdan ergash gapga hamisha soʻroq berish mumkin: qachon? nima uchun? qanday sharoitda? va hokazo.

Bosh gap va ergash gap

Ergash gap bogʻlovchi vositasidan taniladi: uning kesimida tobelik koʻrsatkichi (-sa, -gach, -gani uchun va boshqalar) boʻladi, oldida “chunki” bogʻlovchisi turadi yoki bosh gapga -ki yuklamasi qoʻshiladi. Odatda ergash gap bosh gapdan oldin keladi. Bogʻlanish -ki yuklamasi yoki “chunki”, “toki” bogʻlovchilari orqali boʻlsa, ergash gap bosh gapdan keyin turadi.

Agar vaqtingiz boʻlsa, biznikiga keling — ergash gap oldin. Sayr qoldirildi, chunki kechasi bilan yomgʻir yogʻdi — ergash gap bosh gapdan keyin.

Bogʻlovchi vositalar

Ergash gapning bosh gapga birikish vositalari
VositaNamunalar
Ergashtiruvchi bogʻlovchilaragar, chunki, garchi, toki, shuning uchun
Ergash gap kesimining shakllari-sa, -sa ham, -gach, -ganda, -gani uchun, -guncha
Bosh gapdagi -ki yuklamasishuki, bilamanki, shunday…ki
Nisbiy soʻzlarkim…oʻsha, qayerda…oʻsha yerda, qancha…shuncha
“Deb”, “deya” soʻzlari…ketmasin deb, …

Ergash gap turlari

Ergash gap bosh gapning qaysi boʻlagini almashtirishi yoki izohlashiga qarab nomlanadi: ega, kesim, toʻldiruvchi, aniqlovchi va hol ergash gaplar. Hol ergash gaplar maʼnosiga koʻra yana bir necha turga boʻlinadi. Jadvaldagilardan tashqari tarz va oʻxshatish ergash gaplari ham ajratiladi.

Ergash gaplarning asosiy turlari
TuriSoʻrogʻiMisol
Egakim? nima?Kim mehnat qilsa, oʻsha rohat koʻradi.
Kesimnima? qanday?Maqsadimiz shuki, hamma oʻqishga kirsin.
Toʻldiruvchinimani? kimni?Shuni bilingki, vaqt qaytib kelmaydi.
Aniqlovchiqanday? qaysi?Shunday odamlar borki, ular hech qachon shikoyat qilmaydi.
Paytqachon?Quyosh botgach, havo salqinlashdi.
Oʻrinqayerda? qayerga?Qayerda hamjihatlik boʻlsa, oʻsha yerda baraka boʻladi.
Sababnima uchun? nega?Sayr qoldirildi, chunki kechasi bilan yomgʻir yogʻdi.
Maqsadnima maqsadda?Bolalar uygʻonib ketmasin deb, onasi sekin gapirdi.
Shartqanday sharoitda?Agar vaqtingiz boʻlsa, biznikiga keling.
Toʻsiqsiznimaga qaramay?Havo sovuq boʻlsa ham, ular yoʻlga chiqdi.
Natijanima natijada?Kun shu qadar issiq ediki, koʻchada hech kim koʻrinmasdi.
Miqdor-darajaqancha? qay darajada?Qancha koʻp oʻqisangiz, shuncha koʻp bilasiz.

Tinish belgilari

Bosh gapdan oldin kelgan ergash gap undan vergul bilan ajratiladi. Bosh gap -ki yuklamasi bilan tugasa, vergul -ki qoʻshilgan soʻzdan keyin qoʻyiladi. “Chunki” va “toki” oldidan hamisha vergul qoʻyiladi. -ki yuklamasi qoʻshib yoziladi: bilamanki, shuki, ediki.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Ravishdosh oborotli sodda gapni qoʻshma gap deb hisoblash: “Uyga kelib, dars tayyorladim” gapida ega bitta. “Men uyga kelganimda, onam ovqat pishirardi” gapida esa qismlarning egasi har xil, bu ergashgan qoʻshma gap. 2) “Agar”ni -sa shaklisiz ishlatish: “Agar vaqtingiz bor, keling” — notoʻgʻri. 3) Sababni ikki marta ifodalash: “Chunki yomgʻir yoqqani uchun…” — bitta vosita yetarli. 4) -ki ni ajratib yozish: “biling ki” — notoʻgʻri.

Tahlil tartibi

Kesimlarni topib, gapni qismlarga ajrating. Bosh gapni, yaʼni soʻroq beriladigan qismni aniqlang. Bogʻlovchi vositani (bogʻlovchi, kesim shakli, -ki, nisbiy soʻz) toping. Bosh gapdan ergash gapga soʻroq bering va shu soʻroqqa qarab ergash gap turini belgilang. Qismlar chegarasidagi vergulni tekshiring.

Bogʻlovchisiz qoʻshma gap — qismlari bogʻlovchilarsiz va kesimning tobelik shakllarisiz, faqat ohang va maʼno orqali birikkan qoʻshma gap. Qismlar orasidagi munosabat (sanash, sabab, izoh, natija, zidlik) ohangda seziladi, yozuvda esa tinish belgilari orqali koʻrsatiladi.

Belgilari

Gapda ikki va undan ortiq grammatik asos bor, lekin ular orasida na bogʻlovchi (va, lekin, chunki…), na -yu, -da, “esa” yuklamalari, na -sa, -gach, -gani uchun kabi koʻrsatkichlar bor. Bunday koʻrsatkich boʻlsa, bu ergashgan qoʻshma gap boʻladi (“Ergashgan qoʻshma gap” darsiga qarang). Maʼno munosabatini tekshirish oson: qismlar orasiga bogʻlovchi qoʻyib koʻring, qaysi bogʻlovchi mos kelsa, munosabat ham shunday boʻladi.

Eshik ochildi, xonaga oʻqituvchi kirdi — orasiga “va” qoʻyish mumkin. Bugun dars boʻlmaydi: oʻqituvchimiz kasal — “chunki” qoʻyish mumkin. Yomgʻir toʻxtadi — bolalar hovliga chiqdi — “shuning uchun” qoʻyish mumkin.

Maʼno munosabatlari va tinish belgilari

Qismlar orasiga qaysi belgi qoʻyiladi
MunosabatBelgiMisol
Bir paytdalikvergulBolalar oʻynardi, kattalar choy ichib suhbatlashardi.
Ketma-ketlikvergulEshik ochildi, xonaga oʻqituvchi kirdi.
Sababikki nuqtaBugun dars boʻlmaydi: oʻqituvchimiz kasal.
Izohikki nuqtaBir narsani unutmang: vaqt qaytib kelmaydi.
NatijatireYomgʻir toʻxtadi — bolalar hovliga chiqdi.
ZidliktireVaʼda koʻp — ish kam.

Qismlar bir vaqtda yoki ketma-ket yuz beradigan voqealarni sanab koʻrsatsa, vergul qoʻyiladi; ular orasiga “va” qoʻyish mumkin. Ikkinchi qism birinchisining sababini koʻrsatsa yoki mazmunini ochib bersa, ikki nuqta qoʻyiladi; uning oʻrniga xayolan “chunki” yoki “yaʼni” qoʻyish mumkin. Ikkinchi qism natijani, kutilmagan oʻzgarishni yoki zidlikni bildirsa, tire qoʻyiladi; uni “shuning uchun” yoki “ammo” bilan almashtirish mumkin.

Nuqtali vergul

Qismlar uzun boʻlib, ichida vergullar boʻlsa, qismlar orasiga nuqtali vergul qoʻyiladi: shunda oʻquvchi chegarani oson koʻradi. Har bir belgi haqida batafsil maʼlumot tinish belgilari boʻlimidagi darslarda berilgan.

Kech kuz edi, daraxtlar bargini toʻkib boʻlgan; koʻchalarda sariq yaproqlar shitirlardi, shamol ularni u yoqdan-bu yoqqa uchirardi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Ikkinchi qism birinchisini aniq izohlab turganda vergul qoʻyish: “Bugun dars boʻlmaydi, oʻqituvchimiz kasal” gapida sabab maʼnosi xiralashadi, ikki nuqta qoʻygan maʼqul. 2) Uyushiq kesimli gapni bogʻlovchisiz qoʻshma gap deb hisoblash: “Qiz eshikni ochdi, ichkariga kirdi” — ega bitta, bu sodda gap. 3) Tobelik koʻrsatkichini sezmaslik: “Yomgʻir toʻxtagach, bolalar chiqdi” — bu ergashgan qoʻshma gap. 4) Tire oʻrniga chiziqcha qoʻyish yoki tireni boʻshliqsiz yozish (tire va chiziqcha haqidagi darsga qarang).

Oʻzingizni tekshiring

Har bir qismning oʻz egasi va kesimi borligiga, ular orasida bogʻlovchi va tobelik shakli yoʻqligiga ishonch hosil qiling. Keyin xayolan “va”, “chunki”, “yaʼni”, “shuning uchun” yoki “ammo” qoʻyib koʻring: “va” mos kelsa — vergul, “chunki” yoki “yaʼni” — ikki nuqta, “shuning uchun” yoki “ammo” — tire. Qismlar uzun va ichida vergul boʻlsa, nuqtali vergul ishlating.

Koʻchirma gap — oʻzganing nutqi aynan, hech bir oʻzgarishsiz, soʻzlovchining barcha soʻzlari va ohangi saqlangan holda berilgan gap. Oʻzlashtirma gap esa oʻsha nutqning muallif tilidan qayta aytilgan shakli: mazmuni saqlanadi, shakli oʻzgaradi. Koʻchirma gap hamisha muallif gapi bilan keladi: u kim, kimga va qanday gapirganini bildiradi.

Koʻchirma gap va muallif gapi

Muallif gapida odatda nutq va fikr feʼllari qatnashadi: dedi, soʻradi, javob berdi, qichqirdi, oʻyladi, shuningdek, “deb”, “deya” soʻzlari. Koʻchirma gap darak, soʻroq, buyruq yoki undov gap boʻlishi mumkin; u bitta soʻzdan ham, bir necha gapdan ham iborat boʻlishi mumkin. Muallif gapi koʻchirmadan oldin, keyin yoki uning oʻrtasida keladi.

Muallif gapining oʻrni
OʻrniMisol
Koʻchirmadan oldinUstoz dedi: “Ertaga imtihon boʻladi”.
Koʻchirmadan keyin“Ertaga imtihon boʻladi”, — dedi ustoz.
Koʻchirma oʻrtasida“Ertaga, — dedi ustoz, — imtihon boʻladi”.
“Deb” soʻzi bilan“Tezroq yur”, — deb chaqirdi onam.

Koʻchirma gap va dialogda qoʻshtirnoq, vergul va tireni qoʻyish tartibi “Koʻchirma gapda tinish belgilari” darsida batafsil koʻrib chiqiladi.

Oʻzlashtirma gap

Oʻzlashtirma gap qoʻshtirnoqsiz, muallif tilidan beriladi. Koʻpincha oʻzganing soʻzi gap boʻlagiga aylanadi: koʻchirma gapning kesimi egalik va tushum kelishigi qoʻshimchali harakat nomi yoki sifatdosh bilan almashadi (kelishini, oʻqiganini), muallif gapidagi feʼl esa butun gapning kesimi boʻlib qoladi. Yana bir usul — nutq feʼliga -ki yuklamasini qoʻshish: aytdiki, u ertaga keladi.

Koʻchirma gapning oʻzlashtirma gapga aylanishi
Koʻchirma gapOʻzlashtirma gap
Akam: “Ertaga Toshkentga ketaman”, — dedi.Akam ertaga Toshkentga ketishini aytdi.
Oʻqituvchi: “Kitobni oʻqidingizmi?” — deb soʻradi.Oʻqituvchi kitobni oʻqigan-oʻqimaganimni soʻradi.
Onam: “Non olib kel”, — dedi.Onam non olib kelishimni aytdi.
Dilnoza: “Men bu kitobni oʻqiganman”, — dedi.Dilnoza aytdiki, u bu kitobni oʻqigan.

Koʻchirmani oʻzlashtirmaga aylantirish qoidalari

1) Qoʻshtirnoq va muallif gapidagi tire olib tashlanadi. 2) Shaxs muallif nuqtai nazariga koʻra oʻzgaradi: soʻzlovchining “men”i “u”ga, “biz” “ular”ga, hikoyachiga qaratilgan “siz” esa “men”ga aylanadi; olmosh bilan birga kesim qoʻshimchasi ham oʻzgaradi. 3) Undalma, undov va kirish soʻzlar tushib qoladi yoki boshqa soʻzlar bilan ifodalanadi. 4) Soʻroq juft shakl (kelgan-kelmaganini) yoki “haqida soʻradi” orqali, buyruq esa “aytdi”, “buyurdi”, “iltimos qildi” feʼllari bilan -ishini shakli orqali beriladi.

Doʻstim menga: “Sizni kutaman”, — dedi → Doʻstim meni kutishini aytdi. Bobom: “Bolalar, ertaga boqqa borasizlar!” — dedi → Bobom bolalarga ertaga boqqa borishlarini aytdi — undalma va undov ohangi tushib qoldi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Oʻzlashtirma gapda qoʻshtirnoqni qoldirish: Akam “ertaga ketishini” aytdi — notoʻgʻri. 2) Shaxsni oʻzgartirmaslik: “Akam ertaga ketishimni aytdi” gapining maʼnosi endi “men ketishim haqida” boʻlib qoladi. 3) Ikki shaklni aralashtirish: “Akam ertaga ketaman aytdi” — notoʻgʻri; yo “Ertaga ketaman”, — dedi, yo ketishini aytdi deyish kerak. 4) Koʻchirma bilan muallif gapi orasidagi vergul va tireni tushirib qoldirish: “Ketaman” dedi — notoʻgʻri.

Oʻzingizni tekshiring

Oʻzingizdan soʻrang: soʻzlar aynan berilganmi (unda bu qoʻshtirnoqdagi koʻchirma gap) yoki qayta aytilganmi (unda qoʻshtirnoq boʻlmaydi)? Bu kimning nuqtai nazari — soʻzlovchinikimi yoki muallifnikimi? Olmoshlar va kesim qoʻshimchalari shu nuqtai nazarga mosmi? Koʻchirma gapda esa tinish belgilarini muallif gapining oʻrniga qarab tekshiring.

Sintaktik tahlil — gapni tuzilishi va maʼnosi jihatidan izchil tekshirish: gapning maqsadi, sodda yoki qoʻshma ekani, grammatik asosi, boʻlaklari va ular qaysi soʻzlar bilan ifodalangani aniqlanadi. Tahlil bir xil tartibda olib boriladi: avval gap butunligicha tavsiflanadi, soʻng boʻlaklarga ajratiladi. Bu koʻnikma tinish belgilarini toʻgʻri qoʻyishga yordam beradi.

Birinchi bosqich: gapning umumiy tavsifi

Sodda gapni tavsiflash tartibi
MezonTurlari
1. Ifoda maqsadidarak, soʻroq, buyruq
2. His-hayajonhis-hayajonli yoki his-hayajonsiz
3. Tuzilishisodda yoki qoʻshma
4. Bosh boʻlaklarikki bosh boʻlakli yoki bir bosh boʻlakli
5. Ikkinchi darajali boʻlaklaryigʻiq yoki yoyiq
6. Zarur boʻlaklarning borligitoʻliq yoki toʻliqsiz
7. Murakkablashganligiuyushiq boʻlak, undalma, kirish soʻz, ajratilgan boʻlak bor yoki yoʻq

Ikkinchi bosqich: gap boʻlaklarini topish

Boʻlaklarni kesimdan boshlab toping: u gapning grammatik markazi boʻlib, odatda oxirida turadi. Kesimga “kim?” yoki “nima?” soʻrogʻini berib, egani aniqlang — ular birgalikda grammatik asosni tashkil etadi. Ikkinchi darajali boʻlaklarga soʻroq har doim hokim soʻzdan beriladi. Koʻmakchi, yuklama va bogʻlovchi alohida boʻlak emas: koʻmakchi oʻzi bogʻlangan soʻz bilan bitta boʻlak boʻladi.

Gap boʻlaklarining soʻroqlari va belgilanishi
BoʻlakAsosiy soʻroqlarShartli belgi
Egakim? nima? kimlar?bitta toʻgʻri chiziq
Kesimnima qildi? qanday? kim?ikkita toʻgʻri chiziq
Toʻldiruvchikimni? nimaga? kimdan? kim bilan?uzuq-uzuq chiziq
Aniqlovchiqanday? qaysi? kimning? necha?toʻlqinsimon chiziq
Holqayerda? qachon? qanday? nega?nuqtali chiziq (– · – ·)

Namuna: sodda gapning toʻliq tahlili

Kecha sinfdoshlarim maktab kutubxonasidan qiziqarli kitoblar olishdi. Tavsifi: darak gap, his-hayajonsiz, sodda, ikki bosh boʻlakli, yoyiq, toʻliq, murakkablashmagan.

Namuna gapning boʻlaklari
SoʻzSoʻroqGap boʻlagiSoʻz turkumi
olishdinima qilishdi?kesimfeʼl
sinfdoshlarimkimlar?egaot
kechaqachon?payt holiravish
kutubxonasidanqayerdan?oʻrin holiot
maktabnimaning kutubxonasi?qaratqich aniqlovchiot
kitoblarnima olishdi?vositasiz toʻldiruvchiot
qiziqarliqanday?sifatlovchi aniqlovchisifat

Tahlilni soʻz birikmalari bilan toʻldiring: qiziqarli kitoblar, maktab kutubxonasi, kitoblar olishdi; har birida hokim va tobe soʻzni koʻrsating (“Soʻz birikmasi” darsiga qarang). Ega bilan kesim birikma hosil qilmaydi — ular grammatik asosdir. Oxirida tinish belgilari izohlanadi: bu gapda faqat nuqta bor.

Qoʻshma gapni tahlil qilish

Qoʻshma gapda avval barcha kesimlarni va ularning egalarini toping: nechta grammatik asos boʻlsa, gap shuncha qismdan iborat. Soʻng bogʻlanish usulini aniqlang: teng bogʻlovchilar — bogʻlangan, ergashtiruvchi vositalar (agar, chunki, -sa, -ki, nisbiy soʻzlar) — ergashgan, faqat ohang — bogʻlovchisiz qoʻshma gap. Ergashgan qoʻshma gapda bosh gap, ergash gap va uning turi aytiladi. Keyin har bir qism sodda gap kabi tahlil qilinadi.

Agar vaqtingiz boʻlsa, biznikiga kiring. — ergashgan qoʻshma gap: “agar vaqtingiz boʻlsa” — shart ergash gap (agar va -sa), “biznikiga kiring” — bosh gap, egasiz. · Qor eridi, lekin togʻ choʻqqilari hali oppoq. — bogʻlangan qoʻshma gap, “lekin” oldidan vergul.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzingizni tekshirish

1) Birinchi otni ega deb olish: “Kitobni Anvar oʻqidi” gapida ega — Anvar; tushum kelishigidagi soʻz ega boʻlmaydi. 2) Qaratqich aniqlovchini ega deb oʻylash: “Ukamning doʻsti keldi” gapida ega — doʻsti. 3) Soʻroqni notoʻgʻri soʻzdan berish: “qanday?” otga berilsa — aniqlovchi (tez poyezd), feʼlga berilsa — hol (tez yurdi). 4) Bir boʻlakni boʻlish: darsdan keyin — bitta hol, oʻqib chiqdi, shifokor boʻlmoqchi — bitta kesim. 5) Undalma va kirish soʻzni gap boʻlagi deb hisoblash: ular boʻlak emas, lekin tahlilda koʻrsatiladi.

Mashq: “Aziz doʻstlar, bugun, albatta, bogʻimizga yangi koʻchatlar ekamiz.” Javob: darak, sodda, bir bosh boʻlakli (shaxsi aniq), yoyiq, toʻliq, undalma va kirish soʻz bilan murakkablashgan gap. Ekamiz — kesim, bugun — payt holi, bogʻimizga — oʻrin holi, koʻchatlar — toʻldiruvchi, yangi — aniqlovchi; aziz doʻstlar — undalma, albatta — kirish soʻz.