Sintaksis — grammatikaning soʻzlarning oʻzaro bogʻlanishini, soʻz birikmasi va gaplarning tuzilishi, turlari va vazifalarini oʻrganadigan boʻlimi. Atama yunoncha “tuzilish, birikish” maʼnosidagi soʻzdan olingan. Grammatika ikki qismdan iborat: morfologiya soʻzni alohida olib, uning turkumi va shakllarini tekshiradi, sintaksis esa shu shakllar nutqda qanday ishlatilishini va soʻzlar qanday qilib tugal fikrga aylanishini koʻrsatadi.
Sintaksisning asosiy birliklari
| Birlik | Taʼrifi | Misol |
|---|---|---|
| Soʻz birikmasi | Mustaqil soʻzlarning tobe aloqa asosidagi birikmasi; nomlaydi, lekin xabar bermaydi | yangi maktab, xat yozmoq |
| Sodda gap | Bitta grammatik asosli, tugal fikr bildiradigan gap | Yangi maktab ochildi. |
| Qoʻshma gap | Ikki yoki undan ortiq sodda gapning maʼno va grammatik jihatdan birlashuvi | Yomgʻir tindi, koʻchalar yana gavjum boʻldi. |
Gap soʻz va soʻz birikmasidan nimasi bilan farq qiladi
Soʻz va soʻz birikmasi narsa, belgi yoki harakatni faqat nomlaydi. Gap esa xabar beradi, soʻraydi yoki undaydi. Gapning uchta asosiy belgisi bor: tugal fikr, kesimlik (fikrning zamon, shaxs va mayl orqali voqelikka bogʻlanishi) va tugallangan ohang. Shu belgilar boʻlsa, bitta soʻz ham gap boʻla oladi. Masalan, “kuz yomgʻiri”, “shirin olma” — soʻz birikmalari, “Kuz.”, “Olma shirin.” esa gaplar.
Soʻzlar orasidagi sintaktik aloqa
Gapda soʻzlar uch xil aloqaga kirishadi. Teng aloqada soʻzlar bir-biriga tobe boʻlmaydi: ular “va”, “ammo”, “yoki” kabi bogʻlovchilar yoki sanash ohangi bilan birikadi. Tobe aloqada bir soʻz hokim, ikkinchisi tobe boʻladi va hokim soʻzdan soʻroq oladi. Ega bilan kesim oʻrtasidagi aloqa alohida — predikativ aloqa deb ataladi: aynan u gapni hosil qiladi.
Teng aloqa: olma va nok, tez hamda puxta. Tobe aloqa: pishgan olma, bogʻga bormoq. Predikativ aloqa: Olma pishdi.
Sintaktik vositalar
| Vosita | Vazifasi | Misol |
|---|---|---|
| Kelishik, egalik, shaxs-son qoʻshimchalari | Soʻzning gapdagi vazifasini koʻrsatadi | Opam kitobni ukamga berdi. |
| Yordamchi soʻzlar: koʻmakchi, bogʻlovchi, yuklama | Aloqani va maʼno nozikliklarini ifodalaydi | doʻstim bilan, siz ham |
| Soʻz tartibi | Tobe soʻz hokimdan oldin, kesim odatda oxirda turadi | qizil olma — Olma qizil. |
| Ohang | Gap maqsadini va his-hayajonni farqlaydi | Keldi. — Keldi? — Keldi! |
Soʻzning vazifasini koʻpincha qoʻshimcha belgilagani uchun ikkinchi darajali boʻlaklarning oʻrnini almashtirish mumkin: “Kitobni ukamga berdim” va “Ukamga kitobni berdim” gaplarida faqat maʼno urgʻusi oʻzgaradi. Ammo tobe soʻzni hokim soʻzdan keyinga koʻchirib boʻlmaydi: “qizil olma” birikmasi “olma qizil” shaklida gapga aylanib qoladi. Bu haqda “Gapda soʻz tartibi” darsida batafsil aytilgan.
Sintaksis nimalarni qamraydi
Sintaksis uch qismdan iborat. Soʻz birikmasi sintaksisi birikmalarning turlari va aloqa usullarini oʻrganadi. Sodda gap sintaksisi gap boʻlaklarini, gapning maqsadga koʻra turlarini, uyushiq boʻlaklar, undalma va kirish soʻzlarni qamraydi. Qoʻshma gap sintaksisi bogʻlangan, ergashgan va bogʻlovchisiz qoʻshma gaplarni, shuningdek koʻchirma va oʻzlashtirma gapni tekshiradi. Tinish belgilarining aksariyati gap tuzilishiga tayanadi: vergul, tire yoki ikki nuqta qayerda kerakligini sintaksisni bilmasdan toʻgʻri aniqlab boʻlmaydi.
Tarjimada uchraydigan sintaktik xatolar
Rus yoki ingliz tilidan tarjima qilganda asl matn tuzilishini aynan koʻchirish xatoga olib keladi: kesim gap oʻrtasida qolib ketadi, “kotoriy” soʻzi “qaysiki” bilan beriladi. Oʻzbek tilida kesim gap oxiriga oʻtkaziladi, aniqlovchi ergash gap esa koʻpincha sifatdoshli birikmaga aylantiriladi.
Notoʻgʻri: Men oʻqiyapman kitob. → Toʻgʻri: Men kitob oʻqiyapman. Gʻaliz: Bu kitob, qaysiki men oʻqidim, juda qiziq. → Yaxshiroq: Men oʻqigan kitob juda qiziq.
