Morfologiya — grammatikaning soʻzni grammatik jihatdan oʻrganadigan boʻlimi: u soʻzning qaysi turkumga mansubligini, qanday grammatik maʼnolarga ega boʻlishini va bu maʼnolar qanday shakllar orqali ifodalanishini tekshiradi. Atama yunoncha “shakl” va “taʼlimot” maʼnosidagi soʻzlardan tuzilgan. Grammatika ikki qismdan iborat: sintaksis soʻzlarning gapdagi aloqasini, morfologiya esa soʻzning oʻzini va uning oʻzgarishini oʻrganadi.
Leksik va grammatik maʼno
Har bir mustaqil soʻzda ikki xil maʼno bor. Leksik maʼno — soʻzning nimani atashi: “kitob” oʻqish uchun moʻljallangan buyumni bildiradi. Grammatik maʼno — soʻzning boshqa soʻzlar bilan aloqaga kirishish uchun oladigan umumiy maʼnosi: son, egalik, kelishik, zamon va hokazo. “Kitoblarimni” shaklida leksik maʼno bitta, grammatik maʼno esa uchta: koʻplik (-lar), birinchi shaxs egaligi (-im) va tushum kelishigi (-ni). Morfologiyani asosan ikkinchisi qiziqtiradi.
kitob → kitoblar → kitoblarim → kitoblarimni (“Kitoblarimni oling”)
Grammatik shakl va grammatik kategoriya
Grammatik maʼno soʻzga qoʻshimcha orqali beriladi va shu yoʻl bilan soʻzning grammatik shakli hosil boʻladi: “yozdi” — “yozmoq” feʼlining oʻtgan zamon shakli. Umumiy maʼnoga ega boʻlgan, bir-biriga qarama-qarshi turadigan shakllar tizimi grammatik kategoriya deyiladi. Masalan, son kategoriyasi birlik va koʻplik shakllarini, zamon kategoriyasi oʻtgan, hozirgi va kelasi zamon shakllarini birlashtiradi. Har bir turkumning oʻz kategoriyalari bor.
| Kategoriya | Soʻz turkumi | Misol |
|---|---|---|
| Son | ot | daftar — daftarlar |
| Egalik | ot | daftarim, daftaring, daftari |
| Kelishik | ot | daftarning, daftarga, daftarda |
| Daraja | sifat | baland — balandroq |
| Zamon | feʼl | yozdi, yozyapti, yozadi |
| Mayl | feʼl | yozdi, yozing, yozsa |
| Nisbat | feʼl | yozdi — yozildi — yozdirdi |
Oʻzbek tili — agglyutinativ til
Oʻzbek tilida qoʻshimchalar asosga birin-ketin ulanadi va ularning har biri, odatda, bitta grammatik maʼnoni bildiradi. Qoʻshimchalar orasidagi chegara aniq koʻrinib turadi, asos esa deyarli oʻzgarmaydi. Rus tilida bitta qoʻshimcha bir necha maʼnoni birdaniga ifodalashi mumkin: “knigami” soʻzidagi “-ami” ham sonni, ham kelishikni bildiradi. Oʻzbek tilida esa har bir maʼnoga alohida qoʻshimcha toʻgʻri keladi.
kitob-lar-imiz-da (asos + koʻplik + 1‑shaxs koʻplik egaligi + oʻrin-payt kelishigi); yoz-dir-ma-di-ngiz (asos + orttirma nisbat + boʻlishsizlik + oʻtgan zamon + 2‑shaxs koʻplik)
Baʼzi qoʻshimchalar asosning oxirgi tovushiga qarab shaklini oʻzgartiradi: togʻ + ga → toqqa, eshik + ga → eshikka, bola + im → bolam. Bunday oʻzgarishlar ham morfologiyada oʻrganiladi va yozuvda aks etadi.
Morfologiya va tilshunoslikning boshqa boʻlimlari
| Boʻlim | Nimani oʻrganadi | Soʻzda nimani koʻradi |
|---|---|---|
| Fonetika | tovushlar, boʻgʻin, urgʻu | ki-tob-la-ri-miz-da boʻgʻinlari, oxirgi boʻgʻindagi urgʻu |
| Leksikologiya | soʻz maʼnosi va lugʻat tarkibi | “kitob” soʻzining maʼnosi va kelib chiqishi (arabchadan oʻzlashgan) |
| Morfologiya | soʻz turkumlari va soʻz shakllari | ot; koʻplik, 1‑shaxs koʻplik egaligi, oʻrin-payt kelishigi |
| Sintaksis | soʻzlarning gapdagi aloqasi | gapning qaysi boʻlagi ekani: “Rasmlar kitoblarimizda” |
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Morfologik va sintaktik tahlilni aralashtirish. “Ukam kitobni oʻqidi” gapidagi “kitobni” morfologik jihatdan tushum kelishigidagi ot, sintaktik jihatdan esa toʻldiruvchidir — bular ikki xil savolga javob. 2) Soʻz yasalishi bilan soʻz shaklining hosil boʻlishini farqlamaslik: “ishchi” — yangi soʻz, “ishni” esa “ish” soʻzining shakli. 3) Yordamchi soʻzlardan son, kelishik yoki zamon qidirish: koʻmakchi, bogʻlovchi va yuklamalar (“uchun”, “va”, “-mi”) oʻzgarmaydi.
Oʻzingizni tekshiring. Qisqa tahlil tartibi: soʻroq bering va turkumini aniqlang → asos va qoʻshimchalarni ajrating → har bir qoʻshimchaning maʼnosini ayting. Masalan, “doʻstlarimga”: ot (kimga?); doʻst + lar (koʻplik) + im (1‑shaxs birlik egaligi) + ga (joʻnalish kelishigi). Batafsil tartib “Morfologik tahlil tartibi” darsida berilgan.
