UzLocal

Morfologiya va grammatika

Oʻzbek soʻzlari qanday tuzilgan: soʻz turkumlari, ularning shakllari va imlosi. Boʻlim soʻz turkumlari boʻyicha tuzilgan — otdan yordamchi soʻzlargacha — va imlo qoidalarini ham qamrab oladi.

Morfologiya — grammatikaning soʻzni grammatik jihatdan oʻrganadigan boʻlimi: u soʻzning qaysi turkumga mansubligini, qanday grammatik maʼnolarga ega boʻlishini va bu maʼnolar qanday shakllar orqali ifodalanishini tekshiradi. Atama yunoncha “shakl” va “taʼlimot” maʼnosidagi soʻzlardan tuzilgan. Grammatika ikki qismdan iborat: sintaksis soʻzlarning gapdagi aloqasini, morfologiya esa soʻzning oʻzini va uning oʻzgarishini oʻrganadi.

Leksik va grammatik maʼno

Har bir mustaqil soʻzda ikki xil maʼno bor. Leksik maʼno — soʻzning nimani atashi: “kitob” oʻqish uchun moʻljallangan buyumni bildiradi. Grammatik maʼno — soʻzning boshqa soʻzlar bilan aloqaga kirishish uchun oladigan umumiy maʼnosi: son, egalik, kelishik, zamon va hokazo. “Kitoblarimni” shaklida leksik maʼno bitta, grammatik maʼno esa uchta: koʻplik (-lar), birinchi shaxs egaligi (-im) va tushum kelishigi (-ni). Morfologiyani asosan ikkinchisi qiziqtiradi.

kitob → kitoblar → kitoblarim → kitoblarimni (“Kitoblarimni oling”)

Grammatik shakl va grammatik kategoriya

Grammatik maʼno soʻzga qoʻshimcha orqali beriladi va shu yoʻl bilan soʻzning grammatik shakli hosil boʻladi: “yozdi” — “yozmoq” feʼlining oʻtgan zamon shakli. Umumiy maʼnoga ega boʻlgan, bir-biriga qarama-qarshi turadigan shakllar tizimi grammatik kategoriya deyiladi. Masalan, son kategoriyasi birlik va koʻplik shakllarini, zamon kategoriyasi oʻtgan, hozirgi va kelasi zamon shakllarini birlashtiradi. Har bir turkumning oʻz kategoriyalari bor.

Oʻzbek tilining asosiy grammatik kategoriyalari
KategoriyaSoʻz turkumiMisol
Sonotdaftar — daftarlar
Egalikotdaftarim, daftaring, daftari
Kelishikotdaftarning, daftarga, daftarda
Darajasifatbaland — balandroq
Zamonfeʼlyozdi, yozyapti, yozadi
Maylfeʼlyozdi, yozing, yozsa
Nisbatfeʼlyozdi — yozildi — yozdirdi

Oʻzbek tili — agglyutinativ til

Oʻzbek tilida qoʻshimchalar asosga birin-ketin ulanadi va ularning har biri, odatda, bitta grammatik maʼnoni bildiradi. Qoʻshimchalar orasidagi chegara aniq koʻrinib turadi, asos esa deyarli oʻzgarmaydi. Rus tilida bitta qoʻshimcha bir necha maʼnoni birdaniga ifodalashi mumkin: “knigami” soʻzidagi “-ami” ham sonni, ham kelishikni bildiradi. Oʻzbek tilida esa har bir maʼnoga alohida qoʻshimcha toʻgʻri keladi.

kitob-lar-imiz-da (asos + koʻplik + 1‑shaxs koʻplik egaligi + oʻrin-payt kelishigi); yoz-dir-ma-di-ngiz (asos + orttirma nisbat + boʻlishsizlik + oʻtgan zamon + 2‑shaxs koʻplik)

Baʼzi qoʻshimchalar asosning oxirgi tovushiga qarab shaklini oʻzgartiradi: togʻ + ga → toqqa, eshik + ga → eshikka, bola + im → bolam. Bunday oʻzgarishlar ham morfologiyada oʻrganiladi va yozuvda aks etadi.

Morfologiya va tilshunoslikning boshqa boʻlimlari

Bir soʻz — turli nuqtai nazar (“kitoblarimizda” misolida)
BoʻlimNimani oʻrganadiSoʻzda nimani koʻradi
Fonetikatovushlar, boʻgʻin, urgʻuki-tob-la-ri-miz-da boʻgʻinlari, oxirgi boʻgʻindagi urgʻu
Leksikologiyasoʻz maʼnosi va lugʻat tarkibi“kitob” soʻzining maʼnosi va kelib chiqishi (arabchadan oʻzlashgan)
Morfologiyasoʻz turkumlari va soʻz shakllariot; koʻplik, 1‑shaxs koʻplik egaligi, oʻrin-payt kelishigi
Sintaksissoʻzlarning gapdagi aloqasigapning qaysi boʻlagi ekani: “Rasmlar kitoblarimizda”

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Morfologik va sintaktik tahlilni aralashtirish. “Ukam kitobni oʻqidi” gapidagi “kitobni” morfologik jihatdan tushum kelishigidagi ot, sintaktik jihatdan esa toʻldiruvchidir — bular ikki xil savolga javob. 2) Soʻz yasalishi bilan soʻz shaklining hosil boʻlishini farqlamaslik: “ishchi” — yangi soʻz, “ishni” esa “ish” soʻzining shakli. 3) Yordamchi soʻzlardan son, kelishik yoki zamon qidirish: koʻmakchi, bogʻlovchi va yuklamalar (“uchun”, “va”, “-mi”) oʻzgarmaydi.

Oʻzingizni tekshiring. Qisqa tahlil tartibi: soʻroq bering va turkumini aniqlang → asos va qoʻshimchalarni ajrating → har bir qoʻshimchaning maʼnosini ayting. Masalan, “doʻstlarimga”: ot (kimga?); doʻst + lar (koʻplik) + im (1‑shaxs birlik egaligi) + ga (joʻnalish kelishigi). Batafsil tartib “Morfologik tahlil tartibi” darsida berilgan.

Soʻz turkumlari — tildagi barcha soʻzlarning umumiy maʼnosi, morfologik belgilari va gapdagi vazifasiga koʻra boʻlinadigan katta guruhlari. Oʻzbek tilida soʻzlar uch guruhga ajratiladi: mustaqil soʻzlar, yordamchi soʻzlar va alohida olingan soʻzlar. Soʻzning turkumini aniqlash har qanday grammatik tahlilning birinchi bosqichidir.

Turkum qanday belgilarga qarab aniqlanadi

1) Umumiy maʼno: narsa, belgi, miqdor yoki harakat. 2) Morfologik belgilar: soʻz qanday qoʻshimchalar oladi — ot kelishik va egalik bilan, feʼl zamon va shaxs-son bilan oʻzgaradi. 3) Sintaktik vazifa: ot koʻpincha ega yoki toʻldiruvchi, sifat aniqlovchi, feʼl kesim boʻlib keladi. Turkumni bitta maʼno emas, belgilarning majmui belgilaydi.

Mustaqil soʻzlar

Mustaqil soʻzlar leksik maʼnoga ega, soʻroqqa javob beradi va gap boʻlagi boʻlib kela oladi. Ular oltita: ot, sifat, son, ravish, olmosh va feʼl. Olmosh narsani oʻzi atamaydi: u narsa, belgi yoki miqdorga ishora qiladi va qaysi turkum oʻrnida kelsa, oʻsha turkumning soʻrogʻiga javob beradi.

Mustaqil soʻz turkumlari
TurkumSoʻroqlariMisollarAsosiy vazifasi
Otkim? nima? qayer?oʻquvchi, daraxt, Samarqandega, toʻldiruvchi
Sifatqanday? qanaqa?qizil, aqlli, balandaniqlovchi
Sonqancha? nechta? nechanchi?uch, oʻnta, beshinchianiqlovchi
Ravishqanday? qachon? qayerda?sekin, hozir, piyodahol
Olmoshoʻrnidagi turkumning soʻrogʻimen, bu, hamma, kimoʻrnidagi soʻzning vazifasi
Feʼlnima qildi? nima qilyapti?keldi, oʻqiyapti, yozmoqkesim

Yordamchi soʻzlar

Yordamchi soʻzlar narsa yoki harakatni atamaydi, soʻroqqa javob bermaydi va gap boʻlagi boʻlmaydi. Ular mustaqil soʻzlarni bir-biriga bogʻlaydi yoki maʼnoga qoʻshimcha tus beradi. Koʻmakchilar soʻzdan keyin kelib, munosabatni koʻrsatadi: uchun, bilan, keyin. Bogʻlovchilar soʻz va gaplarni bogʻlaydi: va, lekin, yoki, chunki. Yuklamalar fikrni kuchaytiradi, chegaralaydi yoki soʻroqqa aylantiradi: faqat, hatto, -mi, -chi.

Darsdan keyin kutubxonaga boramiz (koʻmakchi). Opam va ukam keldi (bogʻlovchi). Faqat siz bildingizmi? (yuklamalar)

Alohida olingan soʻzlar

Uchinchi guruhni modal soʻzlar (albatta, ehtimol, shekilli), undov soʻzlar (oh, ey, ura, qani) va taqlid soʻzlar (taq-taq, yalt-yalt) tashkil etadi. Ular soʻzlovchining munosabatini, his-tuygʻusini bildiradi yoki tovush va holatga taqlid qiladi; odatda gap boʻlagi boʻlmaydi, lekin yordamchi soʻz ham hisoblanmaydi. Batafsil — undov, taqlid va modal soʻzlar haqidagi darsda.

Soʻzlarning bir turkumdan boshqasiga oʻtishi

Bir soʻz turli sharoitda turli turkum kabi ish koʻrishi mumkin, shuning uchun uning aniq gapdagi vazifasiga qaraladi. Sifat shaxsni atab, ot qoʻshimchalarini olsa, otga oʻtadi: “Keksalarni hurmat qiling”, “Yaxshidan ot qoladi”. Ot koʻmakchi vazifasida kelishi mumkin: “uyning oldi” — ot, “darsdan oldin” esa koʻmakchi.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Koʻp uchraydigan xato — turkumni faqat maʼnosiga qarab belgilash. “Harakat” va “oʻqish” soʻzlari harakatni bildirsa ham, ot kabi kelishik oladi: harakatni, oʻqishga. “Harakat” — ot, “oʻqish” esa feʼlning harakat nomi shakli. Yana bir xato — soʻzni bir marta va butunlay bitta turkumga bogʻlab qoʻyish: “tez poyezd”da “tez” sifat, “tez yurdi”da esa ravish soʻrogʻiga javob berib, hol vazifasida keladi. Oʻzingizni shunday tekshiring: soʻroq bering, qoʻshimchalarga qarang, gapdagi vazifasini aniqlang. Masalan, “Bogʻda qizil olmalar pishdi” gapida “bogʻda” va “olmalar” — ot, “qizil” — sifat, “pishdi” — feʼl.

Ot — keng maʼnodagi narsani bildiradigan mustaqil soʻz turkumi: shaxs (oʻqituvchi), buyum (stol), joy (Fargʻona), hodisa (yomgʻir) yoki mavhum tushuncha (baxt). Ot “kim?”, “nima?”, “qayer?” soʻroqlariga javob beradi, son, egalik va kelishik bilan oʻzgaradi, gapda koʻpincha ega yoki toʻldiruvchi boʻlib keladi. Oʻzbek tilida otning grammatik jinsi yoʻq.

Otning soʻroqlari

“Kim?” soʻrogʻi faqat kishilarni bildiradigan otlarga beriladi. Qolgan barcha narsalarga, jumladan hayvonlarga ham “nima?” soʻrogʻi beriladi — bu jihatdan oʻzbek tili rus tilidan farq qiladi. “Qayer?” soʻrogʻi joy nomlariga beriladi. Kelishiklarda soʻroq ham ot bilan birga shaklini oʻzgartiradi: kimga? nimani? qayerda?

Kim keldi? — Hamshira keldi. Bu nima? — Bu mushuk. Qayerga bordingiz? — Buxoroga.

Otlarning maʼno turlari

Otlarning turlari
TuriNimani bildiradiMisollar
Atoqli otyakka shaxs, joy yoki narsaning maxsus nomiAlisher, Sirdaryo, Oʻzbekiston
Turdosh otbir turdagi narsalarning umumiy nomishahar, daryo, talaba
Aniq otkoʻrish, ushlash mumkin boʻlgan narsadaftar, olma, tosh
Mavhum ottushuncha, his-tuygʻu, holataql, sevinch, doʻstlik
Jamlovchi otbir turdagi narsalar toʻpini bir butun holda ataydipoda, qoʻshin, xalq

Atoqli otlar bosh harf bilan yoziladi: Nargiza, Amudaryo, Oybek. Gazeta, jurnal, korxona va asar nomlari qoʻshtirnoq ichida beriladi: “Xalq soʻzi” gazetasi.

Grammatik kategoriyalar va qoʻshimchalar tartibi

Otning uchta grammatik kategoriyasi bor: son (-lar), egalik va kelishik. Ularning qoʻshimchalari asosga qatʼiy tartibda qoʻshiladi: asos + son + egalik + kelishik. Qoʻshimchalarning har biri boʻlmasligi mumkin, lekin tartibi oʻzgarmaydi. Bundan tashqari, otning kichraytirish-erkalash shakllari bor: kitobcha, qoʻzichoq, oyijon. Har bir kategoriya alohida darsda koʻrib chiqilgan.

doʻst + lar + im + ga = doʻstlarimga; uy + imiz + da = uyimizda; shahar + lar + ning = shaharlarning

Otlarning tuzilishi va yasalishi

Tuzilishiga koʻra otlar sodda (tosh), yasama (ishchi), qoʻshma (toshbaqa, kungaboqar) va juft (ota-ona, aka-uka) boʻladi. Qoʻshma otlar qoʻshib, juft otlar chiziqcha bilan yoziladi. Ot yasovchi asosiy qoʻshimchalar jadvalda berilgan, batafsil — soʻz yasalishi haqidagi darsda.

Ot yasovchi asosiy qoʻshimchalar
QoʻshimchaMaʼnosiMisollar
-chikasb, mashgʻulot egasiishchi, ovchi
-likmavhum tushuncha, holatdoʻstlik, bolalik
-chiliksoha, mashgʻulot turidehqonchilik, bogʻdorchilik
-zorbiror narsa koʻp oʻsadigan joygulzor, paxtazor
-xonaxona, binooshxona, dorixona
-doshumumiylik, sherikliksinfdosh, vatandosh
-shunossoha mutaxassisitilshunos, tarixshunos

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Rus tilidagi jinsni koʻchirish: “oʻqituvchi”, “shifokor”, “talaba” soʻzlari erkakka ham, ayolga ham birdek tegishli; zarur boʻlsa, aniqlashtiriladi: ayol shifokor. “Shoir — shoira” kabi juftlar arab tilidan oʻzlashgan soʻzlar boʻlib, grammatik jins emas. 2) Hayvonlarga “kim?” soʻrogʻini berish: toʻgʻrisi — “Bu nima? — Qoʻy”. 3) Qoʻshma otlarni ajratib, juft otlarni chiziqchasiz yozish: toʻgʻrisi — toshbaqa, ota-ona. 4) Atoqli otlarni kichik harf bilan yozish: toʻgʻrisi — Toshkent, Zarafshon.

Oʻzingizni tekshiring — otning gapdagi vazifasi: Akam — shifokor (kesim). Onamning roʻmoli yangi (“onamning” — aniqlovchi, “roʻmoli” — ega). Maktabda uchrashdik (oʻrin holi). Kitobni oʻqidim (toʻldiruvchi).

Son — otning narsa bitta yoki undan ortiq ekanini koʻrsatadigan grammatik kategoriyasi. Birlik shaklining maxsus koʻrsatkichi yoʻq: kitob, uy. Koʻplik shakli -lar qoʻshimchasi bilan yasaladi: kitoblar, uylar. Bu kategoriyani “son” deb ataladigan soʻz turkumi (uch, beshinchi) bilan adashtirmang — u alohida darsda koʻrib chiqilgan.

-lar qoʻshimchasining yozilishi va oʻrni

-lar qoʻshimchasining bitta shakli bor: u asosdagi unlilarga ham, oxirgi tovushga ham qarab oʻzgarmaydi. Soʻzlashuvda oxirgi “r” koʻpincha talaffuz qilinmaydi (bolala, kitobla), lekin yozuvda doimo -lar yoziladi. Qoʻshimcha asosdan keyin darhol, egalik va kelishik qoʻshimchalaridan oldin keladi. Undan keyin otning istalgan boshqa qoʻshimchasi kelishi mumkin.

qalam → qalamlar; togʻ → togʻlar; talaba → talabalar; doʻst-lar-im-ga; uy-lar-imiz-da

-lar qoʻshimchasining maʼnolari

-lar qoʻshimchasi oddiy koʻplikdan tashqari yana bir necha maʼnoni ifodalaydi. Tarjimada ularni farqlash muhim: rus va ingliz tillarida bu maʼnolar butunlay boshqa vositalar bilan beriladi.

-lar qoʻshimchasining maʼnolari
MaʼnosiMisolIzoh
KoʻplikDaraxtlar gulladi.narsa bittadan ortiq
HurmatDadamlar keldilar.gap bir kishi haqida; bu yerda -lar egalik qoʻshimchasidan keyin keladi
Taxmin, chamaSoat beshlarda kelaman. Yigirma yoshlarda.vaqt yoki yosh taxminan aytiladi
Tur, xilDoʻkonda har xil choylar bor.modda nomlarida
MoʻllikTogʻdagi qorlar eriy boshladi.sanalmaydigan narsaning koʻpligi
Oila, guruhAkmallarnikiga bordik.kishi va uning yaqinlari

-lar qachon qoʻshilmaydi

Sonlardan hamda “bir necha”, “bir qancha” soʻzlaridan keyin ot birlikda turadi, chunki miqdor allaqachon ifodalangan. “Koʻp” soʻzidan keyin ikkala shakl ham ishlatiladi: koʻp odam, koʻp odamlar. “Hamma”, “barcha” soʻzlaridan keyin -lar odatda saqlanadi: barcha oʻquvchilar. Jamlovchi otlar (poda, xalq) koʻpincha -larsiz qoʻllanadi; “xalqlar” shakli “turli xalqlar” maʼnosini beradi.

Sinfda yigirma beshta oʻquvchi bor. Bir necha kun oʻtdi. Barcha oʻquvchilar yigʻildi.

Koʻplikdagi ega kishilarni bildirsa, kesim -lar olishi ham, olmasligi ham mumkin: Mehmonlar keldi / kelishdi / keldilar. Narsa yoki hayvonlar haqida gap ketganda kesimga -lar odatda qoʻshilmaydi: Barglar sargʻaydi. Batafsil — feʼlning shaxs-soni haqidagi darsda.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Sondan keyin -lar qoʻshish: “besh kitoblar” emas, besh kitob. 2) Talaffuzga qarab yozish: “bolala” emas, bolalar. 3) Qoʻshimchalar tartibini buzish: “kitobimlar” emas, kitoblarim; hurmat shakllari (dadamlar, buvimlar) bundan mustasno. 4) Rus tilidagi koʻplikni aynan koʻchirish. Rus tilida faqat koʻplik shaklida ishlatiladigan soʻzlar oʻzbek tilida birlikda turadi: qaychi, shim, pul, soat. Shuning uchun toʻgʻrisi: “Qaychi qayerda?”, “Pulni oldingizmi?”

Oʻzingizni tekshiring — -lar qanday maʼnoda? Buvimlar soat oltilarda keladilar. “Buvimlar” — hurmat (gap bitta buvi haqida); “oltilarda” — taxmin; “keladilar” — kesimdagi hurmat shakli.

Egalik affikslari — otga qoʻshilib, narsa, belgi yoki harakat qaysi shaxsga qarashli ekanini koʻrsatadigan qoʻshimchalar: kitobim, uying, maktabimiz. Affiks eganing shaxsi va soniga qarab oʻzgaradi, shuning uchun bitta soʻz shaklining oʻzi “kimniki?” degan savolga javob beradi. “Mening”, “sening”, “bizning” kabi olmoshlar odatda faqat taʼkid uchun qoʻshiladi.

Affikslar shakli

Egalik affikslari (kitob — undosh bilan, bola — unli bilan tugagan)
Shaxs-sonUndoshdan keyinUnlidan keyinMisol
birinchi shaxs birlik-im-mkitobim, bolam
ikkinchi shaxs birlik-ing-ngkitobing, bolang
uchinchi shaxs birlik-i-sikitobi, bolasi
birinchi shaxs koʻplik-imiz-mizkitobimiz, bolamiz
ikkinchi shaxs koʻplik-ingiz-ngizkitobingiz, bolangiz
uchinchi shaxs koʻplik-i, -lari-si, -lari(ularning) kitobi, kitoblari

Unli bilan boshlanuvchi toʻliq shakl (-im, -ing, -i, -imiz, -ingiz) undosh bilan tugagan asosga, qisqa shakl (-m, -ng, -si, -miz, -ngiz) esa unli bilan tugagan asosga qoʻshiladi. Egalar koʻp boʻlsa (uchinchi shaxs), -lari yoki olmosh bilan birga -i/-si ishlatiladi: ularning uyi, ularning uylari. Shu sababli “kitoblari” soʻzi ikki xil tushuniladi: “uning kitoblari” va “ularning kitobi (kitoblari)”; maʼnoni matn aniqlaydi. Ikkinchi shaxs koʻplik shakli bir kishiga hurmat bilan murojaat qilishda ham qoʻllanadi: Sizning fikringiz muhim.

Opam oʻqituvchi. Ukangning ismi nima? Doʻstimizning uyi shahar chetida. Yordamingiz uchun rahmat.

Asosdagi tovush oʻzgarishlari

Egalik affiksi qoʻshilganda ayrim soʻzlarning asosi oʻzgaradi va bu yozuvda ham aks etadi. Oxiri k yoki q bilan tugagan koʻp boʻgʻinli soʻzlarda unli bilan boshlanuvchi affiks oldidan k — g ga, q — gʻ ga aylanadi. Bir boʻgʻinli soʻzlarda va ayrim oʻzlashma soʻzlarda undosh oʻzgarmaydi. Bundan tashqari, baʼzi ikki boʻgʻinli soʻzlarda ikkinchi boʻgʻindagi unli tushib qoladi.

Egalik affiksi oldidan asos oʻzgarishi
HodisaMisollar
k → gyurak → yuragim, koʻylak → koʻylagi
q → gʻqishloq → qishlogʻimiz, tayoq → tayogʻi
oʻzgarmaydiyuk → yuki, huquq → huquqi, ishtirok → ishtiroki
unli tushishiogʻiz → ogʻzim, burun → burni, oʻgʻil → oʻgʻlim, shahar → shahrimiz
alohida holatsingil → singlim, lekin uchinchi shaxsda singlisi

Egalik, kelishik va affikslar tartibi

Ega alohida soʻz bilan aytilsa, u qaratqich kelishigida (-ning) turadi, qarashli narsa esa egalik affiksini oladi: mening ukam, akamning mashinasi. Qaratqich affiksi tushib qolishi mumkin — maktab hovlisi, Oʻzbekiston poytaxti, — ammo ikkinchi soʻzdagi egalik affiksi saqlanadi; bunday birikmalar haqida aniqlovchi darsida batafsil aytilgan. Egalik affiksi -lar dan keyin, kelishikdan oldin keladi: uy + lar + imiz + da = uylarimizda. Uchinchi shaxs shakliga kelishik toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻshiladi: uyiga, uyida, uyidan.

Koʻp uchraydigan xatolar

Eng koʻp xato toʻrt holatda uchraydi: birikmadagi ikkinchi soʻzning affiksini tushirib qoldirish; olmoshni affikssiz ishlatish; asos oxiridagi k va q ni oʻzgartirmaslik; egalikni kesimlik qoʻshimchasi bilan adashtirish. Oxirgisi talaffuzda bir xil: “Talabamiz gʻolib boʻldi” gapida -miz egalik affiksi, “Biz talabamiz” gapida esa kesimlik qoʻshimchasi. Ularni soʻzning gapdagi vazifasiga qarab ajrating.

Notoʻgʻri: “Oʻzbekiston poytaxt”, “mening kitob”, “qishloqim”, “yurakim”. Toʻgʻri: Oʻzbekiston poytaxti, mening kitobim, qishlogʻim, yuragim.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻzni tahlil qilganda avval asosni ajrating, soʻngra affikslarni doimiy tartibda izlang: son, egalik, kelishik. Qoʻshimcha egalik ekaniga ishonch hosil qilish uchun soʻz oldiga qaratqich kelishigidagi mos olmoshni qoʻyib koʻring: daftarimda → mening daftarimda (daftar + im + da). Birikma tabiiy eshitilsa, bu egalik affiksi; tabiiy eshitilmasa, qoʻshimcha boshqa boʻlishi mumkin.

Kelishik — ot yoki otlashgan soʻzning gapdagi boshqa soʻzlarga, avvalo feʼlga munosabatini koʻrsatuvchi grammatik shakl. Oʻzbek tilida oltita kelishik bor: bosh, qaratqich, tushum, joʻnalish, oʻrin-payt va chiqish kelishigi. Bosh kelishikdan boshqa har birining oʻz qoʻshimchasi bor. Kelishik qoʻshimchasi soʻzning eng oxirida — son va egalik affikslaridan keyin turadi: uylarimizda. Kelishik qoʻshimchalari birlikda ham, koʻplikda ham bir xil.

Oltita kelishik

Kelishiklar, qoʻshimchalari va gapdagi vazifasi
KelishikQoʻshimchaSoʻroqlariMisolAsosiy vazifasi
Boshyoʻqkim? nima? qayer?Ukam keldiega, kesim
Qaratqich-ningkimning? nimaning? qayerning?ukamning kitobiqaratqich aniqlovchi
Tushum-nikimni? nimani? qayerni?xatni oʻqidimvositasiz toʻldiruvchi
Joʻnalish-ga, -ka, -qakimga? nimaga? qayerga?maktabga bordimvositali toʻldiruvchi, hol
Oʻrin-payt-dakimda? nimada? qayerda? qachon?uyda oʻtiribmizvositali toʻldiruvchi, hol
Chiqish-dankimdan? nimadan? qayerdan?Samarqanddan keldimvositali toʻldiruvchi, hol

Bosh kelishikdagi soʻz qoʻshimcha olmaydi va koʻpincha ega, baʼzan kesim boʻlib keladi: Kitob — bilim manbai. Bosh kelishik soʻroqlari qolgan kelishiklar soʻrogʻi uchun asos boʻladi: kim? → kimning?, kimni?, kimga?, kimda?, kimdan? Kelishiklarning gapdagi vazifasi toʻldiruvchi va hol darslarida batafsil koʻrib chiqilgan.

Belgili va belgisiz qaratqich hamda tushum

Qaratqich va tushum kelishiklari qoʻshimchasiz ham qoʻllanadi. Belgisiz shakl umumiy, noaniq maʼnoni, belgili shakl esa aniq, suhbatdoshlarga maʼlum narsani bildiradi. Belgisiz tushumdagi soʻz feʼldan oldin bevosita turadi; oraga boshqa soʻz kirsa, -ni qoʻshimchasi kerak boʻladi.

Kechqurun kitob oʻqidim — Sen bergan kitobni oʻqidim. Maktab hovlisi — maktabimizning hovlisi. Kitobni tez oʻqib chiqdim.

Joʻnalish, oʻrin-payt va chiqish kelishiklarining maʼnolari

Uch kelishikning asosiy maʼnolari
KelishikMaʼnosiMisol
joʻnalishyoʻnalishBozorga bordik
joʻnalishmaqsadUkam nonga chiqdi
joʻnalishharakat qaratilgan shaxsOnamga gul sovgʻa qildim
oʻrin-paytoʻrinKitob stolda
oʻrin-paytpaytDars soat sakkizda boshlanadi
oʻrin-paytegalikMenda ikkita chipta bor
chiqishboshlanish nuqtasiBuxorodan qaytdik
chiqishqiyosAkam mendan baland
chiqishmaterial, sababyogʻochdan quti; quvonchdan yigʻladi

Yozilishdagi oʻzgarishlar

-ga qoʻshimchasi k bilan tugagan soʻzga -ka, q yoki gʻ bilan tugagan soʻzga -qa shaklida qoʻshiladi; bunda gʻ ham q ga aylanadi: tilak → tilakka, qishloq → qishloqqa, togʻ → toqqa. -da va -dan esa jarangsiz undoshdan keyin “t” eshitilsa ham, doim d bilan yoziladi: ishda, kitobdan. Men, sen olmoshlari menga, senga shaklini, u, bu, shu olmoshlari esa n orttirib unga, bunga, shunga, uni, unda shaklini oladi (batafsil olmosh darsida).

Koʻp uchraydigan xatolar

Ogʻzaki nutq taʼsirida qaratqich -ning va tushum -ni adashtiriladi: “meni kitobim”, “uni uyi” emas, mening kitobim, uning uyi. Rus tilidan tarjima qilinganda feʼl boshqaruvi buziladi: har bir feʼl oʻz kelishigini talab qiladi va u rus tilidagiga koʻpincha mos kelmaydi. Shuningdek, bilan, uchun, haqida soʻzlari kelishik emas, koʻmakchidir; ular koʻmakchilar darsida koʻrib chiqilgan.

Notoʻgʻri → toʻgʻri: “internetni foydalaning” → Internetdan foydalaning; “ustozni soʻradim” → Ustozdan soʻradim; “doʻstimni yordam berdim” → Doʻstimga yordam berdim; “ishta”, “kitobtan” → ishda, kitobdan.

Oʻzingizni tekshiring

Kelishikni aniqlash uchun soʻzning eng oxirgi qoʻshimchasiga qarang va feʼldan soʻroq bering: “Doʻstlarimizga xat yozdik” — kimga? — doʻst + lar + imiz + ga, joʻnalish kelishigi. Qoʻshimcha boʻlmasa, soʻz bosh kelishikda yoki belgisiz qaratqich yo tushumda turadi; ularni vazifasiga qarab ajrating: ega, boshqa ot oldidagi aniqlovchi yoki feʼl oldidagi toʻldiruvchi.

Sifat — predmetning belgisini bildiruvchi mustaqil soʻz turkumi: oq, katta, shirin, mehribon, yozgi. U “qanday?”, “qanaqa?”, “qaysi?” soʻroqlariga javob beradi va odatda ot oldida kelib, uni aniqlaydi: shirin olma, baland bino. Sifat ot bilan sonda ham, kelishikda ham moslashmaydi: katta uy, katta uylar, katta uyda — “katta” shakli oʻzgarmaydi.

Maʼnosiga koʻra turlari

Sifatlarning maʼno guruhlari
BelgiMisollar
rang-tusoq, qizil, yashil
shakl-koʻrinishdumaloq, egri, yassi
hajm-oʻlchov, vaznkatta, uzun, ogʻir
maza-taʼmshirin, achchiq, nordon
hidxushboʻy, qoʻlansa
xususiyat-xislatmehribon, halol, yalqov
holatkasal, och, xursand
payt, oʻrinyozgi, kechki, togʻli

Bundan tashqari, sifatlar asliy va nisbiy sifatlarga boʻlinadi. Asliy sifat belgini bevosita ifodalaydi va daraja hosil qiladi: oq → oqroq, shirin → eng shirin. Nisbiy sifat belgini boshqa narsaga, joyga yoki vaqtga munosabat orqali bildiradi va odatda otdan yasaladi: yozgi taʼtil, ilmiy maqola, toshkentlik yozuvchi. Nisbiy sifatlardan daraja shakli yasalmaydi (sifat darajalari darsiga qarang).

Tuzilishiga koʻra turlari

Tuzilishiga koʻra sifatlar tub (oq, katta, yaxshi), yasama (kuchli, tuzsiz, ilmiy), qoʻshma (shirinsoʻz, kamgap, xushmuomala), juft (katta-kichik, baland-past) va takroriy (katta-katta, mayda-mayda) boʻladi. Qoʻshma sifatlar qoʻshib, juft va takroriy sifatlar esa chiziqcha bilan yoziladi.

Sifat yasovchi asosiy qoʻshimchalar
QoʻshimchaMaʼnosiMisollar
-libelgiga egalikkuchli, aqlli, tuzli
-sizbelgining yoʻqligituzsiz, uysiz, hidsiz
-gi, -ki, -qipayt, oʻrinyozgi, kechki, tashqi
-likjoyga mansubliktoshkentlik, qishloqlik
-iy, -viytushunchaga oidlikilmiy, tarixiy, kimyoviy
-chan, -choqmoyillikishchan, uyatchan, maqtanchoq
-simonoʻxshashlikodamsimon, sharsimon
be-, no-yoʻqlik, inkorbemaza, betakror, notoʻgʻri
ser-koʻpliksergap, serhosil

Gapdagi vazifasi va otlashish

Sifat gapda koʻpincha aniqlovchi boʻladi: shirin olma. U kesim ham boʻla oladi: Bu olma juda shirin. Feʼlga bogʻlanganda esa hol vazifasida keladi: U chiroyli yozadi. Ot oʻrnida qoʻllangan sifat otlashadi va otning qoʻshimchalarini — koʻplik, egalik, kelishik qoʻshimchalarini oladi.

Yaxshidan ot qoladi, yomondan dod qoladi (maqol). Aka-ukalarning kattasi shifokor. Qizilini emas, koʻkini bering.

Koʻp uchraydigan xatolar

Sifatni rus tilidagidek moslashtirmang: “yaxshilar bolalar” emas, yaxshi bolalar. -iy qoʻshimchasini tushirib qoldirmang va unlidan keyin -viy ekanini unutmang: “ilmi ish”, “kimyoiy” emas, ilmiy ish, kimyoviy. Be- va no- old qoʻshimchalari qoʻshib yoziladi: “no toʻgʻri”, “be maza” emas, notoʻgʻri, bemaza. -lik qoʻshimchali sifat koʻpincha kishiga nisbatan ishlatiladi (toshkentlik yozuvchi); narsa va muassasalar uchun qaratqichli birikma tabiiyroq: Toshkent metrosi.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻzga “qanday?” yoki “qaysi?” soʻrogʻini bering va oldiga “juda” soʻzini qoʻyib koʻring: “juda shirin” tabiiy eshitiladi — demak, asliy sifat; nisbiy sifat (yozgi, ilmiy) “juda” bilan birikmaydi. Soʻz ot oʻrnida kelib, qoʻshimcha olgan boʻlsa (kattasi = katta + si), bu otlashgan sifat; feʼlga bogʻlangan boʻlsa (chiroyli yozadi), sifat hol vazifasida kelgan.

Sifat darajalari — belgining predmetda boshqa predmetlarga yoki odatdagi meyorga nisbatan qay darajada ekanini koʻrsatuvchi shakllar. Maktab grammatikasida uchta daraja ajratiladi: oddiy (katta), qiyosiy (kattaroq) va orttirma (eng katta, juda katta, qip-qizil) daraja. Daraja faqat asliy sifatlardan hosil boʻladi: oq, baland, shirin. “Yozgi”, “ilmiy”, “toshkentlik” kabi nisbiy sifatlar daraja bilan oʻzgarmaydi.

Darajalar va ularning yasalishi
DarajaIfodalanishiMisollar
oddiyqoʻshimchasizbaland, shirin
qiyosiy-roq; qiyos obyekti -dan, -dan koʻra, -ga qaraganda bilanbalandroq, undan balandroq
orttirmaeng, juda, gʻoyat, nihoyatda, oʻta; boʻgʻin takrorieng baland, juda shirin, qip-qizil

Oddiy daraja

Oddiy daraja belgini boshqa narsa bilan solishtirmasdan, odatdagi meyorida bildiradi va hech qanday qoʻshimcha olmaydi: baland togʻ, shirin qovun, tinch koʻcha. Lugʻatlarda sifat shu shaklda beriladi.

Qiyosiy daraja

Qiyosiy daraja -roq qoʻshimchasi bilan yasaladi: katta → kattaroq, yaxshi → yaxshiroq, kichik → kichikroq. Belgi nima bilan qiyoslansa, oʻsha soʻz chiqish kelishigida (-dan) yoki -dan koʻra, -ga qaraganda birikmasi bilan keladi. Qiyos obyekti boʻlsa, -roq tushib qolishi ham mumkin: Akam mendan katta. Qiyos obyekti boʻlmasa, -roq belgining bir oz ortiqligini bildiradi: Kattaroq koʻylak bormi? Farqni aniqlashtirish uchun ancha, bir oz, sal soʻzlari qoʻllanadi: ancha arzonroq, sal uzunroq.

Bugun kechagidan sovuqroq. Toshkentga qaraganda Samarqand kichikroq. Poyezd avtobusdan koʻra tezroq. Menga sal kengroq shim kerak.

Orttirma daraja

Orttirma daraja belgining eng yuqori darajada yoki meyordan ortiq ekanini bildiradi. U ikki yoʻl bilan hosil boʻladi. Leksik usulda sifat oldidan eng, juda, gʻoyat, nihoyatda, oʻta soʻzlari keladi: eng yaxshi, juda chiroyli, gʻoyat muhim, oʻta murakkab. “Eng” predmetni boshqa barcha predmetlardan ustun qoʻyadi, “juda”, “gʻoyat” esa belgini qiyossiz kuchaytiradi. Fonetik usulda sifatning birinchi boʻgʻini p yoki m tovushi qoʻshilib takrorlanadi: qizil → qip-qizil.

Boʻgʻin takrori bilan yasalgan shakllar
SifatOrttirma shakl
qizilqip-qizil
sariqsap-sariq
qoraqop-qora
koʻkkoʻm-koʻk
yashilyam-yashil
yangiyap-yangi
dumaloqdum-dumaloq
oqoppoq (qoʻshib yoziladi)

Bunday shakllar chiziqcha bilan yoziladi, faqat “oppoq” qoʻshib yoziladi. Ular asosan rang va shakl bildiruvchi sifatlarda uchraydi va har bir sifatdan yasalavermaydi. Ayrim darsliklarda toʻrtinchi — ozaytirma daraja ham ajratiladi: u belgining toʻliq emasligini bildiradi va -ish, -(i)mtir, -gʻish qoʻshimchalari bilan yasaladi: oqish, koʻkimtir, qoramtir, qizgʻish, sargʻish.

Koʻp uchraydigan xatolar

Daraja yasovchi ikki vositani birga ishlatmang: “eng kattaroq” emas, eng katta yoki kattaroq. Boʻgʻin takrorini ajratib yozmang va “oppoq”ni chiziqcha bilan yozmang: “qip qizil”, “op-poq” emas, qip-qizil, oppoq. Nisbiy sifatlardan daraja yasamang: “yozgiroq”, “toshkentlikroq” kabi shakllar yoʻq. Rus tilidagi “boleye udobniy” birikmasini soʻzma-soʻz “koʻproq qulay” deb emas, qoʻshimcha bilan qulayroq deb bergan maʼqul.

Oʻzingizni tekshiring

Darajani aniqlash uchun avval sifatda -roq, -ish yoki -(i)mtir qoʻshimchasi bor-yoʻqligini, soʻngra uning oldida eng, juda kabi soʻz yoki boʻgʻin takrori bor-yoʻqligini tekshiring. Masalan, “Bu xona ancha yorugʻroq” gapida yorugʻroq — qiyosiy daraja, “Osmon koʻm-koʻk” gapida koʻm-koʻk — orttirma daraja.

Son — narsalarning miqdori, sanogʻi yoki tartibini bildiruvchi mustaqil soʻz turkumi. U “qancha?”, “necha?”, “nechta?” va “nechanchi?” soʻroqlariga javob beradi: besh kitob, oʻnta daftar, uchinchi qavat. Son odatda otdan oldin kelib, uning miqdorini koʻrsatadi. Sonning oʻziga xos tuslanish shakllari yoʻq, ot oʻrnida qoʻllanganda esa u son, egalik va kelishik qoʻshimchalarini oladi: beshimiz, ikkinchisiga.

Sonni qanday tanish mumkin

Sonni soʻroq orqali tekshirish oson: “qancha?”, “nechta?” — miqdor haqida, “nechanchi?” — tartib haqida, “nechtadan?” — taqsim haqida. Muhim qoida: sondan keyin ot birlikda qoladi, chunki miqdor allaqachon aytilgan: besh kitob, “besh kitoblar” emas. Agar -lar qoʻshimchasi sonning oʻziga qoʻshilsa, chama maʼnosini beradi: soat beshlarda.

Maʼnosiga koʻra turlari

Son turlari va ularning qoʻshimchalari
TuriQoʻshimchaMisol
Sanoq sonyoʻqbesh, yuz, ming
Dona son-tabeshta, bitta
Jamlovchi son-ov, -alauchov, ikkala
Chama son-tacha, -lab, -larcha; juft sonoʻntacha, yuzlab, ikki-uch
Taqsim son-tadanbittadan, ikkitadan
Kasr son-dan + sonuchdan bir, yarim
Tartib son-inchi, -nchibirinchi, ikkinchi

Dastlabki olti tur sanoq sonning koʻrinishlari, oxirgisi esa tartib sondir. -inchi qoʻshimchasi undoshdan keyin (beshinchi, oʻninchi), -nchi esa unlidan keyin (ikkinchi, yettinchi) qoʻshiladi. Bir soʻziga -ta qoʻshilganda r tovushi t ga aylanadi: bitta. Har bir tur “Son turlari” darsida batafsil koʻrib chiqilgan.

Tuzilishiga koʻra turlari

Sodda sonlar: birliklar va oʻnliklar
BirliklarOʻnliklar
1 — bir10 — oʻn
2 — ikki20 — yigirma
3 — uch30 — oʻttiz
4 — toʻrt40 — qirq
5 — besh50 — ellik
6 — olti60 — oltmish
7 — yetti70 — yetmish
8 — sakkiz80 — sakson
9 — toʻqqiz90 — toʻqson

Nol, yuz, ming, million, milliard ham sodda sonlardir. Murakkab sonlar ikki va undan ortiq soʻzdan tuziladi: oʻn bir, ikki yuz ellik, bir ming toʻqqiz yuz toʻqson bir. Juft sonlar chiziqcha bilan yozilib, chama maʼnosini beradi: besh-olti. Takroriy sonlar ketma-ketlikni bildiradi: bir-bir.

Yozilishi

Murakkab son qismlari ajratib yoziladi: oʻn besh, yigirma uch. -ta, -inchi, -tacha, -tadan qoʻshimchalari qoʻshib yoziladi: oʻnta, beshinchi. Tartib son arab raqami bilan yozilsa, -inchi oʻrniga chiziqcha qoʻyiladi: 5‑sinf, 3‑bet. Dona son raqam bilan yozilsa, -ta uzilmas boʻsh joy bilan ajratiladi: 25 ta. Koʻp xonali sonlarda xonalar boʻsh joy bilan (10 000), kasr qism vergul bilan ajratiladi: 2,5 “ikki butun oʻndan besh” deb oʻqiladi.

Gapdagi vazifasi

Sinfimizda yigirma besh oʻquvchi bor — aniqlovchi. Uchinchisi hali kelmadi — ega. Ikki karra ikki — toʻrt — kesim. Oʻnni ikkiga boʻling — toʻldiruvchi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Notoʻgʻri: besh kitoblar → toʻgʻri: besh kitob. Notoʻgʻri: bir necha odamlar → toʻgʻri: bir necha odam. Notoʻgʻri: oʻnbesh → toʻgʻri: oʻn besh. Notoʻgʻri: 5‑inchi sinf, 5‑chi sinf → toʻgʻri: 5‑sinf yoki beshinchi sinf. Notoʻgʻri: birta → toʻgʻri: bitta.

Oʻzingizni tekshiring: soʻroq bering, maʼno turini, tuzilishini va gapdagi vazifasini aniqlang. Masalan, Har bir oʻquvchiga ikkitadan kitob berildi gapida ikkitadan soʻzi “nechtadan?” soʻrogʻiga javob beradi, u taqsim son (ikki + -ta + -dan), tuzilishiga koʻra sodda, gapda aniqlovchi vazifasida kelgan.

Olmosh — ot, sifat yoki son oʻrnida qoʻllanib, narsa, belgi yoki miqdorni toʻgʻridan-toʻgʻri nomlamasdan koʻrsatadigan soʻz turkumi. Uning aniq maʼnosi faqat vaziyatdan yoki oldingi matndan anglashiladi: U ertaga keladi gapidagi u soʻzi oldin tilga olingan har qanday kishini bildirishi mumkin. Olmoshlar nutqni takrordan xalos qiladi va gaplarni matnga bogʻlaydi.

Qaysi soʻzlar oʻrnida keladi

Olmoshlar oʻrnida keladigan soʻz turkumiga koʻra
Nima oʻrnidaOlmoshlarMisol
ot (kim? nima?)men, siz, u, kim, nima, hammaHamma yigʻildi.
sifat (qanday? qaysi?)bu, shu, oʻsha, bunday, shunday, qanday, qaysiMenga shunday kitob kerak.
son (qancha? necha?)qancha, necha, shuncha, bunchaShuncha pul yetadi.

Olmosh turlari

Maʼnosiga koʻra olmoshning yetti turi farqlanadi: kishilik (men, sen, u, biz, siz, ular), oʻzlik (oʻz), koʻrsatish (bu, shu, oʻsha, u), soʻroq (kim? nima? qanday? qaysi? qancha?), belgilash (har, hamma, barcha, butun), boʻlishsizlik (hech kim, hech narsa) va gumon (kimdir, nimadir, allakim) olmoshlari. Har bir turning xususiyatlari “Olmosh turlari” darsida batafsil koʻrib chiqilgan.

Kishilik olmoshlarining turlanishi

Kishilik olmoshlarining kelishik shakllari
BoshQaratqichTushumJoʻnalishOʻrin-paytChiqish
menmeningmenimengamendamendan
senseningsenisengasendasendan
uuninguniungaundaundan
bizbizningbiznibizgabizdabizdan
sizsizningsiznisizgasizdasizdan
ularularningularniulargaulardaulardan

Eʼtibor bering: u olmoshida, shuningdek, bu va shu koʻrsatish olmoshlarida kelishik qoʻshimchasidan oldin n tovushi orttiriladi: uning, bunga, shundan. Meni, menga, seni oʻrniga ishlatiladigan mani, manga, sani kabi soʻzlashuv shakllari yozma nutqda qoʻllanmaydi.

Shaxs, son va hurmat

Siz olmoshi bir necha suhbatdoshni ham, hurmat bilan murojaat qilinayotgan bir kishini ham bildiradi; koʻplikni alohida taʼkidlash uchun sizlar shakli bor. Sen faqat yaqin kishilarga va bolalarga nisbatan ishlatiladi, rasmiy matn, xat va interfeyslarda esa doim siz qoʻllanadi. Ilmiy matnda biz muallifning oʻzini bildirishi mumkin: Biz bu maqolada… Kesim olmosh bilan moslashadi: Siz keldingiz.

Oʻzlik olmoshi va egalik

Oʻzim koʻrdim. Oʻzingiz hal qiling. Har kim oʻz ishini qilsin. Kitobim stolda — bu gapda mening olmoshi shart emas, chunki egalik -im qoʻshimchasi bilan ifodalangan.

Gapdagi vazifasi

Men ertaga kelaman — ega. Sizni kutyapmiz — toʻldiruvchi. Bu uy yangi — aniqlovchi. Gʻolib — siz — kesim.

Yozilishi va koʻp uchraydigan xatolar

Hech va har soʻzlari bilan kelgan birikmalar ajratib yoziladi: hech kim, hech narsa, har kim, har bir. -dir qoʻshimchasi va alla- qismi qoʻshib yoziladi: kimdir, nimadir, allakim, allaqanday. Notoʻgʻri: hechkim, harbir, kim dir. Koʻp uchraydigan xatolar: bir matnda sen va siz aralashtirilishi, egalik ifodalangan boʻlsa ham olmoshning ortiqcha takrorlanishi va qaratqich kelishigining tushirib qoldirilishi: notoʻgʻri Men kitobim, toʻgʻri Mening kitobim yoki Kitobim.

Feʼl — shaxs yoki narsaning ish-harakati yoxud holatini bildiruvchi va “nima qilmoq?”, “nima qildi?”, “nima qilyapti?” soʻroqlariga javob beruvchi mustaqil soʻz turkumi. U oʻzbek tilida shakllarga eng boy turkumdir: birgina yoz- negizidan yozdim, yozaman, yozdirmadingiz kabi oʻnlab shakl hosil boʻladi. Gapda feʼl koʻpincha kesim vazifasida keladi.

Noaniq shakl va negiz

Lugʻatda feʼl -moq qoʻshimchali shaklda beriladi: yozmoq, kelmoq, oʻqimoq, ishlamoq. -moq tashlansa, negiz qoladi: yoz-, kel-, oʻqi-, ishla-. Negiz buyruq maylining ikkinchi shaxs birlik shakliga teng: Yoz! Kel! Unli bilan tugagan negizlar -a/-y qoʻshimchasidan oldin y orttiradi: oʻqiydi, ishlaydi.

Feʼlning grammatik kategoriyalari

Feʼl kategoriyalari va ularning koʻrsatkichlari
KategoriyaAsosiy koʻrsatkichlariMisol
Nisbat-dir, -tir, -t, -il, -in, -ishyozdirdi, yozildi
Boʻlishli va boʻlishsizlik-mayozmadi
Zamon-di, -gan, -yap, -a/-y, -moqchiyozdi, yozyapti
Mayl-ay, -gin, -ing; -sayozing, yozsangiz
Shaxs-son-m, -ng, -k, -man, -miz, -sizyozdim, yozamiz

Qoʻshimchalar qatʼiy tartibda qoʻshiladi: negiz → nisbat → boʻlishsizlik → zamon yoki mayl → shaxs-son: yoz-dir-ma-di-m. Har bir kategoriyaga alohida dars bagʻishlangan: zamonlar, shaxs-son, nisbatlar, mayllar va boʻlishsiz shakl haqida.

Tuzilishiga koʻra turlari

Feʼllarning tuzilishiga koʻra turlari
TuriBelgisiMisol
Tub feʼlnegiz boʻlinmaydiyozmoq, kelmoq, olmoq
Yasama feʼl-la, -a, -ay, -ar kabi qoʻshimchalar bilan yasaladiishlamoq, tunamoq, koʻpaymoq, koʻkarmoq
Qoʻshma feʼlikki soʻzdan tuziladi, ajratib yoziladiyordam bermoq, sotib olmoq
Juft feʼlmaʼnodosh ikki feʼl, chiziqcha bilanyeb-ichmoq, oʻynab-kulmoq
Takroriy feʼlbir feʼlning takrori, chiziqcha bilanoʻqib-oʻqib, kela-kela

Oʻtimli va oʻtimsiz feʼllar

Oʻtimli feʼllar tushum kelishigidagi vositasiz toʻldiruvchini talab qiladi: xatni yozmoq, eshikni ochmoq. Oʻtimsiz feʼllar bunday toʻldiruvchisiz qoʻllanadi: kelmoq, uxlamoq, kulmoq. Orttirma nisbat oʻtimsiz feʼlni oʻtimliga aylantiradi: Onam bolani uxlatdi.

Tuslanuvchi va vazifadosh shakllar

Tuslanuvchi shakllar shaxs-son bilan oʻzgarib, kesim boʻladi: yozdim, yozasiz. Ulardan tashqari feʼl va boshqa turkum belgilarini birlashtiruvchi shakllar bor: sifatdosh — yozilgan xat, ravishdosh — yozib boʻldi, harakat nomi — yozish. Yozib qoʻydi kabi birikmalarda ikkinchi feʼl koʻmakchi feʼl vazifasida keladi. Bularning har biri alohida darsda koʻrib chiqilgan.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Oʻqiydi va oʻqidi, ishlaydi va ishladi shakllarini adashtirmang: hozirgi-kelasi zamonda unli bilan tugagan negizdan keyin y yoziladi. Qoʻshma feʼllar ajratib yoziladi (“sotibolmoq” emas, sotib olmoq), juft va takroriy feʼllar chiziqcha bilan yoziladi. Ega vazifasida noaniq shakldan koʻra harakat nomi tabiiyroq: Chekish zararli. Tahlil uchun negiz va qoʻshimchalarni ajrating: Biz bu kitobni hali oʻqimadik gapidagi oʻqimadik — tub, oʻtimli feʼl, boʻlishsiz shakl, oʻtgan zamon, birinchi shaxs koʻplik.

Boʻlishli shakl — ish-harakatning yuz berayotgani, yuz bergani yoki yuz berishini bildiruvchi feʼl shakli; uning maxsus koʻrsatkichi yoʻq: yozdi, keladi. Boʻlishsiz shakl ish-harakatning yuz bermasligini bildiradi va -ma qoʻshimchasi bilan yasaladi: yozmadi, kelmaydi. Bu ikki shakl har qanday feʼlda bor va barcha zamon, mayl va shaxslar bilan qoʻllanadi.

-ma qoʻshimchasining oʻrni

-ma qoʻshimchasi negiz va nisbat qoʻshimchasidan keyin, lekin zamon, mayl va shaxs-son koʻrsatkichlaridan oldin keladi: yoz-dir-ma-di-m. U doim urgʻusiz boʻlgani uchun urgʻu undan oldingi boʻgʻinga oʻtadi: Yozma! buyrugʻida urgʻu birinchi boʻgʻinga, yozma ish birikmasida esa oxirgi boʻgʻinga tushadi.

Kel- feʼlining boʻlishli va boʻlishsiz shakllari
ShaklBoʻlishliBoʻlishsiz
Oʻtgan zamonkeldikelmadi
-gan shaklli oʻtgan zamonkelganmankelmaganman
Hozirgi zamonkelyaptikelmayapti
Hozirgi-kelasi zamonkeladikelmaydi
Kelasi zamon gumon feʼlikelarkelmas
Maqsad feʼlikelmoqchikelmoqchi emas
Buyruq-istak maylikel, kelingkelma, kelmang
Shart maylikelsakelmasa
Sifatdoshkeladigankelmaydigan
Ravishdoshkelibkelmay, kelmasdan
Harakat nomikelishkelmaslik

Jadvalda uchta xususiyat koʻrinadi. -a/-y qoʻshimchasidan oldin boʻlishsizlik -may shaklini oladi: kelmaydi, yozmayman. Gumon maʼnosidagi -ar boʻlishsiz shaklda -mas bilan almashadi: borar → bormas. Maqsad feʼli va harakat nomi boshqacha inkor qilinadi: kelmoqchi emas, kelmaslik.

Inkorning boshqa vositalari

-ma qoʻshimchasisiz inkor
VositaQayerda qoʻllanadiMisol
emasot kesim, sifatdosh, -moqchi shakli bilanBu ish qiyin emas. U hali kelgan emas.
yoʻqbiror narsaning yoʻqligi; egalik olgan -gan shaklidan keyinVaqtim yoʻq. Hali oʻqiganim yoʻq.
na … nauyushiq boʻlaklar bilan; feʼl boʻlishli qoladiNa xat yozdi, na qoʻngʻiroq qildi.
hech + boʻlishsiz feʼlkuchaytirilgan inkorHech kim kelmadi.

Ikki inkor va soʻroq

Ikki inkor kuchaytirilgan tasdiqni anglatadi: Kelmay qolmaydi. Bormasam boʻlmaydi. Bilmagan emasman. Boʻlishsiz soʻroq xushmuomala taklif boʻlib eshitiladi: Choy ichmaysizmi?

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Hech soʻzi bilan feʼl albatta boʻlishsiz boʻladi: notoʻgʻri Hech kim keldi, toʻgʻri Hech kim kelmadi — ingliz tilidan tarjima qilganda bunga alohida eʼtibor bering, chunki u tilda bunday gapda bitta inkor boʻladi. 2) Emas ajratib yoziladi, soʻzlashuvdagi qoʻshilgan shakllar yozma matnda ishlatilmaydi: notoʻgʻri yaxshimas, kelmoqchimasman; toʻgʻri yaxshi emas, kelmoqchi emasman. 3) “-mey” emas, -may yoziladi: “kelmeydi” emas, kelmaydi. 4) Interfeysda “saqlamaslik” maʼnosidagi tugma harakat nomi bilan beriladi: Saqlamaslik.

Oʻzingizni tekshiring: feʼldagi -ma qoʻshimchasini toping va uning oldida hamda keyinida nima turganini aniqlang. Masalan, oʻqitilmayapti = oʻqi (negiz) + -t (orttirma nisbat) + -il (majhul nisbat) + -ma (boʻlishsizlik) + -yap (hozirgi zamon) + -ti (uchinchi shaxs). Agar -ma boʻlmasa-yu, inkor maʼnosi boʻlsa, emas, yoʻq, na … na yoki hech soʻzini izlang.

Feʼl zamoni — harakatning nutq soʻzlanayotgan paytga munosabatini koʻrsatuvchi grammatik kategoriya: harakat undan oldin yuz berganmi, ayni paytda yuz beryaptimi yoki keyin yuz beradimi. Oʻzbek tilida uch zamon bor: oʻtgan, hozirgi va kelasi zamon. Zamon aniqlik maylidagi feʼllarda ifodalanadi. Zamon koʻrsatkichi negizdan (boʻlsa, boʻlishsizlik -ma qoʻshimchasidan) keyin, shaxs-son qoʻshimchasidan oldin turadi: yoz-ma-di-m.

Zamonni qanday aniqlash mumkin

Zamon soʻroq va koʻrsatkich orqali aniqlanadi: nima qildi? nima qilgan? — oʻtgan zamon; nima qilyapti? — hozirgi zamon; nima qiladi? nima qilar? — kelasi zamon. Kecha, hozir, ertaga kabi payt soʻzlari ham yordam beradi. Ammo bitta shakl turli paytni bildirishi mumkin: boraman soʻzi “har kuni boraman” maʼnosida ham, “ertaga boraman” maʼnosida ham qoʻllanadi.

Oʻtgan zamon shakllari

Oʻtgan zamon shakllari (yozmoq feʼli)
ShaklKoʻrsatkichMisolMaʼnosi
Yaqin oʻtgan zamon-diyozdim, yozdisoʻzlovchi guvoh boʻlgan yoki aniq bilgan harakat
Uzoq oʻtgan zamon-gan (-kan, -qan); -gan ediyozganman, yozgan edinatija, hayotiy tajriba; boshqa oʻtgan harakatdan oldingi harakat
Oʻtgan zamon hikoya feʼli-(i)byozibman, yozibdikeyin bilingan, natijasidan yoki birovdan eshitilgan harakat
Oʻtgan zamon davom feʼli-(a)r edi; -(a)yotgan ediyozar edim, yozayotgan edioʻtmishda takrorlangan yoki davom etgan harakat

Kecha doʻstimga xat yozdim. Men Buxoroda ikki marta boʻlganman. Men kelganimda, poyezd ketgan edi. Qarasam, kechasi qor yogʻibdi. Bobom har oqshom ertak aytib berar edi.

-di bilan -gan farqini eslab qoling: yozdim harakat haqida oddiy xabar beradi, yozganman esa natija yoki tajribani taʼkidlaydi. -ib shaklida soʻzlovchi harakatni oʻzi koʻrmagan: uning oqibatini koʻrgan yoki birovdan eshitgan boʻladi. Edi toʻliqsiz feʼli qoʻshilib ham yoziladi: yozar edi — yozardi, yozgan edi — yozgandi.

Hozirgi zamon

Hozirgi zamon davom feʼli ayni paytda davom etayotgan harakatni bildiradi. Uning uch koʻrsatkichi bor: -yap — eng koʻp ishlatiladigani (yozyapman, oʻqiyapti); -moqda — rasmiy, ilmiy va publitsistik matnlarda (Shaharda yangi maktab qurilmoqda); -(a)yotir — asosan badiiy nutqda (Shamol esayotir). -yap dan keyin uchinchi shaxsda -ti qoʻshiladi: kelyapti.

Hozirgi-kelasi va kelasi zamon

Hozirgi-kelasi va kelasi zamon shakllari
ShaklKoʻrsatkichMisolMaʼnosi
Hozirgi-kelasi zamonundoshdan keyin -a, unlidan keyin -yyozaman, oʻqiydiodatiy yoki boʻlajak harakat, umumiy haqiqat
Kelasi zamon gumon feʼli-(a)r; boʻlishsizi -masyozarman, yozmasehtimol tutilgan harakat
Niyat-moqchiyozmoqchimanrejadagi harakat; maktab grammatikasida koʻpincha maqsad mayli hisoblanadi

Men har kuni ishga piyoda boraman. Suv yuz darajada qaynaydi. Ertaga sizga qoʻngʻiroq qilaman. Balki kechqurun yomgʻir yogʻar.

Koʻp uchraydigan xatolar

Yozuvda -di qoʻshimchasi -ti ga almashmaydi: ketdi, aytdi (ketti, aytti — faqat talaffuz). -gan qoʻshimchasi k bilan tugagan negizga -kan, q bilan tugaganiga -qan shaklida qoʻshiladi: ekkan, chiqqan. -yap dan keyin uchinchi shaxsda -ti yoziladi: oʻqiyapdi emas, oʻqiyapti. Bir hikoya ichida zamonlarni asossiz aralashtirmang. Rus tilidan tarjimada har bir hozirgi zamonni -yap bilan bermang: “On rabotayet v banke” — U bankda ishlaydi (odatiy harakat), ishlayapti emas.

Oʻzingizni tekshiring

Feʼldan shaxs-son qoʻshimchasini ajrating va undan oldingi koʻrsatkichni toping: oʻqi-gan-miz → -gan, oʻtgan zamon; bor-yap-siz → -yap, hozirgi zamon; kel-a-di → -a, hozirgi-kelasi zamon. Soʻng gapdagi payt soʻzlarini tekshirib, maʼnoni aniqlang. Shaxs-son qoʻshimchalari feʼlning shaxs-soni haqidagi darsda koʻrib chiqilgan.

Feʼlning shaxs-soni — harakatni kim bajarishini (soʻzlovchimi, tinglovchimi yoki soʻz yuritilayotgan shaxsmi) va bajaruvchi bir yoki bir nechta ekanini koʻrsatuvchi grammatik kategoriya. U feʼlning eng oxirida turadigan shaxs-son qoʻshimchalari orqali ifodalanadi: yoz-di-m, yoz-a-miz. Bu qoʻshimchalar kesimni ega bilan bogʻlaydi, shuning uchun ega aytilmasa ham bajaruvchi maʼlum boʻladi: Ertaga boramiz.

Uch shaxs va ikki son

Birinchi shaxs — soʻzlovchi (men, biz), ikkinchi shaxs — tinglovchi (sen, siz), uchinchi shaxs — nutqda ishtirok etmaydigan shaxs yoki narsa (u, ular). Har bir shaxs birlik va koʻplikda keladi, demak, feʼlning oltita shaxs-son shakli bor. Shaxs-son qoʻshimchasi hamisha zamon yoki mayl koʻrsatkichidan keyin turadi: kel-ma-di-ng, oʻqi-yap-miz.

Shaxs-son qoʻshimchalarining uch turi

Shaxs-son qoʻshimchalari (yozmoq feʼli)
Shaxs-sonBirinchi tur: -di, -sa dan keyinIkkinchi tur: boshqa shakllardan keyinUchinchi tur: buyruq-istak mayli
birinchi shaxs birlik-m: yozdim, yozsam-man: yozaman, yozganman-(a)y: yozay
ikkinchi shaxs birlik-ng: yozding, yozsang-san: yozasanqoʻshimchasiz, -gin: yoz, yozgin
uchinchi shaxs birlikqoʻshimchasiz: yozdi, yozsaqoʻshimchasiz, -di, -ti: yozgan, yozadi, yozyapti-sin: yozsin
birinchi shaxs koʻplik-k: yozdik, yozsak-miz: yozamiz-(a)ylik: yozaylik
ikkinchi shaxs koʻplik-ngiz: yozdingiz, yozsangiz-siz: yozasiz-(i)ng, -(i)nglar: yozing, yozinglar
uchinchi shaxs koʻplik-lar: yozdilar, yozsalar-(di)lar: yozadilar, yozganlar-sinlar: yozsinlar

Birinchi tur qoʻshimchalari egalik qoʻshimchalariga oʻxshaydi va faqat -di (oʻtgan zamon) hamda -sa (shart mayli) dan keyin keladi. Ikkinchi tur -a/-y, -gan, -(i)b, -yap, -moqda, -(a)r, -moqchi shakllaridan keyin, shuningdek ot, sifat yoki son kesim boʻlganda qoʻshiladi. Uchinchi tur faqat buyruq-istak maylida ishlatiladi (batafsil — feʼl mayllari darsida).

Men bu kitobni oʻqiganman. Sen qayerga ketyapsan? Biz ertaga yoʻlga chiqmoqchimiz. Siz haqsiz. Men talabaman, ukam esa oʻquvchi.

Uchinchi shaxs va koʻplik

Uchinchi shaxs birlikda koʻpincha maxsus qoʻshimcha boʻlmaydi (yozdi, yozgan, yozar), hozirgi-kelasi zamonda -di (yozadi), -yap dan keyin -ti (yozyapti) qoʻshiladi. Uchinchi shaxs koʻpligi -lar bilan yasaladi: yozdilar, yozadilar. Ogʻzaki va badiiy nutqda uning oʻrnida birgalik nisbatidagi shakl ham koʻp ishlatiladi: Ular erta kelishdi. Ega jonsiz narsalarni bildirib, koʻplikda kelsa, kesim odatda birlikda boʻladi: Daraxtlar gulladi (gulladilar emas).

Hurmat shakllari

Bir kishiga hurmat bilan siz deb murojaat qilinadi va kesim ikkinchi shaxs koʻplikda boʻladi: Siz qachon keldingiz? Bir nechta kishiga sizlar deb murojaat qilinganda -ngizlar, -sizlar ishlatiladi: Sizlar qachon keldingizlar? Yoshi ulugʻ yoki hurmatli kishi haqida uchinchi shaxsda gapirilganda ham -lar qoʻshiladi: Ustozimiz keldilar. Rasmiy va mahalliylashtirilgan matnlarda oʻquvchiga faqat siz deb murojaat qilinadi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Xato va toʻgʻri shakllar
XatoToʻgʻriIzoh
Men kecha keldi.Men kecha keldim.shaxs-son qoʻshimchasi tushib qolgan
Siz qayerga ketyapsan?Siz qayerga ketyapsiz?siz bilan sen shakli aralashgan
Biz bordimiz.Biz bordik.-di dan keyin birinchi tur: -k
Borsamiz, aytamiz.Borsak, aytamiz.-sa dan keyin ham -k
Xabarlar yuborildilar.Xabarlar yuborildi.jonsiz egada kesim birlikda

Oʻzingizni tekshiring

Kesimning oxirgi qoʻshimchasini ajrating va undan oldingi koʻrsatkichga qarang: u -di yoki -sa boʻlsa, birinchi tur qoʻshimchasi kelishi kerak, boshqa shakllarda — ikkinchi tur. Soʻng olmosh qoʻyib tekshiring: men — -m/-man, biz — -k/-miz, siz — -ngiz/-siz. Ega va kesimning moslashuvi kesim haqidagi darsda batafsil koʻrib chiqilgan.

Feʼl nisbati — harakat, uning bajaruvchisi (subyekt) va obyekti oʻrtasidagi munosabatni koʻrsatuvchi grammatik kategoriya: harakatni bajaruvchining oʻzi qiladimi, oʻziga qaratadimi, boshqa birovdan koʻradimi, boshqalar bilan birgalikda qiladimi yoki boshqaga qildiradimi. Oʻzbek tilida besh nisbat bor: aniq, oʻzlik, majhul, birgalik va orttirma nisbat. Nisbat qoʻshimchasi oʻzakdan keyinoq, boʻlishsizlik, zamon va shaxs qoʻshimchalaridan oldin turadi: yoz-dir-ma-di.

Feʼlning besh nisbati
NisbatMaʼnosiQoʻshimchalariMisollar
Aniq nisbatbajaruvchi ega vazifasida, harakatni oʻzi bajaradimaxsus qoʻshimchasi yoʻqyozdi, yuvdi
Oʻzlik nisbatiharakat bajaruvchining oʻziga qaratiladi-(i)n, -(i)lyuvindi, kiyindi, maqtandi
Majhul nisbatega harakatni boshqadan koʻradi, bajaruvchi odatda aytilmaydi-(i)l, -(i)nyozildi, olindi, oʻqildi
Birgalik nisbatiharakat birgalikda, oʻzaro yoki yordamlashib bajariladi-(i)shyozishdi, uchrashdi
Orttirma nisbatbajaruvchi harakatni boshqaga qildiradi-dir, -tir, -t, -ir, -ar, -iz va boshqalaryozdirdi, oʻqitdi

Oʻzlik va majhul nisbat

Ikkala nisbat oʻxshash qoʻshimchalar bilan yasalgani uchun ular maʼnosiga koʻra farqlanadi. Oʻzlik nisbatida ega harakatni oʻzi bajaradi va oʻzi uning taʼsirini oladi: Bola yuvindi. Majhul nisbatda ega boshqa birovning harakatini oʻzida koʻradi: Idishlar yuvildi. Majhul nisbat qoʻshimchasi negiz oxiriga qarab tanlanadi: undoshdan keyin -il (yozildi, qurildi), l dan keyin -in (olindi, boʻlindi, chalindi), unlidan keyin -l yoki -n (oʻqildi, ishlandi). Majhul nisbat asosan oʻtimli feʼllardan yasaladi.

Qiz kiyindi. — Bu koʻylak bir marta kiyildi. Oʻquvchi xatni yozdi. — Xat yozildi. Dars tugagani haqida qoʻngʻiroq chalindi.

Birgalik nisbati

-(i)sh qoʻshimchasi (unlidan keyin -sh) bir necha maʼnoni ifodalaydi: birgalikdagi harakat — Bolalar hovlida oʻynashdi; oʻzaro harakat — Doʻstlar quchoqlashdi; yordamlashish — Onasiga kir yuvishdi. Koʻpincha u bajaruvchilar koʻpligini koʻrsatadi, xolos: Mehmonlar kelishdi. Bu shaklni -ish bilan yasalgan harakat nomi bilan adashtirmang: yozish (harakat nomi darsiga qarang).

Orttirma nisbat

Orttirma nisbat qoʻshimchalari
QoʻshimchaMisollar
-dir, -tiryoz — yozdir, kul — kuldir, kes — kestir
-t (koʻpincha unlidan keyin)oʻqi — oʻqit, ishla — ishlat
-ir, -arbit — bitir, tush — tushir, chiq — chiqar, qayt — qaytar
-iz, -giz, -qiz, -gʻiz, -kazoq — oqiz, yur — yurgiz, yot — yotqiz, tur — turgʻiz, oʻt — oʻtkaz

Orttirma nisbatda harakatda yana bir ishtirokchi paydo boʻladi: bajaruvchi harakatni boshqaga topshiradi, u esa toʻldiruvchiga aylanadi: Oʻqituvchi bolalarga insho yozdirdi. Bunda oʻtimsiz feʼl oʻtimli boʻlib qoladi: kulmoq — bolani kuldirmoq. Koʻpgina orttirma nisbatdagi feʼllar mustaqil maʼno kasb etgan va lugʻatda alohida beriladi: oʻqitmoq, oʻtkazmoq.

Nisbatlarning birikishi va xatolar

Nisbat qoʻshimchalari ketma-ket kelishi mumkin: yoz-dir-il-di, uchra-sh-tir-di, oʻqi-t-il-di. Koʻp uchraydigan xatolar: olindi oʻrniga olildi deb yozish — l dan keyin -in qoʻshiladi; oʻzlik va majhul nisbatni adashtirish (yuvindi va yuvildi); rus tilidan tarjimada tomonidan koʻmakchisini ortiqcha ishlatish: Qaror direktor tomonidan qabul qilindi jumlasi ogʻir eshitiladi, Direktor qaror qabul qildi degan maʼqul.

Oʻzingizni tekshiring

Oʻzakni toping va undan keyin nima turganiga qarang. Nisbat qoʻshimchasi boʻlmasa — aniq nisbat. -sh boʻlsa, harakat birgalikda bajarilyaptimi, tekshiring. -n/-l boʻlsa, harakat kimga qaratilganini soʻrang: bajaruvchining oʻzigami (oʻzlik) yoki egaga boshqa tomondan (majhul). -dir, -t, -ir kabi qoʻshimchalar boʻlsa, kimdir boshqaga harakat qildiryapti (orttirma).

Feʼl mayli — harakatning voqelikka munosabatini soʻzlovchi nuqtai nazaridan koʻrsatuvchi grammatik kategoriya: harakat amalda yuz beradimi, buyuriladimi yoki istaladimi, shartga bogʻliqmi yoxud faqat rejalashtirilganmi. Maktab grammatikasida toʻrt mayl ajratiladi: aniqlik (xabar) mayli, buyruq-istak mayli, shart mayli va maqsad mayli. Mayl koʻrsatkichi negiz va boʻlishsizlik -ma qoʻshimchasidan keyin, shaxs-son qoʻshimchasidan oldin turadi: yoz-ma-sa-m.

Toʻrt mayl (yozmoq feʼli)
MaylMaʼnosiKoʻrsatkichiMisol
Aniqlik maylimaʼlum zamonda yuz bergan, berayotgan yoki beradigan harakatzamon koʻrsatkichlari: -di, -gan, -yap, -a/-y va boshqalaryozdi, yozyapti
Buyruq-istak maylibuyruq, iltimos, maslahat, istakmaxsus shaxs-son qoʻshimchalari: -(a)y, -gin, -sin, -(i)ng…yozing, yozsin
Shart maylishart, toʻsiqsizlik, istak-sayozsam
Maqsad mayliniyat, rejalashtirilgan harakat-moqchiyozmoqchiman

Aniqlik mayli harakatni haqiqiy fakt sifatida koʻrsatadi, shuning uchun hamisha zamonni ifodalaydi: Yomgʻir yogʻdi. Yomgʻir yogʻyapti. Yomgʻir yogʻadi. Uning barcha shakllari feʼl zamonlari darsida koʻrib chiqilgan; quyida qolgan uch mayl haqida batafsilroq soʻz yuritiladi.

Buyruq-istak mayli

Buyruq-istak mayli shakllari (yozmoq, oʻqimoq)
ShaxsBirlikKoʻplik
birinchi shaxsyozay, oʻqiyyozaylik, oʻqiylik
ikkinchi shaxsyoz, yozgin; oʻqi, oʻqiginyozing, yozinglar; oʻqing, oʻqinglar
uchinchi shaxsyozsin, oʻqisinyozsinlar, oʻqisinlar

Bu mayl buyruq, iltimos, maslahat, taklif yoki istakni ifodalaydi. Yoz va yozgin shakllari senlab murojaat qilishda ishlatiladi; yozing — bir kishiga hurmat bilan yoki koʻpchilikka; yozinglar — bir necha kishiga. Boʻlishsiz shakli -ma bilan yasaladi: yozma, yozmang, yozmasin. k va q bilan tugagan negizlarda -gin qoʻshimchasi -kin va -qin tarzida yoziladi: ekkin, chiqqin. -chi yuklamasi iltimosni yumshatadi: Aytingchi, bekat qayerda?

Eshikni yoping. Bu haqda hech kimga aytma. Ertaga vaqtliroq kelsin. Keling, birga ishlaylik. Doimo sogʻ boʻling!

Shart mayli

Shart mayli -sa va birinchi tur shaxs-son qoʻshimchalari bilan yasaladi: yozsam, yozsang, yozsa, yozsak, yozsangiz, yozsalar. Asosiy maʼnosi — boshqa harakat bogʻliq boʻlgan shart; agar bogʻlovchisi qoʻllanishi ham, tushib qolishi ham mumkin, lekin -sa shart. Ham yuklamasi bilan toʻsiqsizlik, edi bilan istak yoki afsus ifodalanadi (borsak edi, qisqa shakli borsaydik). Baʼzan -sa biror narsa sezilib qolgan paytni bildiradi.

Vaqtim boʻlsa, sizga qoʻngʻiroq qilaman. Agar yomgʻir yogʻsa, uyda qolamiz. Kech boʻlsa ham, ishni tugatdik. Yozda dengizga borsak edi! Eshikni ochsam, ostonada ukam turibdi.

Maqsad mayli

Maqsad mayli -moqchi va ikkinchi tur shaxs-son qoʻshimchalari bilan yasaladi: yozmoqchiman, yozmoqchisan, yozmoqchi, yozmoqchimiz, yozmoqchisiz, yozmoqchilar. U soʻzlovchi yoki boshqa shaxsning niyatini bildiradi: Kelasi yil universitetga hujjat topshirmoqchiman. Edi bilan oʻtmishdagi niyat ifodalanadi: Sizga aytmoqchi edim. Boʻlishsizi emas bilan yasaladi: bormoqchi emasman. Baʼzi qoʻllanmalarda bu shakl kelasi zamon shakllari qatorida beriladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Agar dan keyin -sa ni tushirib qoldirmang: Agar vaqting bor, kel — xato, toʻgʻrisi: Agar vaqting boʻlsa, kel. -sa dan keyin birinchi tur qoʻshimchalari keladi: borsaman, borsamiz emas, borsam, borsak. Siz olmoshi bilan senlash shaklini aralashtirmang: Siz yoz — xato, Siz yozing — toʻgʻri. Ekgin va chiqgin emas, ekkin va chiqqin deb yozing. Foydalanuvchiga yoʻriqnomalarda hurmat shakli ishlatiladi: Parolni kiriting.

Oʻzingizni tekshiring

Feʼldan negiz (va -ma) dan keyingi koʻrsatkichni toping. -sa boʻlsa — shart mayli; -moqchi — maqsad mayli; -sin, -(a)ylik, -(i)ng yoki yalongʻoch negiz (yoz!) — buyruq-istak mayli; zamon koʻrsatkichi (-di, -gan, -yap, -a/-y) — aniqlik mayli. Soʻng maʼnosini tekshiring: fakt, buyruq, shart yoki niyatmi.

Sifatdosh — feʼlning harakatni predmet belgisi sifatida ifodalaydigan shakli. U feʼl va sifat xususiyatlarini birlashtiradi: sifat kabi otni aniqlab, “qanday?”, “qaysi?” soʻroqlariga javob beradi, feʼl kabi esa zamon, nisbat va boʻlishli-boʻlishsiz shaklni saqlaydi: yozilgan xat, keladigan poyezd, uxlamagan bola.

Sifatdoshni qanday tanish mumkin

Sifatdosh feʼl oʻzagidan hosil boʻladi, koʻpincha ot oldida turadi va gapda aniqlovchi vazifasini bajaradi. Aniqlanmish otdan soʻroq bering: “qanday xat?” — yozilgan xat. Uning feʼllik belgisi shundaki, sifatdosh oʻziga toʻldiruvchi va hol biriktira oladi: kitobni tez oʻqigan bola.

oqar suv, kulayotgan qiz, oʻqilmagan maktub, boʻlajak oʻqituvchi, zavodda ishlovchi muhandis

Sifatdosh yasovchi qoʻshimchalar

Sifatdosh qoʻshimchalari va ularning maʼnosi
QoʻshimchaZamoni / maʼnosiMisollar
-gan (-kan, -qan)oʻtgan zamonkelgan mehmon, ekkan daraxt, chiqqan quyosh
-ayotgan / -yotganhozirgi zamon, davom etayotgan harakatkelayotgan avtobus, oʻqiyotgan talaba
-adigan / -ydiganhozirgi-kelasi zamonkeladigan poyezd, ishlaydigan qurilma
-(a)r / -mashozirgi-kelasi zamon, doimiy belgiuchar likopcha, soʻnmas olov
-(u)vchiharakat bajaruvchisi, hozirgi-kelasi zamonkuzatuvchi guruh, ishlovchi xodim
-ajakkelasi zamon, kitobiyboʻlajak shifokor

K bilan tugagan oʻzakdan keyin -gan qoʻshimchasi -kan, q bilan tugaganidan keyin -qan shaklida yoziladi: ekkan, tikkan; chiqqan, oqqan. -ayotgan, -adigan, -uvchi qoʻshimchalari undoshdan keyin unli bilan boshlanadi, unlidan keyin qisqa shaklda qoʻshiladi: kel-ayotgan — oʻqi-yotgan, kel-adigan — ishla-ydigan. A bilan tugagan feʼlga -vchi qoʻshilganda a tovushi o ga oʻtadi: ishlovchi, tinglovchi. -(u)vchi qoʻshimchali koʻp sifatdoshlar otga aylangan: oʻquvchi, yozuvchi.

Sifatdoshli birikma

Sifatdosh oʻziga bogʻlangan soʻzlar bilan sifatdoshli birikma hosil qiladi va bu birikma butunicha bitta aniqlovchi boʻladi. Birikma ichida harakatning oʻz bajaruvchisi ham boʻlishi mumkin: akam olgan mashina, men oʻqigan kitob. Birikma aniqlanmish otdan oldin turadi va vergul bilan ajratilmaydi.

Kecha Samarqanddan kelgan mehmonlar ertaga ketadi. Ustozimiz tavsiya qilgan kitobni topdim.

Otlashgan sifatdosh

Aniqlanmish ot tushib qolsa, sifatdosh ot oʻrnida keladi va uning qoʻshimchalarini — koʻplik, egalik, kelishikni oladi. Shunda u gapda ega yoki toʻldiruvchi boʻladi: Kelganlar zalga kirdi. Aytganingizni bajardim. Kesim vazifasidagi -gan shakli (“Mehmon kelgan”) feʼlning oʻtgan zamon shakli sifatida oʻrganiladi: kelgan mehmon — aniqlovchi, mehmon kelgan — kesim.

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Birikmani rus tilidagi kabi vergul bilan ajratish: “Mehmonlar, kecha kelgan, ketdi” emas, Kecha kelgan mehmonlar ketdi. 2. Oʻzak oxiridagi undoshni hisobga olmaslik: “chiqgan”, “ekgan” emas, chiqqan, ekkan. 3. Ogʻzaki talaffuzni yozuvga koʻchirish: “kelyotgan” emas, kelayotgan. 4. Gapni bir nechta uzun birikma bilan ortiqcha yuklash: aniqlovchi juda uzaysa, gapni ikkiga boʻling.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻz sifatdosh boʻladi, agar: 1) feʼldan hosil boʻlgan boʻlsa; 2) -gan, -ayotgan, -adigan, -(a)r/-mas, -(u)vchi, -ajak qoʻshimchalaridan birini olgan boʻlsa; 3) otni aniqlab, “qanday?” yoki “qaysi?” soʻrogʻiga javob bersa yoki aniqlanmish tushib qolganda ot qoʻshimchalarini olsa. Feʼlni izohlovchi shakllar (-ib, -gach) haqida ravishdosh darsida oʻqing.

Ravishdosh — asosiy harakatga bogʻlanib, uning qanday, qachon yoki nima maqsadda bajarilishini koʻrsatadigan feʼl shakli. U ravish kabi feʼlni izohlaydi, feʼl kabi esa toʻldiruvchi va hol biriktiradi, nisbat va boʻlishsiz shaklga ega boʻladi: kulib gapirdi, uyga kelgach, dars qilmay chiqdi. Gapda ravishdosh koʻpincha hol vazifasini bajaradi.

Ravishdosh soʻroqlari va belgilari

Ravishdoshga soʻroq asosiy feʼldan beriladi: “qanday?”, “qay tarzda?”, “qachon?”, “nima maqsadda?”. Ravishdosh shaxs-sonda tuslanmaydi va odatda kelishik qoʻshimchasini olmaydi; faqat -guncha shakli egalik qoʻshimchasini olishi mumkin: men kelgunimcha, siz qaytguningizcha.

Qoʻshimchalari va maʼno turlari

Ravishdosh qoʻshimchalari
QoʻshimchaMaʼnosiSoʻrogʻiMisollar
-(i)btarz; oldin bajarilgan harakatqanday?kulib gapirdi; eshikni ochib kirdi
-a / -y (koʻpincha takror)davomli, takroriy harakatqanday?kula-kula, ishlay-ishlay oʻrgandi
-may, -masdanboʻlishsiz tarzqanday?toʻxtamay ishladi, oʻylamasdan javob berdi
-gach (-kach, -qach)payt: …gandan keyinqachon?dars tugagach, chiqqach
-guncha (-kuncha, -quncha)payt: …gunga qadarqachongacha?sen kelguncha, quyosh chiqquncha
-ar … -maspayt: harakat boshlanishi bilanoqqachon?uyga kirar-kirmas
-gani (-kani, -qani)maqsadnima maqsadda?non olgani chiqdi, buvisini koʻrgani keldi

-ib undoshdan, -b unlidan keyin qoʻshiladi: yoz-ib, oʻqi-b, ishla-b. Xuddi shunday -a undoshdan, -y unlidan keyin keladi: kul-a, ishla-y. K va q bilan tugagan oʻzakdan keyin qoʻshimcha undoshi moslashadi: ekkach, chiqqach, chiqquncha, chiqqani.

Ravishdoshli birikma va vergul

Ravishdosh oʻziga bogʻlangan soʻzlar bilan ravishdoshli birikma hosil qiladi va bu birikma butunicha bitta hol boʻladi. Birikmaning oʻz bajaruvchisi ham boʻlishi mumkin: Quyosh botgach, salqin tushdi. Asosiy harakatdan oldin bajarilgan alohida harakatni bildiruvchi birikma odatda vergul bilan ajratiladi. Tarzni koʻrsatuvchi yolgʻiz ravishdosh esa feʼlga zich bogʻlanadi va vergulsiz yoziladi: Bola kulib javob berdi.

Uyga kelib, darsga tayyorlandim. Eshikni ochib, ichkariga kirib, chiroqni yoqdi.

Ravishdosh va koʻmakchi feʼl

-ib va -a/-y shakllari koʻpincha koʻmakchi feʼllar bilan birikib, harakatning tugallanishi, boshlanishi yoki davomiyligini bildiradi: yozib boʻldi, oʻqiy boshladi, uxlab qoldi. Bunday birikmada ravishdosh hol emas, kesimning asosiy qismi boʻladi (koʻmakchi feʼllar darsiga qarang).

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Maqsad ravishdoshi -gani shaklini -gan sifatdoshi va egalik qoʻshimchasi bilan aralashtirish: Kitob olgani kutubxonaga bordi — “nima maqsadda?”, asosiy feʼl odatda harakat-yoʻnalish feʼli; Kitobni oʻqiganini aytdi — sifatdosh “nimani?” soʻrogʻiga javob beradi. 2. Undosh moslashuvini unutish: “chiqgach” emas, chiqqach. 3. Tarz ravishdoshi bilan feʼl orasiga vergul qoʻyish: “kulib, gapirdi” emas, kulib gapirdi. 4. Bir gapga juda koʻp -ib shaklini tizish: matn ogʻirlashsa, gapni boʻling.

Oʻzingizni tekshiring

Shakl ravishdosh boʻladi, agar: 1) otni emas, asosiy feʼlni izohlasa; 2) “qanday?”, “qachon?” yoki “nima maqsadda?” soʻrogʻiga javob bersa; 3) -ib, -a/-y, -may/-masdan, -gach, -guncha, -ar…-mas yoki -gani qoʻshimchasi bilan tugasa. Agar shakl otni aniqlasa, bu sifatdosh (sifatdosh darsiga qarang).

Ravish — harakatning yoki belgining belgisini, yaʼni ish-harakat qanday, qachon, qayerda, qay darajada, nima sababdan yoki nima maqsadda bajarilishini bildiradigan mustaqil soʻz turkumi: tez yurdi, ertaga keladi, juda chiroyli. Ravish odatda oʻzgarmaydi: koʻplik va egalik qoʻshimchalarini olmaydi. Gapda u asosan hol boʻlib keladi.

Ravishni qanday tanish mumkin

Ravish koʻpincha feʼlga, baʼzan sifat yoki boshqa ravishga bogʻlanadi: sekin gapirdi, juda baland, ancha erta. Unga “qanday?”, “qachon?”, “qayerga?”, “qancha?”, “nega?”, “nima maqsadda?” soʻroqlari beriladi. Sifatdan farqi shuki, ravish otni aniqlamaydi. Ayrim soʻzlar ikki turkumga ham mansub: “tez yurdi” da tez feʼlni izohlaydi, “tez poyezd” da esa otni aniqlaydi.

Maʼnosiga koʻra turlari

Ravishning maʼno turlari
TuriSoʻrogʻiMisollar
tarz ravishiqanday? qay tarzda?tez, sekin, piyoda, birdan, oʻzbekcha, doʻstona
payt ravishiqachon? qachondan beri?bugun, ertaga, hozir, kechqurun, hamisha
oʻrin ravishiqayerga? qayerda? qayerdan?ichkari, tashqari, yuqori, olgʻa, nari
miqdor-daraja ravishiqancha? qay darajada?koʻp, oz, juda, ancha, biroz, gʻoyat
sabab ravishinega? nima sababdan?noiloj, ilojsiz
maqsad ravishinima maqsadda?ataylab, joʻrttaga, qasddan

Ravishlarning yasalishi

Ravish yasash usullari
UsulMisollar
-cha qoʻshimchasioʻzbekcha, yangicha, boshqacha
-larcha qoʻshimchasiqahramonlarcha, doʻstlarcha
-ona qoʻshimchasidoʻstona, mardona
-an qoʻshimchasi (arabcha soʻzlarda)tasodifan, qisman, majburan
-lab qoʻshimchasiyillab, soatlab, koʻplab
juft va takroriy soʻzlarasta-sekin, tez-tez, ora-sira
soʻz qoʻshilishibugun (bu + kun), birpas, birdan

Grammatik xususiyatlari

Ravish odatda son, egalik va kelishik qoʻshimchalarini olmaydi, lekin istisnolar bor. Ayrim tarz va payt ravishlari -roq qoʻshimchasi bilan daraja hosil qiladi: tezroq, ertaroq, koʻproq. Oʻrin ravishlari joʻnalish, oʻrin-payt va chiqish kelishigi qoʻshimchalarini oladi: ichkariga kirdi, yuqorida turdi, naridan keldi. Ravish holdan tashqari kesim ham boʻlishi mumkin: Majlis ertaga.

Ravishlar imlosi

Juft va takroriy ravishlar chiziqcha bilan yoziladi: asta-sekin, tez-tez, ora-sira. Biroz, birpas, birdan, bugun, ertaga, shuningdek, kelishik qoʻshimchasi qotib qolgan birga, toʻsatdan kabi ravishlar qoʻshib yoziladi. Har va hech soʻzlari bilan kelgan birikmalar ajratib yoziladi: har doim, har kuni, hech qachon.

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Notoʻgʻri yozish: “bir oz”, “hardoim”, “asta sekin” emas, biroz, har doim, asta-sekin. 2. Darajani ikki marta ifodalash: “juda tezroq”, “eng koʻproq” oʻrniga ancha tezroq, eng koʻp degan maʼqul. 3. Tahlilda ravish va sifatni aralashtirish: soʻz otni aniqlasa (yaxshi bola), u sifat; feʼlni izohlasa (yaxshi oʻqiydi), uning tarz holi vazifasini koʻrsating.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻz ravish boʻladi, agar: 1) oʻzgarmasa yoki faqat yuqorida koʻrsatilgan qoʻshimchalarni olsa; 2) feʼl, sifat yoki ravishga bogʻlanib, “qanday?”, “qachon?”, “qayerda?”, “qancha?” soʻroqlaridan biriga javob bersa; 3) feʼl shakli boʻlmasa. -ib, -gach, -guncha qoʻshimchali shakllar ravishdosh hisoblanadi (ravishdosh darsiga qarang).

Koʻmakchi — ot yoki ot oʻrnidagi soʻzdan keyin kelib, uni gapdagi boshqa soʻzga bogʻlaydigan va payt, sabab, maqsad, vosita, oʻxshatish kabi munosabatlarni ifodalaydigan yordamchi soʻz: doʻstim bilan, siz uchun, darsdan keyin, qoidaga koʻra. Koʻmakchi mustaqil gap boʻlagi boʻlmaydi: u oʻzidan oldingi soʻz bilan birga bitta boʻlak hosil qiladi.

Koʻmakchi va kelishik qoʻshimchasi

Vazifasiga koʻra koʻmakchi kelishik qoʻshimchasiga yaqin: ikkalasi ham otning boshqa soʻzlar bilan aloqasini koʻrsatadi. Farqi shuki, qoʻshimcha soʻzga qoʻshib yoziladi, koʻmakchi esa alohida soʻz. Qiyoslang: qush kabi va qushdek — bu yerda -dek qoʻshimcha. Predlogdan farqli ravishda koʻmakchi doimo soʻzdan keyin turadi. Har bir koʻmakchi oldingi soʻzning maʼlum kelishikda boʻlishini talab qiladi.

Koʻmakchilarning kelishikka munosabati

Kelishikka koʻra koʻmakchilar
KelishikKoʻmakchilarMisollar
bosh kelishikbilan, uchun, kabi, singari, orqali, haqida, toʻgʻrisida, boʻylab, boʻyicha, tufayli, tomon, sariinternet orqali, kitob haqida, daryo boʻylab, shamol tufayli
joʻnalish kelishigi (-ga)koʻra, qarab, qadar, qaramay, yarasha, binoan, muvofiqyoshiga qarab, yomgʻirga qaramay, mehnatiga yarasha, kechga qadar
chiqish kelishigi (-dan)keyin, soʻng, oldin, avval, beri, buyon, boshlab, tashqari, boshqaovqatdan oldin, ertalabdan beri, dushanbadan boshlab, sizdan boshqa

Bu, shu koʻrsatish olmoshlari bilan uchun, bilan koʻmakchilari odatda qaratqich kelishigi shakliga qoʻshiladi: buning uchun, shuning uchun. Koʻra koʻmakchisi chiqish kelishigi bilan kelganda qiyoslashni bildiradi: Avtobusdan koʻra metro tezroq.

Kelib chiqishiga koʻra turlari

Maktab grammatikasida ikki guruh ajratiladi. Sof koʻmakchilar faqat yordamchi soʻz sifatida ishlatiladi: bilan, uchun, kabi, singari, sari. Vazifadosh koʻmakchilar mustaqil soʻzlardan kelib chiqqan va boshqa oʻrinlarda oʻz maʼnosini saqlaydi: keyin, oldin (ravishdan), qarab, koʻra, boshlab (feʼldan), tomon (otdan). Bundan tashqari, ust, ost, old, orqa, ich, yon, tag soʻzlari egalik va kelishik qoʻshimchasi bilan koʻmakchi ot vazifasida keladi: stol ustida, uy oldida, daraxt tagida, maktab yonida.

Koʻmakchimi yoki mustaqil soʻzmi

Bir xil shakl goh koʻmakchi, goh mustaqil soʻz boʻladi. Tekshirish usuli: koʻmakchi oldingi soʻzsiz ishlatilmaydi va unga alohida soʻroq berilmaydi.

Darsdan keyin uchrashamiz — koʻmakchi; Keyin uchrashamiz — payt ravishi. Yoshiga qarab ish berishdi — koʻmakchi; Derazaga qarab turdi — feʼl. Uy tomon yurdik — koʻmakchi; Ikki tomon kelishdi — ot.

Koʻmakchili qurilma gapda

Tahlilda koʻmakchi va unga bogʻlangan soʻz bitta gap boʻlagi sifatida belgilanadi: “Doʻstim bilan kinoga bordim” gapida doʻstim bilan — toʻldiruvchi; “Darsdan keyin uyga qaytdim” gapida darsdan keyin — payt holi; “Shamol tufayli reys kechikdi” gapida shamol tufayli — sabab holi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Kelishikni notoʻgʻri tanlash: “darsni keyin” emas, darsdan keyin; “muvofiq” maʼnosida “qoidadan koʻra” emas, qoidaga koʻra. 2. Qoʻshib yozish: “menuchun”, “shuninguchun” emas, men uchun, shuning uchun. 3. Tarjimada kalka. Boʻyicha va tomonidan ortiqcha ishlatilsa, matn sunʼiy eshitiladi: “matematika boʻyicha oʻqituvchi” oʻrniga matematika oʻqituvchisi, “maktab tomonidan tashkil etilgan tadbir” oʻrniga koʻpincha maktab tashkil etgan tadbir tabiiyroq.

Bogʻlovchi — uyushiq boʻlaklarni, qoʻshma gap qismlarini va alohida gaplarni oʻzaro bogʻlash uchun xizmat qiladigan yordamchi soʻz: va, ammo, yoki, chunki, agar. Yuklama — soʻzga yoki butun gapga soʻroq, taajjub, kuchaytirish, chegaralash kabi qoʻshimcha maʼno yuklaydigan yordamchi soʻz yoki qoʻshimcha: -mi, -chi, -ku, faqat, hatto. Ikkalasi ham yordamchi soʻzlar turkumiga kiradi: ular mustaqil leksik maʼnoga ega emas, soʻroq olmaydi, gap boʻlagi boʻlmaydi va oʻzgarmaydi.

Bogʻlovchi va yuklamani qanday taniysiz

Bogʻlovchi doim ikki yoki undan ortiq qism orasida turadi va ular oʻrtasidagi munosabatni koʻrsatadi: Akam va singlim keldi. Uni olib tashlasangiz, qismlar orasidagi aloqa yoʻqoladi yoki tinish belgisi kerak boʻladi. Yuklama esa bitta soʻzga yoki butun gapga tegishli boʻladi: uni olib tashlasangiz, gapning asosiy mazmuni saqlanadi, faqat ohangi oʻzgaradi: Men ham boraman → Men boraman.

Bogʻlovchilarning turlari

Vazifasiga koʻra bogʻlovchilar ikki guruhga boʻlinadi. Teng bogʻlovchilar grammatik jihatdan teng huquqli qismlarni — uyushiq boʻlaklarni yoki bogʻlangan qoʻshma gap qismlarini — bogʻlaydi. Ergashtiruvchi bogʻlovchilar esa bir qismni ikkinchisiga tobe qiladi va ergash gapni bosh gapga bogʻlaydi. Tuzilishiga koʻra bogʻlovchilar yakka (va, ammo, chunki) va takroriy (ham…ham, yo…yo, na…na) boʻladi.

Bogʻlovchilarning turlari
TuriBogʻlovchilarMaʼnosi
Biriktiruvchi (teng)va, hamda, ham…hamqismlarni qoʻshib sanaydi
Zidlovchi (teng)ammo, lekin, biroq, balkiqismlarni bir-biriga qarama-qarshi qoʻyadi
Ayiruvchi (teng)yoki, yo…yo, goh…goh, dam…damtanlov yoki navbatlashuvni bildiradi
Inkor (teng)na…nahar ikkala qismni inkor etadi
Ergashtiruvchichunki, agar, garchi, toki, -kisabab, shart, toʻsiqsizlik, maqsad

Bozordan olma va uzum oldik. Ham oʻqiydi, ham ishlaydi. Yomgʻir yogʻdi, ammo havo salqin tortmadi. Choy ichasizmi yoki qahva? Na xat keldi, na xabar. Bugun kelolmayman, chunki ishim koʻp. Agar vaqtingiz boʻlsa, qoʻngʻiroq qiling.

Yuklamalarning turlari

Yuklamalar gapga qanday maʼno qoʻshishiga koʻra guruhlanadi. Ayrim soʻzlar vaziyatga qarab ham bogʻlovchi, ham yuklama boʻladi: takrorlangan “ham…ham” — bogʻlovchi, yakka “ham” esa “shuningdek” maʼnosidagi yuklama (Men ham boraman).

Yuklamalarning turlari
TuriYuklamalarMisol
Soʻroq va taajjub-mi, -chi, nahotkiKeldingizmi? Sizchi? Nahotki rost boʻlsa?
Kuchaytiruv va taʼkidhatto, axir, -ku, hamHatto bolalar ham biladi. Axir aytdim-ku!
Ayiruv va chegaralovfaqat, yolgʻiz, -gina (-kina, -qina)Faqat siz qoldingiz. Bir pasgina kuting. kichikkina, oqqina
Oʻxshatishxuddi, goʻyoXuddi bolalikdagidek quvondim.

Yozilishi va tinish belgilari

Qoʻshimcha shaklidagi -mi, -chi, -gina yuklamalari soʻzga qoʻshib yoziladi: keldingizmi, sizchi, ozgina. Soʻroq yuklamasi -mi qaysi soʻzga qoʻshilsa, soʻroq oʻsha soʻzga qaratiladi: Ertaga siz borasizmi? (harakatning oʻzi haqida) — Ertaga sizmi borasiz? (aynan kim borishi haqida). Zidlovchi ammo, lekin, biroq bogʻlovchilari oldidan vergul qoʻyiladi. Takroriy bogʻlovchilar bilan kelgan uyushiq boʻlaklar orasiga ham vergul qoʻyiladi: ham kitob, ham daftar. Yakka “va” bilan bogʻlangan uyushiq boʻlaklar orasiga vergul qoʻyilmaydi: olma va uzum.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) “Va” ni ortiqcha takrorlash: “Men va ukam va singlim bordik” emas, Men, ukam va singlim bordik — uyushiq boʻlaklar koʻp boʻlsa, “va” faqat oxirgisi oldidan keladi. 2) Rus tilidagi “i” ni feʼllar orasida har doim “va” bilan berish: “Keldi va oʻtirdi” xato emas, lekin tabiiyrogʻi ravishdosh bilan — Kelib oʻtirdi. 3) -mi yuklamasini soʻroq olmoshi bor gapga qoʻshish: “Qayerga bordingizmi?” notoʻgʻri, Qayerga bordingiz? toʻgʻri. 4) Bogʻlovchini koʻmakchi bilan aralashtirish: “bilan” bogʻlovchi (Akam bilan ukam keldi) ham, koʻmakchi (Qalam bilan yozdi) ham boʻladi.

Oʻzingizni tekshiring. Soʻzni olib tashlang yoki “va” bilan almashtiring. “Va” mos kelsa va u teng qismlarni bogʻlasa — bogʻlovchi (Akam bilan ukam → akam va ukam). Olib tashlaganda faqat ohang oʻzgarsa — yuklama (Hatto u ham keldi → U keldi). Soʻzga soʻroq berish mumkin boʻlsa, u yordamchi soʻz emas.

Soʻz yasalishi — tilda mavjud soʻzlar va qoʻshimchalar asosida yangi leksik maʼnoli soʻz hosil qilish, shuningdek tilshunoslikning shu jarayonni oʻrganadigan boʻlimi. Hosil boʻlgan soʻz yasama soʻz, u yasalgan soʻz esa yasalish asosi deyiladi: ish → ishchi, gul → gulzor. Yasama soʻz lugʻatda alohida soʻz sifatida beriladi va koʻpincha boshqa soʻz turkumiga oʻtadi: tuz (ot) → tuzlamoq (feʼl), kuch (ot) → kuchli (sifat). Oʻzbek tilida soʻz yasashning toʻrtta asosiy usuli bor: affiksatsiya, soʻz qoʻshish, juftlash va qisqartirish.

Yasama soʻzni qanday ajratasiz

Yasama soʻz maʼnoli qismlarga boʻlinadi va uning maʼnosi shu qismlar orqali izohlanadi: ishchi — “ish bajaradigan odam”, tuzsiz — “tuzi yoʻq”. Tub soʻzni esa bunday boʻlib boʻlmaydi: tosh, qizil, kel. Soʻz yasovchi qoʻshimchani soʻz oʻzgartuvchi qoʻshimchadan farqlang: ishchi — yangi soʻz, ishni, ishda esa bitta “ish” soʻzining shakllari. Soʻzning tarkibi va qoʻshimcha turlari “Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar” darsida batafsil koʻrilgan.

1. Affiksatsiya — qoʻshimcha qoʻshish

Eng sermahsul usul: asosga soʻz yasovchi qoʻshimcha qoʻshiladi. Qoʻshimcha asos oldidan (be-, no-, ser- old qoʻshimchalari) yoki undan keyin (-chi, -li, -la kabi qoʻshimchalar) keladi; oʻzbek tilida soʻz yasovchilarning asosiy qismi asosdan keyin qoʻshiladi. Har bir qoʻshimcha maʼlum turkumdagi soʻzni hosil qiladi.

Soʻz turkumlari boʻyicha asosiy soʻz yasovchi qoʻshimchalar
TurkumQoʻshimchalarMisollar
Ot-chi, -kor, -dosh, -lik, -zor, -xonaishchi, paxtakor, sinfdosh, doʻstlik, gulzor, darsxona
Sifat-li, -siz, -iy (-viy), -gi, be-, no-, ser-kuchli, tuzsiz, ilmiy, kuzgi, betartib, noaniq, serhosil
Feʼl-la, -ay, -ar, -saishlamoq, koʻpaymoq, oqarmoq, suvsamoq
Ravish-cha, -an, -laboʻzbekcha, tasodifan, oylab

Bir asos — bir necha soʻz: kuch → kuchli, kuchsiz, kuchaymoq; ish → ishchi, ishchan, ishsiz, ishlamoq.

2. Soʻz qoʻshish — qoʻshma soʻzlar

Ikki (baʼzan undan ortiq) asos birlashib, bitta tushunchani ataydigan soʻz hosil qiladi. Qoʻshma soʻzning maʼnosi koʻpincha qismlar maʼnosining oddiy yigʻindisi emas: belbogʻ, koʻzoynak. Qoʻshma ot va sifatlar, odatda, qoʻshib yoziladi. Qoʻshma feʼllar va tarkibli sonlar esa ajratib yoziladi: yordam bermoq, oʻn besh; bunday feʼllar haqida “Koʻmakchi feʼllar” darsiga qarang.

osh + xona → oshxona; tosh + baqa → toshbaqa; koʻz + oynak → koʻzoynak; hozir + javob → hozirjavob; lekin: qabul qilmoq — ajratib yoziladi.

3. Juftlash va 4. qisqartirish

Juftlashda maʼnosi yaqin, qarama-qarshi yoki oʻzaro bogʻliq ikki soʻz birikib, umumlashtirilgan maʼnoni bildiradi: ota-ona, aka-uka, kiyim-kechak, katta-kichik. Juft soʻzlar chiziqcha bilan yoziladi. Juft soʻzning bir qismi alohida ishlatilmasligi mumkin: “kiyim-kechak” dagi “kechak” mustaqil qoʻllanmaydi. Qisqartirishda soʻz birikmasining bosh harflari yoki boʻgʻinlaridan yangi soʻz hosil boʻladi: BMT (Birlashgan Millatlar Tashkiloti), OʻzMU (Oʻzbekiston Milliy universiteti). Harflardan tuzilgan qisqartmalar bosh harflar bilan yoziladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Soʻz shaklini yangi soʻz deb hisoblash: kitoblar — “kitob” soʻzining koʻplik shakli, kitobchi esa yangi soʻz. 2) Qoʻshma soʻzni ajratib, juft soʻzni qoʻshib yozish: “osh xona”, “otaona” emas — oshxona, ota-ona. 3) be- va -siz ni birga qoʻshish: “bemaʼnosiz” emas — bemaʼni yoki maʼnosiz. 4) katta-katta, sekin-sekin kabi takrorlarni yangi soʻz deb bilish: ular belgining kuchliligi yoki takrorlanishini bildiradi.

Oʻzingizni tekshiring. Soʻzni asos va qoʻshimchaga ajrating va maʼnosini asos orqali izohlab koʻring: gulzor = gul + -zor (“gul koʻp oʻsadigan joy”) — yasama ot; serhosil = ser- + hosil — yasama sifat; toshbaqa = tosh + baqa — qoʻshma soʻz; ota-ona — juft soʻz; BMT — qisqartma.

Oʻzak — soʻzning boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan va asosiy leksik maʼnoni tashiydigan qismi: ishchilarimizga soʻzida oʻzak — ish. Negiz — soʻzning navbatdagi qoʻshimcha qoʻshiladigan qismi; u oʻzakning oʻzi yoki oʻzak bilan soʻz yasovchi qoʻshimchadan iborat boʻlishi mumkin (ish, ishchi). Qoʻshimcha (affiks) — mustaqil ishlatilmaydigan, oʻzakka yoki negizga qoʻshilib, yangi soʻz yoki soʻzning yangi shaklini hosil qiladigan maʼnoli qism. Soʻzning eng kichik maʼnoli qismi morfema deyiladi; oʻzak ham, qoʻshimcha ham morfemadir.

Oʻzak va negiz: farqi nimada

Oʻzak — soʻzning eng “ichki” qismi: u boshqa qismlarga boʻlinmaydi va koʻpincha oʻzi alohida soʻz boʻlib ishlatiladi: gul, yoz, oq. Negiz esa qoʻshimchalar birin-ketin ulanadigan har qanday pogʻona. Tub negiz faqat oʻzakdan iborat (gul), yasama negiz esa oʻzak va soʻz yasovchi qoʻshimchadan (gulzor, gulchi). Shakl yasovchi va soʻz oʻzgartuvchi qoʻshimchalar negizga qoʻshiladi. Feʼllarda -moq harakat nomi shaklining qoʻshimchasi boʻlib, oʻzakka kirmaydi: yozmoq soʻzida oʻzak — yoz.

gul → gulzor → gulzorlar → gulzorlarimiz → gulzorlarimizda (oʻzak — gul, yasama negiz — gulzor).

Qoʻshimchalarning turlari

Oʻzbek tilida qoʻshimchalar deyarli har doim oʻzak yoki negizdan keyin keladi. Asos oldidan keladigan qoʻshimchalar (be-, no-, ser-, ba-) kam va ular asosan sifat yasaydi: betartib, baquvvat. Vazifasiga koʻra qoʻshimchalar uch guruhga boʻlinadi.

Qoʻshimchalarning uch guruhi
GuruhVazifasiMisollar
Soʻz yasovchiyangi leksik maʼnoli soʻz hosil qiladi, koʻpincha soʻzni boshqa turkumga oʻtkazadiish → ishchi, tuz → tuzli, tartib → betartib
Shakl yasovchileksik maʼnoni saqlab, grammatik maʼno qoʻshadi: daraja, kichraytirish, boʻlishsizlik, nisbat, zamonoqroq, uycha, yozdirmoq, kelma
Soʻz oʻzgartuvchisoʻzni gapdagi boshqa soʻzlar bilan bogʻlaydi: kelishik, egalik, shaxs-sonkitobim, kitobni, bordim

Koʻplik qoʻshimchasi -lar odatda shakl yasovchi hisoblanadi (kitoblar), lekin kesimda egaga moslashish uchun kelganda (Ular keldilar) soʻz oʻzgartuvchi vazifasini bajaradi. Shakli bir xil qoʻshimchalar turlicha boʻlishi mumkin: “ishchi” dagi -chi soʻz yasaydi, “sizchi?” dagi -chi esa yuklama. Bunday qoʻshimchalar shakldosh (omonim) qoʻshimchalar deyiladi.

Qoʻshimchalarning tartibi

Qoʻshimchalar soʻzga qatʼiy tartibda ulanadi: oʻzak → soʻz yasovchi → shakl yasovchi → soʻz oʻzgartuvchi. Soʻz yasovchi qoʻshimcha doim oʻzakka eng yaqin turadi, kelishik qoʻshimchasi esa otning eng oxirida keladi. Bu tartibni buzib boʻlmaydi: “kitobimlar”, “uydaim” shakllari notoʻgʻri, toʻgʻrisi — kitoblarim, uyimda.

Soʻzlarning tarkibi
SoʻzOʻzakSoʻz yasovchiShakl yasovchiSoʻz oʻzgartuvchi
ishchilarimizgaish-chi-lar-imiz, -ga
paxtakorlarningpaxta-kor-lar-ning
kuchliroqkuch-li-roq—
ishlamadingizish-la-ma, -di-ngiz

Qoʻshimcha qoʻshilganda yuz beradigan tovush oʻzgarishlari

Oʻzak va qoʻshimcha chegarasida ayrim tovushlar oʻzgaradi va bu yozuvda aks etadi. 1) Ikkinchi boʻgʻindagi unli tushadi: oʻgʻil + i → oʻgʻli, burun + i → burni, oʻrin + i → oʻrni, shahar + i → shahri. 2) Koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi q va k unli bilan boshlanadigan qoʻshimchadan oldin odatda gʻ va g ga aylanadi: qishloq + i → qishlogʻi, yurak + im → yuragim; bir boʻgʻinli va koʻplab oʻzlashma soʻzlarda saqlanadi: xalq + i → xalqi. 3) Qoʻshimchaning bosh undoshi asosga moslashadi: togʻ + ga → toqqa, eshik + ga → eshikka. 4) Unli bilan tugagan asosga qoʻshimcha unlisiz ulanadi, baʼzan asos oxiridagi unli oʻzgaradi: bola + im → bolam, soʻra + v → soʻrov, oʻqi + v → oʻquv.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Negizni oʻzak deb atash: “ishchilar” soʻzida oʻzak “ishchi” emas, ish; ishchi — yasama negiz. 2) -moq ni oʻzakka qoʻshish: “oʻqimoq” soʻzida oʻzak — oʻqi. 3) Oʻzgargan oʻzakni tanimaslik: “oʻgʻli”, “burni” soʻzlarida oʻzak — oʻgʻil, burun. 4) Hozirgi tilda boʻlinmaydigan soʻzlardan “qoʻshimcha” ajratish: quloq, barmoq — tub soʻzlar.

Oʻzingizni tekshiring. Tahlilni soʻz oxiridan boshlang: avval kelishik va egalikni, keyin koʻplik va boshqa shakl yasovchilarni, soʻngra soʻz yasovchini ajrating — qolgan qism oʻzak boʻladi. Masalan: doʻstlarimdan → doʻst (oʻzak) + lar (koʻplik) + im (1‑shaxs egaligi) + dan (chiqish kelishigi).

Son turlari — sonlarning maʼnosi va yasalishiga koʻra guruhlari. Maʼnosiga koʻra sonlar ikki katta guruhga boʻlinadi: miqdor sonlar narsaning miqdorini bildiradi va “qancha?”, “nechta?” soʻroqlariga javob beradi (besh, beshta, beshtacha), tartib sonlar esa narsaning sanoqdagi oʻrnini koʻrsatadi va “nechanchi?” soʻrogʻiga javob beradi (beshinchi). Miqdor sonlar oʻz ichida sanoq, dona, chama, jamlovchi, taqsim va kasr sonlarga ajraladi. Sonning umumiy xususiyatlari “Son” darsida berilgan.

Sanoq sonlar va ularning tuzilishi

Sanoq son miqdorni sof holda, qoʻshimchasiz bildiradi: bir, ikki, uch, oʻn, yuz, ming. Tuzilishiga koʻra sanoq sonlar sodda (bitta soʻzdan: yetti, qirq, million) va tarkibli (bir necha soʻzdan: oʻn bir, ikki yuz ellik) boʻladi. Tarkibli sonlar ajratib yoziladi. Oʻzbek tilida oʻnliklarning har biri alohida soʻz: oʻn, yigirma, oʻttiz, qirq, ellik, oltmish, yetmish, sakson, toʻqson. Sanoq sondan keyin ot birlik shaklida keladi: uch kitob, oʻn kishi.

Miqdor sonlarning turlari
TuriYasalishiMisollar
Sanoqqoʻshimchasizbesh olma, yuz yil
Dona-tabeshta olma, bitta savol
Chama-tacha, -lab, -larcha; juft sonlaroʻntacha odam, yuzlab kitob, besh-olti kishi
Jamlovchi-ov, -ala, -ovlon, koʻpincha egalik bilanikkovi, uchalamiz, beshovlon
Taqsim-tadan, -danikkitadan olma, beshdan
Kasrmaxraj chiqish kelishigida + surat; yarim, chorakuchdan bir, bir yarim, chorak

Dona, chama va taqsim sonlar

Dona son -ta qoʻshimchasi bilan yasaladi va narsalarni donasiga sanaydi: uchta kitob, oʻnta savol; bir + ta birikmasidan bitta hosil boʻladi. Donani bildirish uchun hisob soʻzlari ham ishlatiladi: besh nafar talaba, oʻn bosh qoʻy, ikki dona non, uch tup olma. Chama son taxminiy miqdorni bildiradi: -tacha (oʻntacha), -lab (yuzlab, minglab), -larcha (oʻnlarcha) yoki ikki sonning chiziqcha bilan juftlanishi (uch-toʻrt kun). Taqsim son miqdorning teng taqsimlanishini bildiradi: har biriga ikkitadan.

Sinfda yigirma beshta oʻquvchi bor. Majlisga yuzlab kishi keldi. Uch-toʻrt kundan keyin qaytaman. Har bir guruhga beshtadan savol berildi. Besh nafar talaba tanlovda gʻolib boʻldi.

Jamlovchi va kasr sonlar

Jamlovchi son bir necha narsani bir butun guruh sifatida koʻrsatadi. U -ov (ikkovi), -ala (ikkala) va -ovlon (uchovlon) qoʻshimchalari bilan yasaladi va koʻpincha egalik qoʻshimchasini oladi: ikkalamiz, uchovingiz. -ov qoʻshimchasi asosan ikkidan yettigacha boʻlgan sonlarga qoʻshiladi. Kasr son butunning qismini bildiradi: avval maxraj chiqish kelishigida, keyin surat aytiladi: uchdan bir (1/3), toʻrtdan uch (3/4). Oʻnli kasr “butun” soʻzi bilan oʻqiladi: 2,5 — ikki butun oʻndan besh.

Tartib sonlar

Tartib son sanoq songa -inchi (undoshdan keyin) yoki -nchi (unlidan keyin) qoʻshimchasini qoʻshish bilan yasaladi: bir → birinchi, besh → beshinchi, ikki → ikkinchi, olti → oltinchi. Tarkibli sonda qoʻshimcha faqat oxirgi soʻzga qoʻshiladi: yigirma beshinchi. Arab raqami bilan yozilganda -inchi oʻrniga chiziqcha qoʻyiladi: 5‑sinf, 21‑uy; rim raqamidan keyin esa chiziqcha ham, qoʻshimcha ham yozilmaydi. Raqam oldidan № belgisi qoʻyilmaydi: 5‑maktab. Kirill yozuvida sanalar chiziqchasiz yoziladi (2025‑yil 1‑yanvar), lotin yozuvida esa yil va kun raqamidan keyin chiziqcha qoʻyiladi.

Tartib sonning yasalishi
Sanoq sonTartib sonSoʻz va raqam bilan
birbirinchibirinchi sinf; 1‑sinf
ikkiikkinchiikkinchi boʻlim; 2‑boʻlim
toʻqqiztoʻqqizinchitoʻqqizinchi uy; 9‑uy
yigirmayigirmanchiyigirmanchi xona; 20‑xona
ellikellikinchiellikinchi maktab; 50‑maktab

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Sondan keyin otni koʻplik shaklida ishlatish: “besh kitoblar” emas — besh kitob. 2) Yozilishida adashish: toʻqqiz, sakkiz soʻzlari qoʻsh q va k bilan yoziladi; “toʻqiz”, “sakiz” notoʻgʻri. 3) Unli bilan tugagan songa -inchi qoʻshish: “ikkiinchi”, “yigirmainchi” emas — ikkinchi, yigirmanchi. 4) Raqamdan keyin qoʻshimcha yozish: “5‑nchi sinf”, “5‑inchi sinf” emas — 5‑sinf. 5) Rus tilidan kalka: “uy 5” emas — 5‑uy.

Soʻroq berib tekshiring: nechta? — dona son (uchta); qancha chamasi? — chama son (oʻntacha); nechtadan? — taqsim son (ikkitadan); nechovlon? — jamlovchi son (uchovlon); nechanchi? — tartib son (uchinchi).

Olmosh turlari — olmoshlarning maʼnosi va nutqdagi vazifasiga koʻra ajratiladigan guruhlari. Oʻzbek tilida yetti tur farqlanadi: kishilik, oʻzlik, koʻrsatish, soʻroq, belgilash, boʻlishsizlik va gumon olmoshlari. Olmoshning umumiy belgilari va kishilik olmoshlarining turlanishi “Olmosh” darsida berilgan.

Olmoshning yetti turi
TuriOlmoshlarMisol
Kishilikmen, sen, u, biz, siz, ularBiz ertaga yoʻlga chiqamiz.
Oʻzlikoʻz: oʻzim, oʻzing, oʻzi…Oʻzim tekshirib koʻraman.
Koʻrsatishbu, shu, u, oʻsha, ushbu; bunday, shunchaOʻsha kunni unutmayman.
Soʻroqkim, nima, qanday, qaysi, qancha, necha, qayerQaysi avtobus markazga boradi?
Belgilashhamma, barcha, butun, har, har bir, har kimHar bir oʻquvchi javob berdi.
Boʻlishsizlikhech kim, hech narsa, hech qanday, hech qaysiHech kim kechikmadi.
Gumonkimdir, nimadir, qandaydir, allakim, birov, birorKimdir eshikni taqillatdi.

Kishilik va oʻzlik olmoshlari

Kishilik olmoshlari soʻzlovchini (men, biz), tinglovchini (sen, siz) va uchinchi shaxsni (u, ular) bildiradi. U soʻzi ot oʻrnida kelsa kishilik olmoshi, ot oldida turib ishora qilsa koʻrsatish olmoshi boʻladi: U kecha keldi — U tomonga qarang. Oʻzlik olmoshi oʻz doim egalik qoʻshimchasi orqali shaxsga moslashadi (jadvalga qarang). U taʼkid uchun ishlatiladi: Oʻzim aytaman; harakat bajaruvchining oʻziga qaratilganini koʻrsatadi: U oʻzini koʻzguda koʻrdi; qoʻshimchasiz holda esa egalik qoʻshimchali ot oldida keladi: oʻz uyimiz, oʻz fikringiz.

Oʻzlik olmoshining shaxs-son shakllari
ShaxsBirlikKoʻplik
birinchi shaxsoʻzimoʻzimiz
ikkinchi shaxsoʻzingoʻzingiz, oʻzlaringiz
uchinchi shaxsoʻzioʻzlari

Koʻrsatish olmoshlari

Bu yaqindagi, u uzoqdagi narsaga ishora qiladi; shu yonimizdagi yoki hozirgina tilga olingan, oʻsha ilgaridan maʼlum narsani koʻrsatadi; ushbu esa rasmiy va yozma uslubga xos: Ushbu shartnoma ikki nusxada tuzildi. Ulardan belgini koʻrsatuvchi bunday, shunday, unday va miqdorni koʻrsatuvchi buncha, shuncha shakllari hosil boʻladi. Bu yer, shu yer, u yer birikmalari ajratib yoziladi: bu yerda, u yerga.

Soʻroq olmoshlari

Soʻroq olmoshi javob kutilayotgan soʻz oʻrnida turadi: kim? — faqat odam haqida, nima? — narsa, hodisa va hayvon haqida: Derazada nima oʻtiribdi? — Mushuk. Qanday? va qaysi? belgini, qancha? va necha? miqdorni, nechanchi? tartibni, qayer? oʻrinni soʻraydi. Soʻroq olmoshi bor gapda -mi yuklamasi qoʻllanmaydi: Kim keldi? Soʻroqsiz gapda esa u ikki qismni bogʻlaydi: Kim koʻp oʻqisa, oʻsha koʻp biladi.

Belgilash, boʻlishsizlik va gumon olmoshlari

Belgilash (ayrim darsliklarda jamlash) olmoshlari narsalarni butunicha yoki har birini alohida qamraydi. Hamma va barcha egalik olib ot oʻrnida kela oladi: hammamiz, barchangiz, hammasi; butun va har esa faqat ot oldida turadi: butun shahar, har kuni. Boʻlishsizlik olmoshlari hech soʻzi bilan tuziladi, kesim esa boʻlishsiz shaklda boʻladi: Hech narsa eshitmadim. Gumon olmoshlari -dir qoʻshimchasi, alla- qismi yoki bir soʻzi asosida hosil boʻladi: kimdir, nimadir, allaqanday, birov, biror. Kelishik qoʻshimchasi -dir dan oldin qoʻshiladi: kimgadir, nimadandir.

Barchangizga rahmat. Butun oila yigʻildi. Bu haqda hech kimga aytmang. Biror savolingiz boʻlsa, yozing. Allaqayerdan musiqa eshitilardi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Soʻroq olmoshi bilan -mi ni birga ishlatish: “Nima boʻldimi?” emas, Nima boʻldi? 2. Boʻlishsizlik olmoshi bilan boʻlishli kesim: “Hech kim keldi” emas, Hech kim kelmadi. 3. Har bir dan keyin koʻplik qoʻshimchasi: “har bir oʻquvchilar” emas, har bir oʻquvchi. 4. Hayvon haqida “Bu kim?” emas, Bu nima? deb soʻraladi. 5. Qoʻshib yozish va qoʻshimcha oʻrnini almashtirish: “buyer”, “kimdirga” emas, bu yer, kimgadir.

Oʻzingizni tekshiring

Olmosh turini aniqlash uchun ketma-ket soʻrang: shaxsni koʻrsatadimi (kishilik, oʻzlik), narsaga ishora qiladimi (koʻrsatish), soʻraydimi (soʻroq), butunni yoki har birini qamraydimi (belgilash), inkor etadimi (boʻlishsizlik), nomaʼlum narsani bildiradimi (gumon). Masalan, Bu haqda hech kimga aytmang gapida bu — koʻrsatish olmoshi, hech kimga — joʻnalish kelishigidagi boʻlishsizlik olmoshi.

Koʻmakchi feʼl — oʻz lugʻaviy maʼnosini qisman yoki toʻla yoʻqotib, yetakchi feʼlga qoʻshimcha maʼno beradigan feʼl. U yetakchi feʼlning -(i)b yoki -a/-y ravishdosh shaklidan keyin keladi va harakatning qanday kechishini koʻrsatadi: boshlanishini, tugallanishini, davom etishini, kimdir uchun bajarilishini: yozib boʻldi, oʻqiy boshladi, aytib berdi. Ikkala feʼl birgalikda bitta kesim yoki bitta gap boʻlagi hisoblanadi.

Yetakchi va koʻmakchi feʼl

Birikmada asosiy maʼno yetakchi feʼlda, grammatik koʻrsatkichlar esa koʻmakchi feʼlda boʻladi: zamon, shaxs-son va boʻlishsizlik qoʻshimchalari koʻmakchi feʼlga qoʻshiladi: oʻqib chiqdim, yoza olmadi, uxlab qolibsiz. Bitta birikmada ikki koʻmakchi feʼl ham kelishi mumkin: Menga xat yozib bera olasizmi?

Eng koʻp ishlatiladigan koʻmakchi feʼllar
BirikmaMaʼnosiMisol
-a/-y boshlamoqboshlanishYomgʻir yogʻa boshladi.
-(i)b boʻlmoqtugallanishVazifani qilib boʻldim.
-(i)b chiqmoqboshidan oxirigacha bajarishHisobotni oʻqib chiqdim.
-(i)b olmoqoʻzi uchun bajarishManzilni yozib oldim.
-(i)b bermoqboshqa kishi uchun bajarishUkamga masalani tushuntirib berdim.
-(i)b qoʻymoqnatija saqlanishi; oʻylamay bajarishEshikni ochib qoʻydi. Sirni aytib qoʻydim.
-(i)b qolmoqkutilmaganda, bexosdan yuz berishUxlab qolibman.
-(i)b ketmoq, -(i)b yubormoqbirdaniga yoki kuchli yuz bergan harakatQoʻrqib ketdi. Kulib yubordi.
-(i)b turmoqvaqti-vaqti bilan takrorlanishXabar berib turing.
-(i)b oʻtirmoq, -(i)b yotmoq, -(i)b yurmoqdavomiylikBobom gazeta oʻqib oʻtiribdi.
-(i)b koʻrmoqsinab koʻrishBu taomni totib koʻring.
-(i)b bormoqasta-sekin kuchayishNarxlar oshib bormoqda.
-a/-y olmoqimkoniyat, qobiliyatU uch tilda gapira oladi.
-a/-y bermoq (-aver/-yver)harakatning toʻsiqsiz davomiGapiravering.

Mustaqil va koʻmakchi maʼno

Koʻmakchi feʼl vazifasidagi soʻzlarning deyarli barchasi mustaqil feʼl sifatida ham qoʻllanadi. Farq maʼnoda koʻrinadi: mustaqil feʼl oʻz harakatini ataydi, koʻmakchi feʼl esa yetakchi feʼl ifodalagan harakatning kechishini aniqlashtiradi, xolos.

Bitta feʼlning ikki xil qoʻllanishi
FeʼlMustaqil feʼlKoʻmakchi feʼl
ol-Doʻkondan non oldim.Raqamni yozib oldim.
qol-Men uyda qoldim.Men kechikib qoldim.
oʻtir-Bobom kursiga oʻtirdi.Bobom oʻylab oʻtiribdi.
bor-Biz muzeyga bordik.Aholi soni oshib bormoqda.

Qoʻshma feʼldan farqi

Sotib olmoq, olib kelmoq kabi birikmalarda ikki feʼl birlashib, yangi lugʻaviy maʼno hosil qilgan: bular qoʻshma feʼl boʻlib, lugʻatda alohida beriladi (feʼl darsiga qarang). Koʻmakchi feʼl esa yangi soʻz yasamaydi: u har qanday mos feʼlga qoʻshilib, faqat harakatning kechishini oʻzgartiradi: yozib boʻldi, ishlab boʻldi, oʻqib boʻldi. Koʻmakchi feʼlni uchun, bilan, haqida kabi koʻmakchilar bilan ham adashtirmang: ular otga bogʻlanadi (koʻmakchilar darsiga qarang).

Yozilishi va koʻp uchraydigan xatolar

1. Yetakchi va koʻmakchi feʼl ajratib va vergulsiz yoziladi: “oʻqib, chiqdi” emas, oʻqib chiqdi; “yozaoladi” emas, yoza oladi. 2. Faqat -a/-y va ber- birikmasi qoʻshilib, -aver/-yver shaklida yoziladi: kiravering, oʻqiyverdi; “kira bering” shaklida ajratib yozish xato. 3. Soʻzlashuvdagi qisqargan shakllar yozma nutqda ishlatilmaydi: “yozvoldim” emas, yozib oldim; “aytvordi” emas, aytib yubordi. 4. Rus tilidan tarjimada tugallangan harakatni har doim koʻmakchi feʼl bilan berish shart emas: Kitobni oʻqidim ham toʻgʻri, Kitobni oʻqib chiqdim esa kitob oxirigacha oʻqilganini taʼkidlaydi.

Oʻzingizni tekshiring

Feʼl koʻmakchi boʻladi, agar: 1) undan oldin -(i)b yoki -a/-y shaklidagi feʼl tursa; 2) uni tashlab yuborganda asosiy maʼno saqlansa (uxlab qoldim → uxladim); 3) oʻzi toʻgʻri maʼnosini bildirmasa. Masalan, Ukam ishini tugatib, uxlab qoldi gapida tugatib — vergul bilan ajratilgan alohida harakat, uxlab qoldi esa yetakchi va koʻmakchi feʼldan iborat bitta kesim.

Harakat nomi — ish-harakatni ot kabi nomlaydigan, lekin feʼllik xususiyatlarini saqlagan feʼl shakli. U harakatni shaxs, son va zamonga bogʻlamay, umumiy tarzda bildiradi va “nima qilish?” soʻrogʻiga javob beradi: oʻqish, yozish, suzish, kutish. Shu sababli gapda harakat nomi otga xos vazifalarni bajaradi: Kitob oʻqish xotirani mustahkamlaydi.

Harakat nomi qoʻshimchalari

Harakat nomining yasalishi
QoʻshimchaQoʻshilishi va qoʻllanishiMisollar
-ish / -shundoshdan keyin -ish, unlidan keyin -sh; eng faol qoʻshimchayoz-ish, kel-ish, oʻqi-sh, ishla-sh
-uv / -vundoshdan keyin -uv, unlidan keyin -v; negiz oxiridagi a tovushi o ga oʻtadiboshqar-uv, tekshir-uv, sayla → saylov, soʻra → soʻrov
-moqlugʻat shakli, kitobiy uslub, maqollaryozmoq, oʻqimoq, yashamoq
-maslikboʻlishsiz shaklkelmaslik, kechikmaslik, unutmaslik

-(u)v bilan yasalgan koʻp soʻzlar vaqt oʻtishi bilan oddiy otga aylangan: yozuv, saylov, toʻlov, oʻquv (oʻquv yili). -moq shakli bugun asosan lugʻatda, maqollarda va kitobiy nutqda uchraydi: Yashamoq — kurashmoq.

Feʼllik va otlik belgilari

Harakat nomining ikki tomonlama tabiati
BelgiMisol
feʼl kabi: nisbat oladiyozilish, yozdirish
feʼl kabi: boʻlishsiz shaklga egauxlamaslik
feʼl kabi: toʻldiruvchi va hol biriktiradixatni tez yozish
ot kabi: egalik qoʻshimchasini oladioʻqishim, kelishingiz
ot kabi: kelishikda turlanadisuzishga, oʻqishni, ketishdan

Shaxs-son va zamon qoʻshimchalarini harakat nomi olmaydi. Harakat bajaruvchisi egalik qoʻshimchasi va qaratqich kelishigidagi soʻz orqali koʻrsatiladi: Sizning vaqtida kelishingiz muhim.

Gapdagi vazifasi

Ega: Erta turish sogʻliqqa foydali. Toʻldiruvchi: U suzishni yoqtiradi. Kesim: Asosiy maqsadimiz — sifatni oshirish. Aniqlovchi: oʻqish zali, suzish havzasi. Koʻmakchili hol: Uxlashdan oldin xonani shamollating. Oʻqish uchun Toshkentga keldi.

Kerak, lozim, zarur, mumkin soʻzlari bilan harakat nomi kesim tarkibiga kiradi va majburiyat yoki imkoniyatni bildiradi: Ertaga ertalab kelishingiz kerak. Bu yerda chekish mumkin emas. Ega ham, kesim ham harakat nomi bilan ifodalansa, ular orasiga tire qoʻyiladi: Oʻqish — oʻrganish.

Boshqa shakllardan farqlash

-(i)sh qoʻshimchasi hamkorlik nisbati va uchinchi shaxs koʻplik koʻrsatkichi bilan shakldosh. Agar -(i)sh dan keyin feʼl qoʻshimchasi kelsa, bu harakat nomi emas: yozishdi, koʻrishamiz. Harakat nomi soʻz oxirida turadi yoki ot qoʻshimchalarini oladi: yozish, yozishni, yozishimiz. Ayrim harakat nomlari toʻla otga aylangan: kirish, chiqish, “tahsil” maʼnosidagi oʻqish: Oʻqishga kirdi. Soʻz sifat bilan aniqlansa yoki bemalol koʻplik olsa (katta toʻlovlar), u ot; tushum kelishigidagi toʻldiruvchini boshqarsa (soliqni toʻlash), harakat nomi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Bajaruvchini qaratqich oʻrniga tushum kelishigida yozish: “sizni kelishingiz” emas, sizning kelishingiz. 2. Rus yoki ingliz tilidagi infinitivni -moq bilan berish: “oʻqimoqni yaxshi koʻraman” emas, oʻqishni yaxshi koʻraman. 3. Oddiy koʻrsatmada kitobiy -moq shaklini ishlatish: “Hujjatni topshirmoq kerak” emas, Hujjatni topshirish kerak tabiiyroq. 4. Egalik qoʻshimchasini moslashtirmaslik: “Biz borishingiz kerak” emas, Biz borishimiz kerak.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻz harakat nomi boʻladi, agar: 1) feʼl negizidan -(i)sh, -(u)v, -moq yoki -maslik bilan yasalgan boʻlsa; 2) “nima qilish?” soʻrogʻiga javob bersa; 3) shaxs-son va zamon koʻrsatkichini olmagan boʻlsa. Tahlil: Vaqtida kelishingiz muhim gapida kelishingiz — ikkinchi shaxs egalik qoʻshimchali, bosh kelishikdagi harakat nomi, gapda ega.

Undov, taqlid va modal soʻzlar — mustaqil va yordamchi soʻz turkumlaridan tashqari alohida guruhni tashkil etuvchi soʻzlar. Ular mustaqil soʻzlar kabi narsa yoki harakatni nomlamaydi, yordamchi soʻzlar kabi soʻzlarni bogʻlamaydi ham. Undov his-hayajon yoki buyruqni, taqlid soʻz tovush yoxud koʻrinish taassurotini, modal soʻz esa soʻzlovchining aytilayotgan fikrga munosabatini ifodalaydi: Oh, qanday goʻzal! Eshik taq-taq qildi. Albatta, kelaman.

Alohida guruh soʻzlar
GuruhNimani ifodalaydiMisollarGapdagi oʻrni
Undovhis-tuygʻu, chaqirish, haydashoh, voy, ofarin, ey, hoy, pishtgap boʻlagi boʻlmaydi; vergul yoki undov belgisi bilan ajratiladi
Taqlid soʻztovush yoki koʻrinishtaq-taq, shaqir-shuqur, yalt-yalt, lip-lipkoʻpincha hol yoki kesim tarkibida
Modal soʻzishonch, gumon, zaruratalbatta, balki, shekilli, kerak, mumkinkirish soʻz yoki kesim

Undovlar

Undovlar maʼnosiga koʻra ikki guruhga boʻlinadi. His-hayajon undovlari quvonch, hayrat, afsus, qoʻrquvni bildiradi: oh, eh, voy, ofarin, balli, ura. Buyruq-xitob undovlari kishini chaqirish yoki hayvonni chaqirish va haydash uchun ishlatiladi: ey, hoy, qani (Qani, boshladik!), pisht (mushukka), kisht (tovuqqa), chu (otga). Bitta undov ohangga qarab turli hisni bildirishi mumkin: voy! — ham qoʻrquv, ham hayrat.

Ofarin, juda yaxshi ishlabsiz! Eh, vaqtida kelganimizda edi… Hoy, eshikni yoping! Voy-boʻy, qancha odam!

Gap boshidagi undovdan keyin vergul, his kuchli boʻlsa, undov belgisi qoʻyiladi: Oh, qanday tong! Eh! Hammasi boshqacha boʻlishi mumkin edi. Takrorlangan undovlar chiziqcha bilan yoziladi: voy-voy, ha-ha. Otlashgan undov ot qoʻshimchalarini olib, gap boʻlagiga aylanadi: Bemorning oh-vohi tinmadi.

Taqlid soʻzlar

Taqlid soʻzlar ikki turli boʻladi. Tovushga taqlid soʻzlar odam, hayvon, tabiat va narsalar chiqargan ovozni ifodalaydi: taq-taq, gumbur, shildir-shildir, miyov, qars. Holatga taqlid soʻzlar koʻrinish yoki harakat taassurotini beradi: yalt-yalt, lip-lip, gʻij-gʻij, lang: Eshik lang ochiq. Ular odatda takrorlanib yoki unli oʻzgarishi bilan juftlashib keladi va chiziqcha bilan yoziladi: taraq-turuq, shaqir-shuqur.

Taqlid soʻzlar etmoq, demoq, qilmoq feʼllari bilan birikadi yoki -illa, -ira, -la qoʻshimchalari yordamida feʼl yasaydi: yalt etdi, gurs etib yiqildi; taqillamoq, yaltiramoq, shitirlamoq. Gapda koʻpincha hol boʻladi: Yuragi duk-duk urardi. Otlashganda ega yoki toʻldiruvchi boʻlishi mumkin: Tashqaridan taq-taq eshitildi.

Modal soʻzlar

Modal soʻzlarning maʼno guruhlari
MaʼnosiModal soʻzlarMisol
ishonch, tasdiqalbatta, shubhasiz, haqiqatan, darhaqiqat, haAlbatta, sizga yordam beramiz.
gumon, taxminbalki, ehtimol, shekilli, chamasi, aftidanU bugun kelmaydi shekilli.
zaruratkerak, lozim, zarur, shartHujjatlarni ertagacha topshirish kerak.
imkoniyatmumkinSavollarni yozma yuborish mumkin.
inkoryoʻq— Choy ichasizmi? — Yoʻq, rahmat.

Modal soʻzlar uch xil vazifada keladi. Gap boshida yoki oʻrtasida kirish soʻz boʻlib, vergul bilan ajratiladi: Aftidan, yomgʻir yogʻadi (batafsil kirish soʻz darsida). Kerak, lozim, zarur, mumkin, shart harakat nomi bilan birga kesim boʻladi va vergul bilan ajratilmaydi: Borish kerak. Ha va yoʻq butun gap oʻrnida kela oladi: — Tayyormisiz? — Ha.

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Kirish vazifasidagi modal soʻzdan keyin vergulni tushirib qoldirish: “Albatta biz kelamiz” emas, Albatta, biz kelamiz. 2. Maʼnodosh ikki soʻzni yonma-yon ishlatish: “Balki ehtimol u kelar” — ortiqcha, Balki u kelar yetarli. 3. Taqlid soʻzlarni qoʻshib yozish: “taqtaq”, “yaltyalt” emas, taq-taq, yalt-yalt. 4. Undovdan keyin belgi qoʻymaslik: “Ey toʻxtang” emas, Ey, toʻxtang! 5. Rasmiy matnda soʻzlashuvga xos undovlarni (voy-boʻy, eh-he) ishlatish.

Oʻzingizni tekshiring

Guruhni aniqlash uchun soʻzni gapdan xayolan olib tashlang. Mazmun saqlanib, faqat his yoʻqolsa — undov; tovush yoki harakat tasviri yoʻqolsa — taqlid soʻz; soʻzlovchining ishonchi yoki gumoni yoʻqolsa — modal soʻz. Masalan, Eh, yomgʻir yogʻyapti shekilli: derazadan shitir-shitir ovoz kelyapti gapida eh — undov, shekilli — modal soʻz, shitir-shitir — taqlid soʻz.

Morfologik tahlil — soʻzni soʻz turkumi, maʼno turi, tuzilishi va grammatik shakllari jihatidan maʼlum tartibda tekshirish. Soʻz lugʻatdagi shaklida emas, gapdagi shaklida tahlil qilinadi: “kitobimni” soʻzida turkum, son, egalik va kelishik aniqlanadi. Soʻzning boshqa soʻzlar bilan aloqasini sintaktik tahlil oʻrganadi, shuning uchun bu yerda gapdagi vazifa oxirida qisqa qayd etiladi.

Tahlilning umumiy tartibi

Tahlil tartibi: 1) soʻzning gapdagi shakli va soʻrogʻi; 2) soʻz turkumi; 3) maʼno turi, masalan, atoqli yoki turdosh ot; 4) tuzilishi: tub yoki yasama, sodda, qoʻshma, juft, takroriy; 5) asos, qoʻshimchalar (“Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar” darsiga qarang) va grammatik shakllar; 6) gapdagi vazifasi.

Har bir turkumda nimalar aniqlanadi
TurkumNimalar koʻrsatiladiMisol
Otatoqli / turdosh, aniq / mavhum, yakka / jamlovchi; son, egalik, kelishikota-onamizga: juft, 1‑shaxs koʻplik, joʻnalish kelishigi
Sifatmaʼno guruhi (rang-tus, maza-taʼm, shakl va b.), darajasi, otlashganmioppoq: orttirma daraja
Sonmiqdor yoki tartib son; miqdor sonning turi (sanoq, dona, chama, jamlovchi, taqsim, kasr)beshtadan: taqsim son
Olmoshmaʼno turi (kishilik, koʻrsatish, soʻroq, oʻzlik, belgilash, boʻlishsizlik, gumon), shaklihech kim: boʻlishsizlik olmoshi
Ravishmaʼno turi (holat, payt, oʻrin, miqdor-daraja, sabab, maqsad), darajasisekin-asta: holat ravishi
Feʼlboʻlishli-boʻlishsizligi, oʻtimliligi, nisbati, vazifa shakli, mayli, zamoni, shaxs-sonioʻqitmadik: boʻlishsiz, orttirma nisbat
Yordamchi soʻzlarturi va vazifasi; gap boʻlagi boʻlmaydiuchun — koʻmakchi, ammo — bogʻlovchi, -mi — yuklama

Namuna: gapdagi har bir soʻzni tahlil qilish

Singlim bugun ikkita chiroyli rasm chizdi.

Namuna gapning morfologik tahlili
SoʻzTurkumi va soʻrogʻiMorfologik belgilariGapdagi vazifasi
singlimot; kim?turdosh, aniq, tub; singil + -im (1‑shaxs birlik egaligi); birlik, bosh kelishikega
bugunravish; qachon?payt ravishi, oʻzgarmaydipayt holi
ikkitason; nechta?miqdor son, dona son: ikki + -taaniqlovchi
chiroylisifat; qanday?yasama: chiroy + -li; oddiy darajaaniqlovchi
rasmot; nima?turdosh, aniq, tub; birlik, belgisiz tushum kelishigitoʻldiruvchi
chizdifeʼl; nima qildi?boʻlishli, oʻtimli, aniq nisbat; aniqlik mayli, oʻtgan zamon (-di), 3‑shaxs birlikkesim

Eʼtibor bering: son bilan kelgan ot koʻplik qoʻshimchasini olmaydi — “ikkita rasm” toʻgʻri, “ikkita rasmlar” notoʻgʻri. “Rasm” soʻzida kelishik qoʻshimchasi yoʻq, lekin u “nimani?” soʻrogʻiga javob beradi — bu belgisiz tushum kelishigi. “Singlim” soʻzida ikkinchi boʻgʻindagi unli tushgan: singil + im.

Feʼlni tahlil qilishning oʻziga xosligi

Feʼlda belgilar koʻp, ularni qatʼiy tartibda ayting: boʻlishli yoki boʻlishsiz, oʻtimli yoki oʻtimsiz, nisbati, soʻng vazifa shakli. Tuslangan feʼlda mayl, zamon va shaxs-son koʻrsatiladi. Sifatdosh, ravishdosh va harakat nomi tuslanmaydi: shakl qoʻshimchasi va vazifasi aytiladi — “oʻqigan bola”: sifatdosh, aniqlovchi; “kulib gapirdi”: ravishdosh, hol; “oʻqish foydali”: harakat nomi, ega.

keltirmadingiz = kel + -tir (orttirma nisbat) + -ma (boʻlishsizlik) + -di (oʻtgan zamon) + -ngiz (2‑shaxs koʻplik): feʼl, boʻlishsiz, oʻtimli, aniqlik mayli.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Turkumni odatdagi maʼnoga qarab belgilash. “Yaxshilar koʻp” gapida “yaxshilar” shaxsni atab, koʻplik qoʻshimchasini olgan — bu otlashgan sifat. 2) Belgisiz kelishikni koʻrmaslik: “maktab hovlisi” birikmasida “maktab” belgisiz qaratqich kelishigida. 3) Soʻz yasovchi va shakl hosil qiluvchi qoʻshimchalarni aralashtirish: “ishchilarga” soʻzida -chi yangi soʻz yasaydi, -lar va -ga esa uning shakllarini hosil qiladi. 4) Yordamchi soʻzni gap boʻlagi deb hisoblash: “doʻstim uchun” birikmasida “uchun” “doʻstim” bilan birga bitta boʻlak boʻladi.

Oʻzingizni tekshiring

Tahlil qiling: “Biz bu yil uchta yangi kitob oʻqidik.” Javob: biz — kishilik olmoshi, 1‑shaxs koʻplik, ega; bu — koʻrsatish olmoshi; yil — turdosh ot, bosh kelishik, “bu yil” — payt holi; uchta — dona son, aniqlovchi; yangi — sifat, oddiy daraja, aniqlovchi; kitob — belgisiz tushum, toʻldiruvchi; oʻqidik — feʼl, boʻlishli, oʻtimli, aniqlik mayli, oʻtgan zamon, 1‑shaxs koʻplik, kesim.