UzLocal

Tinish belgilari

Tinish belgilari matnning ritmi va tushunarliligiga taʼsir qiladi. Boʻlim oʻzbekcha interfeyslar, yordamchi matnlar va marketing xabarlari uchun qoidalarni tushuntiradi.

Tinish belgilari — yozuvda gaplarni bir‑biridan, gap ichidagi qismlarni esa oʻzaro ajratish hamda soʻzlovchining maqsadi va ohangini koʻrsatish uchun qoʻllanadigan shartli belgilar. “Tinish” soʻzi “toʻxtash, tin olish” maʼnosi bilan bogʻliq: ogʻzaki nutqdagi toʻxtam va ohang yozuvda aynan shu belgilar orqali beriladi. Tinish belgilari tizimi va ularni qoʻllash qoidalari punktuatsiya deyiladi.

Tinish belgilari nima uchun kerak

Tinish belgilari matnni oʻqishni osonlashtiradi va fikr notoʻgʻri tushunilishiga yoʻl qoʻymaydi. Ular gap qayerda tugaganini va maqsadini (xabar, soʻroq, his‑hayajon) koʻrsatadi, uyushiq boʻlaklar, undalma va kirish soʻzlarni ajratadi, qoʻshma gap qismlarini chegaralaydi, koʻchirma gapni muallif gapidan farqlaydi. Bitta belgi tushib qolsa yoki almashsa, gap maʼnosi oʻzgarishi mumkin.

Doʻstim, Akmal keldi. (Doʻstga murojaat qilinyapti.) · Doʻstim Akmal keldi. (Akmal — doʻst.) · U keldi. · U keldi? · U keldi!

Oʻzbek tilidagi tinish belgilari

Oʻnta tinish belgisi va ularning asosiy vazifasi
BelgiNomiAsosiy vazifasiMisol
.nuqtadarak va ohangi vazmin buyruq gap oxiridaDars boshlandi.
?soʻroq belgisisoʻroq gap oxiridaQachon kelasiz?
!undov belgisihis‑hayajonli gap oxiridaQanday goʻzal!
…koʻp nuqtafikrning tugallanmaganligi, ikkilanishMen… bilmadim.
,vergulgap ichidagi qismlarni ajratadiOlma, nok, uzum pishdi.
;nuqtali vergulichida vergul boʻlgan keng qismlarni ajratadiKuz keldi, barglar sargʻaydi; qushlar janubga uchdi.
:ikki nuqtasanash, izoh va koʻchirma gapdan oldinSumkamda uch narsa bor: daftar, ruchka va kitob.
—tireega va kesim orasida, tushirib qoldirilgan boʻlak oʻrnida, keskin qarshilikdaToshkent — Oʻzbekiston poytaxti.
( )qavsqoʻshimcha izoh, kiritmaAlisher Navoiy (1441–1501) — buyuk shoir.
“ ”qoʻshtirnoqkoʻchirma gap, nomlar, alohida maʼnodagi soʻzlar“Oʻtkan kunlar” romani

Defis (ota‑ona, 5‑sinf), oʻ va gʻ harflaridagi ʻ belgisi hamda tutuq belgisi (ʼ) tinish belgilariga kirmaydi: ular soʻz va gaplar orasida emas, soʻz ichida ishlaydigan imlo belgilaridir. Tire bilan defisning farqi haqida alohida dars bor.

Tinish belgilarining turlari

Belgilarning vazifasiga koʻra guruhlari
GuruhBelgilarVazifasi
gap oxiridagi belgilar. ? ! …gapni keyingi gapdan ajratadi, maqsadi va ohangini bildiradi
gap ichidagi ayiruvchi belgilar, ; : —gap boʻlaklari va qoʻshma gap qismlarini chegaralaydi
ajratuvchi (juft) belgilar( ), “ ”, juft vergul, juft tiregapning bir qismini ikki tomondan ajratib koʻrsatadi

Bizning ustozimiz, tajribali tilshunos, bugun maʼruza oʻqiydi. · Ertaga, ehtimol, yomgʻir yogʻadi. — Juft vergul.

Tinish belgilari nimaga asoslanadi

Punktuatsiyaning asosiy tayanchi — gap tuzilishi: belgi uyushiq boʻlaklar, undalma, kirish soʻz yoki qoʻshma gap qismlari chegarasi talab qilgan joyga qoʻyiladi. Mazmun va ohang ham hisobga olinadi. Biroq toʻxtamning oʻzi vergul uchun asos emas: Kecha kutubxonaga kelgan oʻquvchilar kitoblarni qaytarishdi gapida uzun egadan keyin toʻxtam bor, lekin vergul qoʻyilmaydi.

Boʻshliqlar va koʻp uchraydigan xatolar

Nuqta, vergul, ikki nuqta, nuqtali vergul, soʻroq va undov belgilari hamda koʻp nuqta oldingi soʻzga boʻshliqsiz yoziladi, ulardan keyin boʻshliq qoldiriladi. Qavs va qoʻshtirnoq ichida boʻshliq boʻlmaydi. Tiredan oldin va keyin boʻshliq qoʻyiladi (oldingisi ajralmas boʻshliq). Koʻp uchraydigan xatolar: belgidan oldin boʻshliq (Salom , doʻstim ! — notoʻgʻri), bitta … oʻrniga uchta nuqta, lotin yozuvida “…” oʻrniga «…», ega bilan kesim orasida vergul (Men, ertaga kelaman — notoʻgʻri).

Oʻzingizni tekshiring: avval gap maqsadini aniqlang — oxiridagi belgi shunga bogʻliq; keyin kesimlarni toping: ular bir nechta boʻlsa, qismlar chegarasini izlang; soʻng undalma, kirish soʻz, uyushiq va izohlovchi boʻlaklarni belgilang. Har bir belgi keyingi darslarda batafsil koʻrib chiqilgan.

Nuqta (.) — gap oxirida qoʻyilib, fikr tugaganini, ovoz pasayib toʻxtam qilinishini bildiradigan tinish belgisi. U eng koʻp ishlatiladigan belgi: darak gaplarning deyarli hammasi nuqta bilan tugaydi. Bundan tashqari, nuqta qisqartma belgisi sifatida ham qoʻllanadi: qisqartirilgan soʻzlar, ism va ota ismining bosh harflaridan keyin hamda sananing raqamli yozuvida.

Gap oxirida nuqta

Nuqta darak gap oxirida hamda buyruq gap vazmin, kuchli his‑hayajonsiz aytilganda qoʻyiladi; his kuchli boʻlsa, undov belgisi qoʻyiladi. Tarkibida kim, nima, qayerda kabi soʻzlar boʻlsa‑da, soʻroq ifodalamagan darak gapdan keyin ham nuqta qoʻyiladi. Qoʻshma gap ham, qismlari nechta boʻlishidan qatʼi nazar, bitta nuqta bilan tugaydi. Nuqtadan keyingi gap bosh harf bilan boshlanadi.

Bugun havo iliq. · Darsga kechikmang. · Iltimos, eshikni yoping. · Uning qayerda yashashini bilmayman. · Qoʻngʻiroq chalindi, oʻquvchilar sinfga kirdi.

Nuqtaning boshqa vazifalari

Gap ichida va yozuvda nuqta
HolatMisollar
qisqartirilgan soʻzdan keyinva h.k. (va hokazo), va b. (va boshqalar), Toshkent sh., 2025‑y., 15‑b.
ism va ota ismining bosh harflaridan keyinA. Qodiriy, Gʻ. Gʻulom, E. Vohidov — nuqtadan keyin boʻshliq (yaxshisi, ajralmas boʻshliq)
sananing raqamli yozuvi01.09.2025 — kun va oy ikki xonali
bandlarni raqamlash1. Kirish · 2. Asosiy qism
sayt manzili va fayl nomiuzlocal.uz, hisobot.pdf

Bosh harflardan tuzilgan qisqartmalar (BMT, AQSh, MChJ, OTM) va oʻlchov birliklari (km, kg, sm, mln, mlrd) nuqtasiz yoziladi: 10 mln soʻm. Gap nuqtali qisqartma bilan tugasa, ikkinchi nuqta qoʻyilmaydi: Taqdimotga hamma narsani oling: noutbuk, proyektor, uzaytirgich va h.k. Gap ichidagi qisqartmadan keyingi soʻz kichik harf bilan yoziladi: Toshkent sh. markazida.

Nuqta qoʻyilmaydigan oʻrinlar

Nuqta bilan bogʻliq koʻp uchraydigan xatolar
HolatNotoʻgʻriToʻgʻri
sarlavha, kitob yoki maqola nomiOʻzbek tili grammatikasi.Oʻzbek tili grammatikasi
tugma, menyu bandiSaqlash.Saqlash
? ! … belgilaridan keyinQachon kelasiz?.Qachon kelasiz?
abbreviaturaB.M.T.BMT
soʻz bilan yozilgan sana2025.yil 1.yanvar2025‑yil 1‑yanvar
oʻnli kasr, xonalar2.5 kg, 10.000 soʻm2,5 kg, 10 000 soʻm
vaqt10.3010:30 — saytimizda ikki nuqta tavsiya etiladi

Nuqta va qavs, qoʻshtirnoq

Gap qavs bilan tugasa, nuqta qavsdan keyin qoʻyiladi: Hisobot ertaga topshiriladi (ilovalari bilan). Qavs ichida alohida mustaqil gap boʻlsa, nuqta qavs ichida qoladi. Gap oxirida qoʻshtirnoqdagi nom kelsa, nuqta qoʻshtirnoqdan keyin qoʻyiladi: Biz “Oʻtkan kunlar”ni oʻqidik. Koʻchirma gapdagi belgilar tartibi alohida darsda koʻrib chiqilgan.

Oʻzingizni tekshiring: fikr tugadimi? Gapda soʻroq yoki kuchli his yoʻqmi — boʻlsa, ? yoki ! kerak. Bu sarlavha yoki tugma yozuvi emasmi? Qisqartmadan keyin nuqta ikkilanib qolmadimi? Sana, son va vaqtda nuqta oʻrniga defis, vergul yoki ikki nuqta kerak emasmi?

Vergul (,) — gap ichidagi qismlarni bir‑biridan ajratadigan yoki biror boʻlakni gapning qolgan qismidan ajratib koʻrsatadigan tinish belgisi. U oʻzbek yozuvida eng koʻp qoʻllanadigan belgilardan biri. Vergul yakka (ayiruvchi) boʻladi: Bogʻda olma, nok, oʻrik pishdi. Gap oʻrtasidagi boʻlak ikki tomondan ajratilsa, juft (ajratuvchi) vergul qoʻyiladi: Ertaga, albatta, kelaman.

Vergul qachon qoʻyiladi: asosiy holatlar

Vergul qoʻyiladigan asosiy holatlar
HolatMisol
bogʻlovchisiz uyushiq boʻlaklarBozordan olma, uzum, anor oldik.
takroriy bogʻlovchilar: ham… ham, na… na, yo… yo, goh… gohHam oʻqiydi, ham ishlaydi.
ammo, lekin, biroq zidlov bogʻlovchilaridan oldinXona kichik, lekin shinam.
undalmaAziz, bu yoqqa keling.
kirish soʻz va birikmalarAfsuski, poyezd kechikdi.
undov soʻzlar, ha va yoʻq soʻzlariVoy, qanday chiroyli! · Ha, roziman.
ajratilgan izohlovchiUstozimiz, tajribali tilshunos, maʼruza qildi.
ravishdosh oborotiVazifani tugatib, u sayrga chiqdi.
qoʻshma gap qismlariAgar yomgʻir yogʻsa, sayohat qoldiriladi.
koʻchirma gapdan keyin, tiredan oldin“Ertaga kelaman”, — dedi u.

Uyushiq boʻlaklarda vergul

Yakka va, hamda, yoki bogʻlovchilari bilan bogʻlangan uyushiq boʻlaklar vergul bilan ajratilmaydi: olma va nok, choy yoki qahva. Takroriy bogʻlovchilarda vergul ikkinchi va keyingi bogʻlovchilardan oldin qoʻyiladi: Na xat yozdi, na qoʻngʻiroq qildi. Uyushiq aniqlovchilar orasiga vergul qoʻyiladi: katta, yorugʻ xona. Aniqlovchilar uyushiq boʻlmasa, yaʼni har biri belgini boshqa jihatdan bildirsa, vergul qoʻyilmaydi: yangi oʻzbek filmi. Umumlashtiruvchi soʻzli uyushiq boʻlaklar ikki nuqta va tire haqidagi darslarda koʻrib chiqilgan.

Juft vergul

Undalma, kirish soʻz yoki izohlovchi gap oʻrtasida kelsa, ikki tomondan vergul bilan ajratiladi. Eng koʻp uchraydigan xato — ikkinchi vergulni unutish: Ertaga, ehtimol yomgʻir yogʻadi — notoʻgʻri; Ertaga, ehtimol, yomgʻir yogʻadi — toʻgʻri. Shuningdek: Siz, Aziz, bu ishni yaxshi bilasiz. Bu boʻlaklar haqida batafsil undalma va kirish soʻzlar darslarida aytilgan.

Qoʻshma gapda vergul

Voqealarni sanab koʻrsatgan bogʻlovchisiz qoʻshma gap qismlari vergul bilan ajratiladi. Bogʻlangan qoʻshma gapda vergul ammo, lekin, biroq bogʻlovchilaridan oldin va takroriy bogʻlovchili qismlar orasida qoʻyiladi; yakka va bogʻlovchisidan oldin odatda vergul qoʻyilmaydi. Ergashgan qoʻshma gapda vergul ergash gapni bosh gapdan ajratadi: ‑sa shaklidan keyin, ‑ki qoʻshimchali bosh gapdan keyin, chunki va shuning uchun soʻzlaridan oldin.

Eshik ochildi, xonaga oʻqituvchi kirdi. · Havo bulut edi, lekin yomgʻir yogʻmadi. · Vaqtingiz boʻlsa, bizga qoʻngʻiroq qiling. · Shuni unutmangki, vaqt qaytmaydi. · Bugun bormadim, chunki kasal edim.

Vergul qoʻyilmaydigan oʻrinlar

Ortiqcha vergul: koʻp uchraydigan xatolar
NotoʻgʻriToʻgʻriSababi
Men, ertaga imtihon topshiraman.Men ertaga imtihon topshiraman.ega va kesim vergul bilan ajratilmaydi
Akam, shifokor.Akam — shifokor.ot bilan ifodalangan ega va kesim orasiga tire qoʻyiladi
olma, va nokolma va nokyakka va bogʻlovchisi
Ammo, u kelmadi.Ammo u kelmadi.bogʻlovchidan keyin vergul qoʻyilmaydi
U kulib, gapirdi.U kulib gapirdi.holat holi boʻlib kelgan yakka ravishdosh ajratilmaydi
Kecha kelgan mehmonlar, ketishdi.Kecha kelgan mehmonlar ketishdi.aniqlanmishdan oldingi sifatdosh oboroti ajratilmaydi

Oʻzingizni tekshiring: kesimlarni toping — ular ikki va undan ortiq boʻlsa, qismlar chegarasini aniqlang; soʻng uyushiq boʻlaklarni izlang va bogʻlovchiga qarang; undalma, kirish soʻz, undov soʻz va izohlovchini belgilang. Bulardan hech biri boʻlmasa, vergul, ehtimol, kerak emas: toʻxtamning oʻzi vergul uchun asos boʻlmaydi. Vergul oldingi soʻzga boʻshliqsiz yoziladi, undan keyin boʻshliq qoldiriladi. Sonlarda vergul kasr qismini boʻshliqsiz ajratadi: 2,5 kg; 0,75 l.

Nuqtali vergul (;) — gap qismlarini vergulga qaraganda kuchliroq, nuqtaga qaraganda kuchsizroq ajratadigan tinish belgisi. U oʻquvchiga shunday ishora beradi: bir qism tugadi, lekin fikr davom etyapti va keyingi qism oldingisi bilan maʼno jihatdan bogʻliq. Nuqtali vergul ayniqsa vergullar koʻpayib ketganda kerak boʻladi: qismlar ichida vergul bor boʻlsa, qismlarning oʻzini ham vergul bilan ajratish oʻquvchini chalgʻitadi. Shuning uchun bu belgi koʻproq uzun yoyiq gaplarda, rasmiy va ilmiy matnlarda hamda roʻyxatlarda uchraydi.

Nuqtali vergul qayerda qoʻyiladi

Nuqtali vergulning asosiy qoʻllanishi
HolatMisol
bogʻlovchisiz qoʻshma gapning ichida vergul bor yoyiq qismlari orasidaKech kirdi, koʻchalarda chiroqlar yondi; odamlar uylariga tarqala boshladi.
ichida vergul bor uyushiq boʻlaklar guruhlari orasidaDoʻkonda olma, nok, uzum; pomidor, bodring, sabzi; non va sut sotiladi.
bogʻlangan qoʻshma gapda, qismlar uzun va ichida vergul boʻlsa, bogʻlovchi oldidanBiz ertalab yoʻlga chiqdik, kun boʻyi toʻxtamadik; lekin manzilga faqat kechqurun yetdik.
bitta gapni davom ettiruvchi roʻyxat bandlari oxirida1) arizani toʻldiring; 2) hujjatlarni ilova qiling; 3) toʻlovni amalga oshiring.

Bogʻlovchisiz qoʻshma gapda

Bogʻlovchisiz qoʻshma gapning qismlari qisqa va bir-biriga yaqin boʻlsa, ular orasiga vergul qoʻyiladi. Qismlar yoyiq boʻlib, ichida vergul boʻlsa yoki har bir qism nisbatan mustaqil bir manzarani tasvirlasa, nuqtali vergul qoʻyiladi. Taqqoslang:

Quyosh chiqdi, qushlar sayradi. — Quyosh togʻ ortidan sekin koʻtarildi, vodiyni oltin nurga choʻmdirdi; daraxtlarda qushlar sayray boshladi, qishloqda hayot uygʻondi.

Uyushiq boʻlaklar guruhlari orasida

Uyushiq boʻlaklar maʼno jihatdan guruhlarga boʻlinsa va har bir guruh ichida vergul ishlatilsa, guruhlar bir-biridan nuqtali vergul bilan ajratiladi. Shunda oʻquvchi bir guruh qayerda tugab, boshqasi qayerda boshlanishini darhol koʻradi: Safarga chodir, uxlash qopi, gugurt; non, konserva, choy; dorilar va bint olindi. Guruhlar boʻlmasa, vergulning oʻzi yetarli: Safarga chodir, non va choy olindi.

Roʻyxatlarda

Roʻyxat ikki nuqta bilan boshlansa va uning bandlari bitta gapni davom ettirsa, har bir band kichik harf bilan boshlanib, nuqtali vergul bilan tugaydi, oxirgi band esa nuqta bilan yakunlanadi: Arizaga quyidagilar ilova qilinadi: pasport nusxasi; diplom nusxasi; ikkita surat. Har bir band bosh harf bilan boshlanadigan mustaqil gap boʻlsa, bandlar nuqta bilan tugaydi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Nuqtali vergul bilan bogʻliq xatolar
NotoʻgʻriToʻgʻriIzoh
Men kitob oʻqidim; ukam esa rasm chizdi.Men kitob oʻqidim, ukam esa rasm chizdi.qismlar qisqa, ichida vergul yoʻq — vergul yetarli
Bizga uch narsa kerak; suv, non va vaqt.Bizga uch narsa kerak: suv, non va vaqt.umumlashtiruvchi soʻzdan keyin, sanashdan oldin ikki nuqta qoʻyiladi
olma, nok ; Pomidor, bodringolma, nok; pomidor, bodringbelgidan oldin boʻshliq qoʻyilmaydi, keyin kichik harf yoziladi

Oʻzingizni tekshiring

Avval ajratilishi kerak boʻlgan qismlarni toping. Ularning birortasi ichida vergul bormi? Agar bor boʻlsa va qismlar orasida ham vergul tursa, matn qiyin oʻqiladi — nuqtali vergul qoʻying. Ikkinchi qism birinchisini izohlasa yoki sababini ochsa, ikki nuqta kerak (“Ikki nuqta” darsiga qarang); natija yoki keskin zidlikni bildirsa, tire qoʻyiladi (“Tire” darsiga qarang). Qismlar bir-biriga umuman bogʻliq boʻlmasa, ularni nuqta bilan ikki gapga ajrating. Vergulning odatdagi holatlari “Vergul: qachon qoʻyiladi” darsida koʻrib chiqilgan.

Ikki nuqta (:) — ogohlantiruvchi tinish belgisi: u oʻquvchiga hozir sanash, izoh, sabab yoki boshqa birovning gapi kelishini bildiradi. Ikki nuqtadan oldingi qism umumiy fikrni aytadi, keyingi qism esa uni aniqlashtiradi va ochib beradi. Ogʻzaki nutqda ikki nuqta oʻrnida ohang pasayib, qisqa pauza qilinadi. Ikki nuqta sodda gapda, bogʻlovchisiz qoʻshma gapda va koʻchirma gapda ishlatiladi.

Uyushiq boʻlaklardan oldin

Uyushiq boʻlaklardan oldin umumlashtiruvchi soʻz (hamma, barcha, har xil, quyidagilar, uch narsa va hokazo) kelsa, undan keyin ikki nuqta qoʻyiladi. Umumlashtiruvchi soʻz sanashdan keyin kelsa, tire qoʻyiladi (“Tire” darsiga qarang).

Bogʻda har xil mevalar pishdi: olma, nok, shaftoli va uzum. Quyidagi hujjatlar kerak: pasport, ariza va ikkita surat. Tanlovda uch shahar jamoalari qatnashdi: Samarqand, Buxoro va Namangan.

Bogʻlovchisiz qoʻshma gapda

Bogʻlovchisiz qoʻshma gap qismlari orasida ikki nuqta
Maʼno munosabatiMisol
ikkinchi qism birinchisining sababini koʻrsatadi (orasiga “chunki” qoʻyish mumkin)Bugun dalaga chiqmadik: kechasi bilan yomgʻir yogʻdi.
ikkinchi qism birinchisini izohlaydi, mazmunini ochadi (orasiga “yaʼni” qoʻyish mumkin)Havo keskin oʻzgardi: osmonni qora bulutlar qopladi, kuchli shamol turdi.
birinchi qismda bilmoq, koʻrmoq, eshitmoq, tushunmoq kabi feʼl yoki ishora soʻz (shuni, bir narsani) bor, ikkinchi qism esa nima bilingani, koʻrilgani, eshitilganini ochadiMen tushundim: u bu taklifga rozi boʻlmaydi. Bir narsani unutmang: vaqt qaytib kelmaydi.

Oddiy tekshirish usuli: qismlar orasiga “chunki” yoki “yaʼni” mos kelsa, ikki nuqta qoʻying. “Shuning uchun”, “natijada” mos kelsa yoki ikkinchi qism birinchisiga keskin zid boʻlsa, tire kerak: Kechasi yomgʻir yogʻdi — yoʻllar loy boʻldi. Qismlar voqealarni shunchaki sanab bersa, vergul yetarli.

Koʻchirma gapda

Muallif gapi koʻchirma gapdan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qoʻyiladi, koʻchirma gap esa qoʻshtirnoqqa olinib, bosh harf bilan boshlanadi: Ustoz dedi: “Ertaga imtihon boʻladi.” Boshqa tartiblar “Koʻchirma gapda tinish belgilari” darsida koʻrib chiqilgan.

Boshqa holatlar va yozilishi

Ikki nuqta soat va daqiqani ajratadi (soat 9:30, 10:00–18:00), nisbat va oʻyin hisobidagi sonlar orasida qoʻyiladi (2:1 nisbatda, 3:1 hisobida). U izoh soʻzlari va shakl maydonlari nomidan keyin ham keladi: “Eslatma:”, “Diqqat:”, “Manzil:”. Ikki nuqtadan oldin boʻshliq qoʻyilmaydi, keyin esa qoʻyiladi; vaqt va nisbatlarda boʻshliq boʻlmaydi. Ikki nuqtadan keyin, atoqli otlar va koʻchirma gapdan tashqari, kichik harf yoziladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Ikki nuqta bilan bogʻliq xatolar
NotoʻgʻriToʻgʻriIzoh
Doʻkondan: non, sut va tuxum oldim.Doʻkondan non, sut va tuxum oldim.umumlashtiruvchi soʻz yoʻq — ikki nuqta kerak emas
Kechasi yomgʻir yogʻdi: yoʻllar loy boʻldi.Kechasi yomgʻir yogʻdi — yoʻllar loy boʻldi.ikkinchi qism sabab emas, natija
Kerakli narsalar : Daftar, ruchka, chizgʻich.Kerakli narsalar: daftar, ruchka, chizgʻich.belgidan oldin ortiqcha boʻshliq, keyin bosh harf
soat 9 : 30soat 9:30vaqt yozuvida boʻshliq boʻlmaydi

Oʻzingizni tekshiring

Birinchi qismga “nima?”, “qanday?”, “nima uchun?” degan savolni bering. Ikkinchi qism shu savolga javob boʻlsa, ikki nuqta qoʻying. Sanashdan oldin haqiqatan umumlashtiruvchi soʻz borligini tekshiring. Ikkinchi qism natijani bildirsa, tire qoʻying; qismlar faqat dalillarni sanasa, vergul yetarli (“Vergul: qachon qoʻyiladi” darsiga qarang), qismlar ichida vergul boʻlsa, nuqtali vergul qoʻyiladi (“Nuqtali vergul” darsiga qarang).

Tire (—) — gapda sezilarli pauza va maʼno chegarasini koʻrsatuvchi tinish belgisi. U ega bilan kesim orasida, tushirib qoldirilgan boʻlak oʻrnida, uyushiq boʻlaklardan keyin umumlashtiruvchi soʻz oldidan, bogʻlovchisiz qoʻshma gap qismlari orasida, ajratilgan izohlovchi va kiritmalarda hamda dialogda qoʻyiladi. Tire defisdan (-) uzun: defis soʻz qismlarini bogʻlaydi, tire esa gap qismlarini ajratadi. Ularning farqi “Tire va defis (chiziqcha) farqi” darsida batafsil koʻrsatilgan.

Ega bilan kesim orasida

Ega ham, kesim ham bosh kelishikdagi ot, son yoki harakat nomi bilan ifodalansa va kesimda bogʻlama boʻlmasa, ular orasiga tire qoʻyiladi. Kesimdan oldin “bu” soʻzi kelsa, tire undan oldin qoʻyiladi: Toshkent — Oʻzbekiston poytaxti. Ikki karra besh — oʻn. Sport bilan shugʻullanish — sogʻlik garovi. Vatan — bu ona.

Ega va kesim orasida tire: qachon qoʻyiladi va qachon qoʻyilmaydi
HolatTireMisol
ikkala boʻlak bosh kelishikdagi ot, bogʻlama yoʻqqoʻyiladiKitob — bilim manbai.
kesimda shaxs-son qoʻshimchasi borqoʻyilmaydiMen talabaman.
kesimda -dir yoki edi bogʻlamasi borqoʻyilmaydiPaxta boyligimizdir. Otam oʻqituvchi edi.
kesim “emas” bilan kelganqoʻyilmaydiBu xato emas.

Tushirib qoldirilgan boʻlak oʻrnida va umumlashtiruvchi soʻz oldidan

Toʻliqsiz gaplarda tire kontekstdan maʼlum boʻlgani uchun tushirib qoldirilgan boʻlak (koʻpincha kesim) oʻrnida qoʻyiladi: Men kitob oldim, ukam — daftar. Birinchi kuni Samarqandga bordik, ikkinchi kuni — Buxoroga. Batafsil maʼlumot “Toʻliq va toʻliqsiz gaplar” darsida. Umumlashtiruvchi soʻz uyushiq boʻlaklardan keyin kelsa, undan oldin tire qoʻyiladi: Olma, nok, oʻrik — hammasi pishdi. Ustozlar, doʻstlar, qoʻshnilar — barchasi uni tabrikladi. Umumlashtiruvchi soʻz sanashdan oldin kelsa, ikki nuqta kerak (“Ikki nuqta” darsiga qarang).

Bogʻlovchisiz qoʻshma gapda

Bogʻlovchisiz qoʻshma gap qismlari orasida tire
Maʼno munosabatiMisol
ikkinchi qism birinchisining natijasiBahor keldi — dalalar yashnab ketdi.
keskin zidlikMen chaqirdim — u qayrilib ham qaramadi.
birinchi qism ikkinchisidagi ish-harakat paytini bildiradiEshik ochildi — xonaga sovuq havo kirdi.
voqealarning tez almashinuviChaqmoq chaqdi — momaqaldiroq gumburladi.

Tireni ikki nuqta bilan adashtirmang: ikkinchi qism sababni koʻrsatsa yoki birinchisini izohlasa, ikki nuqta qoʻyiladi (Dalaga chiqmadik: yomgʻir yogʻdi.), natijani bildirsa, tire qoʻyiladi (Yomgʻir yogʻdi — dalaga chiqmadik.).

Izohlovchi, kiritma va dialog

Tire gap oxiridagi ajratilgan izohlovchini ajratadi: Ertaga katta bayram — Navroʻz. Gap oʻrtasidagi kiritma ikki tire orasiga olinadi: Bu yangilikni — uni hamma kutgan edi — direktor eʼlon qildi. “Kirish soʻz va kiritmalar” darsiga ham qarang. Dialogda yangi qatordan boshlanadigan har bir replika oldidan tire qoʻyiladi: — Qayerga ketyapsiz? — Kutubxonaga. Muallif gapidagi belgilar “Koʻchirma gapda tinish belgilari” darsida koʻrib chiqilgan.

Tireni yozish va koʻp uchraydigan xatolar

Soʻzlar orasidagi tire ikki tomondan boʻshliq bilan ajratiladi. Portal tiredan oldin ajralmas boʻshliq qoʻyishni tavsiya qiladi: shunda belgi keyingi qator boshiga oʻtib qolmaydi; tire replikani boshlasa, ajralmas boʻshliq undan keyin qoʻyiladi. Tire oʻrnida defis (-) yoki qisqa tire (–) yozilmaydi: qisqa tire boʻshliqsiz yoziladi va oraliqni bildiradi — 1941–1945‑yillar, 10:00–18:00, 5–6 dona.

Notoʻgʻri: Toshkent - poytaxt. Toshkent—poytaxt. Toshkent – poytaxt. Toʻgʻri: Toshkent — poytaxt.

Oʻzingizni tekshiring: tire oʻrnida pauza qilish mumkinmi va uning sababi bormi — tushirib qoldirilgan soʻz, umumlashtirish, natija yoki zidlik? Kesimda shaxs-son qoʻshimchasi, -dir, edi yoki emas boʻlsa, tire qoʻymang.

Qoʻshtirnoq — soʻz yoki gap boʻlagi boshqa birovga tegishli ekanini, nom ekanini yoki odatdagidan boshqa maʼnoda qoʻllanganini koʻrsatadigan juft tinish belgisi. U ochiluvchi va yopiluvchi qismdan iborat boʻlib, ajratilayotgan boʻlakni ikki tomondan oʻraydi. Qoʻshtirnoq koʻchirma gap va iqtiboslarda, kitob, gazeta, tashkilot va mahsulotlarning shartli nomlarida, kinoya bilan aytilgan soʻzlarda hamda soʻz sifatida tilga olingan soʻzlarda ishlatiladi. Lotin yozuvidagi oʻzbek matnlari uchun portal tashqi qoʻshtirnoq sifatida “ ”, ichki qoʻshtirnoq sifatida ‘ ’ shaklini tavsiya qiladi.

Qoʻshtirnoq qachon qoʻyiladi

Qoʻshtirnoqning asosiy vazifalari
HolatMisol
koʻchirma gap, iqtibosUstoz soʻradi: “Vazifani bajardingizmi?”
asar nomlari: kitob, film, qoʻshiq, spektakl“Oʻtkan kunlar” romani, “Shum bola” filmi
gazeta, jurnal, telekanal nomlari“Xalq soʻzi” gazetasi, “Yoshlik” jurnali
tashkilot, klub, mehmonxona, stadionlarning shartli nomlari“Paxtakor” stadioni, “Navbahor” futbol klubi
mahsulot va texnika rusumlari“Damas” rusumidagi avtomobil
yoʻriqnomalarda interfeys elementlari“Saqlash” tugmasini bosing.
kinoya bilan qoʻllangan soʻzBu “usta” jumrakni butunlay buzib qoʻydi.
soʻz sifatida tilga olingan soʻz“Kitob” soʻzi arab tilidan oʻzlashgan.

Qoʻshtirnoq qoʻyilmaydigan holatlar

Muassasa turini bevosita aytib turgan tasviriy rasmiy nomlar qoʻshtirnoqqa olinmaydi: Oʻzbekiston Milliy universiteti, Adliya vazirligi. Kishilarning ismi va taxallusi (Alisher Navoiy, Gʻafur Gʻulom), geografik nomlar (Chorvoq suv ombori) hamda oʻzlashtirma gap ham qoʻshtirnoqsiz yoziladi: U ertaga kelishini aytdi. Interfeys matnida nom qalin harf yoki rang bilan ajratilgan boʻlsa, qoʻshtirnoq qoʻyish shart emas — muhimi, bitta matn ichida bir xil yoʻl tutilsin.

Qoʻshtirnoq, turdosh soʻz va qoʻshimchalar

Qoʻshtirnoqqa faqat nomning oʻzi olinadi; turdosh soʻz (romani, gazetasi, stadioni) qoʻshtirnoqdan tashqarida, kichik harf bilan yoziladi. Kelishik va boshqa qoʻshimchalar turdosh soʻzga qoʻshiladi, u boʻlmasa yopiluvchi qoʻshtirnoqdan keyin boʻshliqsiz va chiziqchasiz yoziladi. Nomning birinchi soʻzi bosh harf bilan boshlanadi (batafsil — bosh harflar haqidagi darsda).

“Oʻtkan kunlar” romanini oʻqidim. · “Oʻtkan kunlar”ni oʻqidim. · Kecha “Paxtakor” stadionida boʻldik. · “Paxtakor”ga bordik.

Ichki qoʻshtirnoq va yondosh belgilar

Qoʻshtirnoq ichidagi boʻlakda yana nom yoki iqtibos boʻlsa, ichki qoʻshtirnoq yakka ‘ ’ shaklida yoziladi. Uni oʻ, gʻ harflaridagi ʻ belgisi va tutuq belgisi (ʼ) bilan adashtirmang: bular boshqa‑boshqa belgilar. Iqtibosning oʻziga tegishli soʻroq va undov belgisi qoʻshtirnoq ichida qoladi; asosiy gapning vergul va nuqtasi yopiluvchi qoʻshtirnoqdan keyin qoʻyiladi. Qoʻshtirnoq ichida chetlarda boʻshliq boʻlmaydi. Koʻchirma gap va muallif gapi orasidagi belgilar alohida darsda koʻrib chiqilgan.

Ustoz soʻradi: “Kim ‘Shum bola’ni oʻqigan?” · U “Qachon qaytasiz?” deb soʻradi. · Siz “Oʻtkan kunlar”ni oʻqiganmisiz?

Koʻp uchraydigan xatolar

Qoʻshtirnoq bilan bogʻliq xatolar
NotoʻgʻriToʻgʻriIzoh
"Shum bola" filmi“Shum bola” filmitoʻgʻri qoʻshtirnoq (" va ') matnda ishlatilmaydi
«Shum bola» filmi, „Shum bola“ filmi“Shum bola” filmilotin yozuvida « » va „ “ shakllari qoʻllanmaydi
“Paxtakor stadioni”“Paxtakor” stadioniturdosh soʻz qoʻshtirnoqdan tashqarida qoladi
“Oʻtkan kunlarni” oʻqidim, “Oʻtkan kunlar”‑ni oʻqidim“Oʻtkan kunlar”ni oʻqidimqoʻshimcha qoʻshtirnoqdan keyin, qoʻshib yoziladi
“Oʻzbekiston Milliy universiteti”Oʻzbekiston Milliy universitetitasviriy nom qoʻshtirnoqsiz yoziladi
“ Shum bola ”“Shum bola”qoʻshtirnoq ichida chetlarda boʻshliq yoʻq

Oʻzingizni tekshiring: 1) bu boshqa birovning soʻzi, shartli nom, kinoya yoki soʻz sifatida tilga olingan soʻzmi? Faqat shunda qoʻshtirnoq kerak. 2) Turdosh soʻz qoʻshtirnoqdan tashqariga chiqarildimi? 3) Qoʻshimcha yopiluvchi qoʻshtirnoqdan keyin yozildimi? 4) Klaviatura yoki dastur toʻgʻri qoʻshtirnoq qoʻyib yubormadimi — “ ” va ‘ ’ ishlatildimi?

Qavs — gapga qoʻshimcha izoh, aniqlik yoki yoʻl‑yoʻlakay aytilgan fikr kiritilganda shu qismni ajratib koʻrsatadigan juft tinish belgisi. Qavs ichidagi qism gapni toʻldiradi, lekin uning asosiy tarkibiga kirmaydi: uni olib tashlasangiz ham gap toʻgʻri va tushunarli boʻlib qoladi. Ovoz chiqarib oʻqilganda qavsdagi qism biroz pastroq va tezroq aytiladi. Asosiy shakli — oddiy (yumaloq) qavs ( ); ilmiy va lugʻat matnlarida kvadrat qavs [ ] ham qoʻllanadi.

Qavs qachon qoʻyiladi

Qavsning asosiy vazifalari
HolatMisol
kiritma gapAkam (u Samarqandda oʻqiydi) har yozda uyga keladi.
izoh, tushuntirishDam olish kuni Chorvoqqa (Toshkent viloyatidagi suv ombori) bordik.
qisqartmaning toʻliq shakli yoki qisqartmaning oʻziMChJ (masʼuliyati cheklangan jamiyat); Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST)
tarjima yoki asl yozilishidasturiy taʼminot (software)
hayot yillari, sanalarAlisher Navoiy (1441–1501)
matn ichidagi havolaNatijalar jadvalda berilgan (2‑jadvalga qarang).
sahna asaridagi remarkaOtabek (jilmayib). Xush kelibsiz!
roʻyxat bandlarini raqamlash1) ariza; 2) pasport nusxasi; a) birinchi variant

Qavsmi, tiremi yoki vergulmi?

Kirish soʻzlar (albatta, ehtimol, menimcha) vergul bilan ajratiladi — bu haqda vergul darsida aytilgan. Kiritma esa gapga yangi maʼlumot qoʻshadi, koʻpincha alohida gap tuzilishiga ega boʻladi va qavs yoki tire bilan ajratiladi. Qavs kiritmaning ikkinchi darajali ekanini kuchliroq koʻrsatadi, tire esa uni koʻproq taʼkidlaydi. Bitta matnda bir turdagi kiritmalarni bir xil belgi bilan ajratgan maʼqul.

Ertaga, albatta, kelaman. · Ertaga (agar ishim tugasa) kelaman. · Ertaga — agar ishim tugasa — kelaman.

Qavs va boshqa tinish belgilari

Ochiluvchi qavsdan oldin vergul, nuqta yoki tire qoʻyilmaydi. Qavs turgan joyda qoidaga koʻra vergul kerak boʻlsa, u yopiluvchi qavsdan keyin qoʻyiladi; gap oxiridagi nuqta ham qavsdan keyin keladi. Kiritmaning oʻziga tegishli soʻroq yoki undov belgisi qavs ichida qoladi. Qavsdagi qism nuqtadan keyin kelgan alohida mustaqil gap boʻlsa, u bosh harf bilan boshlanadi va nuqtasi qavs ichida qoʻyiladi. Boʻshliq ochiluvchi qavsdan oldin va yopiluvchi qavsdan keyin qoldiriladi, qavs ichida chetlarda boʻshliq boʻlmaydi.

Avval Buxoroga (u yerda birinchi marta edim), keyin Xivaga bordim. · U yana kechikdi (nega shunday boʻlyapti?) va darsni oʻtkazib yubordi. · Hisobot ertaga topshiriladi. (Muddat oʻzgarmaydi.)

Kvadrat qavs hamda (!) va (?) belgilari

Kvadrat qavsga muallifning iqtibos ichiga oʻzidan qoʻshgan soʻzlari olinadi: “U [Otabek] Margʻilonga yoʻl oldi”. Fonetikada talaffuz kvadrat qavsda beriladi: tuzsiz [tussiz]. Soʻzdan keyin oddiy qavsda kelgan undov yoki soʻroq belgisi yozuvchining hayratini yoki shubhasini bildiradi: U kitobni bir soatda (!) oʻqib chiqdi. Bu usulni koʻp ishlatmang, rasmiy matnlarda esa qoʻllamang.

Koʻp uchraydigan xatolar

Qavs bilan bogʻliq xatolar
NotoʻgʻriToʻgʻriIzoh
Navoiy(1441–1501), Navoiy ( 1441–1501 )Navoiy (1441–1501)qavsdan oldin boʻshliq bor, ichida yoʻq
(1441-1501)(1441–1501)oraliqda defis emas, qisqa tire
Chorvoqqa, (suv omboriga) bordik.Chorvoqqa (suv omboriga) bordik.qavsdan oldin vergul qoʻyilmaydi
Hujjat tayyor (imzolangan.)Hujjat tayyor (imzolangan).gap nuqtasi qavsdan keyin
Fayl(lar)ni yuklang.Fayllarni yuklang.soʻzni qavs bilan boʻlmang: bu oʻqishni qiyinlashtiradi

Oʻzingizni tekshiring: qavs ichidagi qismni xayolan olib tashlang. Gap butun va tushunarli qolsa, qavs oʻrinli. Soʻng kiritma boʻlmaganda shu joyda qanday belgi turishini aniqlang va uni yopiluvchi qavsdan keyin qoʻying. Juda uzun kiritmani alohida gapga ajratgan maʼqul.

Soʻroq belgisi (?) — soʻroq gap oxirida qoʻyilib, soʻzlovchi biror narsani soʻrayotganini yoki gap soʻroq ohangida aytilganini koʻrsatadigan tinish belgisi. Undov belgisi (!) kuchli his‑hayajon bilan aytilgan gap — undov gap yoki hayajonli buyruq gap — oxirida, shuningdek his bilan aytilgan undalma va undov soʻzlardan keyin qoʻyiladi. Har ikkala belgi ham nuqta kabi gapni yakunlaydi: keyingi gap bosh harf bilan boshlanadi.

Soʻroq gap qanday tanib olinadi

Soʻroq ifodalovchi vositalar
VositaMisol
‑mi yuklamasiSiz Samarqanddanmisiz?
‑chi yuklamasi (chiziqcha bilan yoziladi)Men tayyorman. Siz‑chi?
soʻroq olmoshlari: kim, nima, qayer, qachon, qanday, nega, necha, qaysiQachon qaytasiz? · Nega kechikdingiz?
yoki bilan tanlovChoy ichasizmi yoki qahva?
faqat ohangErtaga imtihon?

Soʻroq belgisining qoʻyilishi

Soʻroq belgisi har qanday bevosita soʻroqdan keyin qoʻyiladi: javob kutilmaydigan ritorik soʻroqdan ham, soʻroq shaklidagi xushmuomala iltimosdan ham. Ketma‑ket bir nechta soʻroq kelsa, har biri oʻz belgisini oladi. Bitta soʻroq ichidagi uyushiq boʻlaklar vergul bilan ajratiladi, belgi esa oxirida bir marta qoʻyiladi. Qoʻshma gapda soʻroq oxirgi qismda boʻlsa, gap oxiriga soʻroq belgisi qoʻyiladi. Darak gap ichidagi bilvosita soʻroq soʻroq belgisini talab qilmaydi: Uning qachon kelishini bilmayman — bu yerda nuqta qoʻyiladi.

Eshikni yopib qoʻya olasizmi? · Bu kim? Qayerdan keldi? Nega indamayapti? · Sizga olma yoqadimi, nokmi, uzummi? · Vaqt oʻtib ketdi, endi nima qilamiz?

Undov belgisi qachon qoʻyiladi

Undov belgisining asosiy vazifalari
HolatMisol
undov gapQanday goʻzal kun!
hayajonli buyruq, chaqiriqEhtiyot boʻling! · Toʻxtang!
his bilan aytilgan undalmaAziz doʻstlar! Sizni bayram bilan tabriklayman.
alohida aytilgan undov soʻzVoy! Qoʻlimni kesib oldim. · Barakalla!

Undov soʻz gap tarkibida kelib, alohida toʻxtamsiz aytilsa, undan keyin vergul, gap oxirida esa undov belgisi qoʻyiladi: Voy, qanday chiroyli! · Eh, qani endi yoz boʻlsa! Oddiy, vazmin undalma vergul bilan ajratiladi — bu haqda vergul darsida aytilgan. Vazmin iltimos yoki yoʻriqnoma nuqta bilan tugaydi: Iltimos, formani toʻldiring.

Belgilarning birga kelishi

Hayrat yoki gʻazab bilan aytilgan soʻroq ?! birikmasi bilan tugaydi — avval soʻroq, keyin undov belgisi: Nahotki u shunday dedi?! Qavs ichidagi (!) va (?) belgilari qavs darsida, koʻp nuqta bilan birikmalar esa koʻp nuqta darsida koʻrib chiqilgan. !!! yoki ??? kabi takror faqat badiiy va soʻzlashuv nutqida uchraydi; rasmiy, oʻquv va interfeys matnlarida bitta belgi qoʻyiladi, undov belgisi esa kam ishlatiladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Soʻroq va undov belgisi bilan bogʻliq xatolar
NotoʻgʻriToʻgʻriIzoh
Qachon kelasiz ?Qachon kelasiz?belgidan oldin boʻshliq qoʻyilmaydi
Uning qachon kelishini bilmayman?Uning qachon kelishini bilmayman.bilvosita soʻroqdan keyin nuqta
Hisobni qanday toʻldirish mumkin (belgisiz sarlavha)Hisobni qanday toʻldirish mumkin? yoki Hisobni toʻldirish tartibisarlavhadagi soʻroq belgili boʻladi, aks holda darak shakliga oʻtkazing
Nahotki!?Nahotki?!tartib: avval ?, soʻng !
Xush kelibsiz!!!Xush kelibsiz!neytral matnda bitta belgi yetarli

Oʻzingizni tekshiring: gapning maqsadini aniqlang. Soʻzlovchi bevosita soʻrayaptimi — ? qoʻying. Javobni bilmasligini xabar qilyaptimi — nuqta qoʻying. Kuchli his bildiryaptimi yoki chaqiryaptimi — ! qoʻying. Vazmin gapiryaptimi — nuqta. Soʻng belgidan oldin boʻshliq qolmaganini va belgi keraksiz takrorlanmaganini tekshiring.

Koʻp nuqta (…) — fikr oxirigacha aytilmaganini, nutqdagi uzilish yoki pauzani, matndan biror qism tushirib qoldirilganini bildiradigan tinish belgisi. U uchta nuqtadan iborat boʻlib, gap oxirida, oʻrtasida va hatto boshida kela oladi. Oʻqiganda koʻp nuqta turgan joyda ovoz pasayadi yoki toʻxtaladi: shu orqali yozuvchi ikkilanish, hayajon, oʻylanib qolish yoki “qolganini oʻzingiz tushunasiz” degan ishorani yetkazadi.

Koʻp nuqta qayerlarda qoʻyiladi

Koʻp nuqtaning asosiy vazifalari
OʻrniNimani bildiradiMisol
Gap oxiridaFikr tugallanmagan, davomi oʻquvchiga qoldirilganAgar oʻsha kuni vaqtida kelganingizda edi…
Gap ichidaIkkilanish, hayajon, soʻz topolmay qolishMen… men buni kutmagan edim.
Gap boshidaVoqea oldingi matndan davom etadi yoki oradan vaqt oʻtgan…Oradan oʻn yil oʻtdi.
Sanash oxiridaRoʻyxatni yana davom ettirish mumkinBozordan olma, nok, uzum… oldik.
Iqtibos ichidaKeltirilgan matndan bir qism tushirib qoldirilgan“Kutubxona har kuni … kechgacha ishlaydi.”

Gap oxirida va gap ichida

Koʻp nuqta gapni yakunlasa, undan keyin nuqta qoʻyilmaydi: uning oʻzi gap oxirini bildiradi, keyingi gap esa bosh harf bilan boshlanadi. Gap ichida kelsa, gap davom etadi va keyingi soʻz kichik harf bilan yoziladi. Ikkilanish koʻpincha soʻz takrori bilan birga keladi: Men… men hozir kelaman. Soʻzlovchining gapi boʻlinib qolganda yoki u fikrini oʻzi uzib qoʻyganda ham koʻp nuqta qoʻyiladi: Biz endi… Yoʻq, keyin aytaman.

Kutdim, kutdim… Lekin u kelmadi. Bilasizmi, bu ish… unchalik oson emas. Endi nima qilamiz…

Soʻroq va undov belgisi bilan

Gap ham soʻroq yoki undov ohangiga ega, ham tugallanmagan boʻlsa, avval soʻroq yoki undov belgisi, keyin ikki nuqta qoʻyiladi: ?.. va !.. Nuqtalar ikkita, chunki asosiy belgining pastki nuqtasi bilan jami uchta boʻladi. Koʻp nuqtadan keyin vergul ham, nuqta ham qoʻshilmaydi. Koʻchirma gap koʻp nuqta bilan tugasa, muallif gapidan oldin vergul qoʻyilmaydi — faqat tire qoladi (batafsil “Koʻchirma gapda tinish belgilari” darsida).

Nahotki u rostdan ketgan boʻlsa?.. Qani endi yana bolalikka qaytsak!.. “Bilmadim…” — dedi u sekin.

Yozilishi: belgi va probellar

Koʻp nuqtani toʻgʻri yozish
QoidaToʻgʻriXato
Oldingi soʻzga probelsiz yopishadiKutdim…Kutdim …
Gap boshida keyingi soʻzga yopishadi…Oradan yillar oʻtdi.… Oradan yillar oʻtdi.
Tushirilgan soʻzlar oʻrnida ikki tomondan probelhar kuni … kechgachahar kuni…kechgacha
Nuqtalar uchta, ?.. va !.. da ikkitaKutdim… / Nahotki?..Kutdim.. / Nahotki?…
“va hokazo” bilan birga kelmaydiolma, nok, uzum… / olma, nok, uzum va hokazoolma, nok, uzum va hokazo…

Elektron matnda koʻp nuqtani uchta alohida nuqta bilan emas, bitta belgi (…) bilan yozing: alohida nuqtalar satr oxirida boʻlinib ketishi va qidiruvga xalaqit berishi mumkin. Windowsʼda bu belgi Alt+0133, macOSʼda Option+; bilan teriladi, koʻp muharrirlar esa uch nuqtani oʻzi almashtiradi. Interfeyslarda koʻp nuqta jarayon davom etayotganini bildiradi: Yuklanmoqda…, Saqlanmoqda… Rasmiy hujjat va eʼlonlarda esa hissiy koʻp nuqtadan qochgan maʼqul: u matnni noaniq qiladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Koʻp nuqtadan keyin nuqta yoki vergul qoʻyish. 2) Toʻrt‑besh nuqta terish — hissiyot nuqtalar soni bilan kuchaymaydi. 3) Koʻp nuqtani “va hokazo” yoki “va boshqalar” bilan birga ishlatish: bu bir maʼnoning takrori. 4) Belgidan oldin yoki keyin probelni notoʻgʻri qoʻyish. 5) Deyarli har bir gapni koʻp nuqta bilan tugatish: belgi tez‑tez takrorlansa, matn sust va noaniq boʻlib qoladi.

Oʻzingizni tekshiring

Koʻp nuqta qoʻyishdan oldin oʻzingizga savol bering: fikr haqiqatan uzilyaptimi, pauza maʼno beradimi, matndan biror narsa tushirildimi? Javob “yoʻq” boʻlsa, nuqta, vergul yoki tire yetarli. Koʻp nuqta tirega oʻxshab pauzani bildiradi, lekin tire undan keyingi qismga urgʻu beradi, koʻp nuqta esa fikrni ochiq qoldiradi.

Koʻchirma gapda tinish belgilari — boshqa shaxs nutqi oʻzgartirilmasdan keltirilganda uni muallif gapidan ajratish qoidalari. Koʻchirma gap (K) — soʻzlovchining aynan keltirilgan soʻzlari, muallif gapi (M) esa kim va qanday gapirganini bildiradi: dedi, soʻradi, javob berdi, xitob qildi, oʻyladi. Qaysi belgilar qoʻyilishi muallif gapining oʻrniga bogʻliq: u koʻchirma gapdan oldin, keyin yoki uning oʻrtasida keladi. Koʻchirma va oʻzlashtirma gapning oʻzi sintaksis boʻlimidagi alohida darsda koʻrib chiqiladi.

Asosiy sxemalar

Muallif gapining oʻrniga koʻra tinish belgilari (K, M — gap boshi; k, m — kichik harfli davomi)
Muallif gapiSxemaMisol
Koʻchirma gapdan oldinM: “K”. / M: “K?” / M: “K!”Ustoz dedi: “Ertaga imtihon boʻladi”.
Koʻchirma gapdan keyin“K”, — m. / “K?” — m. / “K!” — m.“Siz ham borasizmi?” — soʻradi Lola.
Oʻrtada, koʻchirma gap — bitta gap“K, — m, — k”.“Ertaga, — dedi ustoz, — imtihon boʻladi”.
Oʻrtada, koʻchirma gap — ikki gap“K, — m. — K”.“Imtihon ertaga, — dedi ustoz. — Yaxshi tayyorlaning”.
Koʻchirma gap muallif gapi ichidaM: “K”, — m.Akam: “Hozir qaytaman”, — dedi‑da, chiqib ketdi.

Muallif gapi oldin kelganda

Muallif gapidan keyin ikki nuqta qoʻyiladi, koʻchirma gap qoʻshtirnoq ichida bosh harf bilan boshlanadi. Darak gapdan keyingi nuqta yopuvchi qoʻshtirnoqdan keyin qoʻyiladi. Soʻroq, undov belgisi va koʻp nuqta qoʻshtirnoq ichida qoladi, ulardan keyin nuqta qoʻshilmaydi. Misollar: Bobom doim aytardilar: “Ilm — tuganmas boylik”.

Muallif gapi keyin kelganda

Koʻchirma gap darak gap boʻlsa, yopuvchi qoʻshtirnoqdan keyin vergul va tire qoʻyiladi. U soʻroq, undov belgisi yoki koʻp nuqta bilan tugasa, vergul kerak emas: belgi qoʻshtirnoq ichida qoladi, keyin faqat tire keladi. Muallif gapi kichik harf bilan boshlanadi. Muallif gapida deb soʻzi boʻlsa ham sxema oʻzgarmaydi. Misollar: “Kechikmang”, — deb ogohlantirdi ustoz. “Bilmadim…” — dedi u sekin.

Muallif gapi oʻrtada kelganda

Muallif gapi bitta gapni ikkiga boʻlsa, u ikki tomondan vergul va tire bilan ajratiladi, ikkinchi qism kichik harf bilan davom etadi. Agar muallif gapigacha birinchi gap tugagan boʻlsa, muallif gapidan keyin nuqta va tire qoʻyiladi, ikkinchi qism bosh harf bilan boshlanadi. Qoʻshtirnoq butun koʻchirma gapning boshida ochilib, oxirida yopiladi. Misol: “Kelasizmi? — soʻradi Malika. — Hammamiz sizni kutamiz”.

Dialog

Suhbat dialog shaklida berilsa, har bir replika yangi satrdan tire bilan boshlanadi va qoʻshtirnoqqa olinmaydi. Muallif gapi yuqoridagi sxemalar boʻyicha ajratiladi.

Dialogning yozilishi
SatrIzoh
— Qayoqqa ketyapsiz? — soʻradi Lola.Replika tire bilan boshlanadi; soʻroq belgisidan keyin vergul yoʻq
— Kutubxonaga, — dedi Jasur. — Kitob topshirishim kerak.Muallif gapi oʻrtada, birinchi gap tugagan: nuqta va tire
— Men ham boraman.Yangi replika — yangi satrdan, qoʻshtirnoqsiz

Ichki qoʻshtirnoq va iqtibos

Koʻchirma gap ichida asar nomi yoki boshqa birovning soʻzi kelsa, ichki qoʻshtirnoq ‘…’ ishlatiladi: Ustoz dedi: “Ertaga ‘Oʻtkan kunlar’ romanini muhokama qilamiz”. Iqtibos gapning bir boʻlagiga aylansa, ikki nuqta va tire qoʻyilmaydi: Maqolada mahalliylashtirish “matnni foydalanuvchi madaniyatiga moslash” deb taʼriflangan.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Soʻroq yoki undov belgisidan keyin vergul qoʻyish: “Kelasizmi?”, — soʻradi emas, “Kelasizmi?” — soʻradi. 2) Qoʻshtirnoq ichida nuqta qoʻyib, keyin tire qoʻyish: “Kelaman.” — dedi u emas, “Kelaman”, — dedi u. 3) Tiredan keyin muallif gapini bosh harf bilan boshlash: — Dedi u emas, — dedi u. 4) Tire oʻrniga chiziqcha terish. 5) Dialog replikasini ham tire, ham qoʻshtirnoq bilan berish. 6) Lotin yozuvida burchakli yoki klaviaturadagi oddiy qoʻshtirnoqni ishlatish: bu yozuvda faqat “…” va ichki ‘…’ qoʻllanadi. Oʻzingizni tekshiring: muallif gapi qayerda; koʻchirma gap qaysi belgi bilan tugaydi; muallif gapidan keyingi qism yangi gapmi.

Tire (—) — gap boʻlaklari yoki gaplar orasiga qoʻyiladigan, ikki tomondan probel bilan ajratiladigan tinish belgisi. Defis, yaʼni chiziqcha (‑), esa soʻz qismlarini probelsiz bogʻlaydigan imlo belgisi. Ular bir‑biriga oʻxshasa ham, vazifasi qarama‑qarshi: tire gapni qismlarga ajratadi, chiziqcha esa ikki qismni bitta soʻzga birlashtiradi. Shuning uchun ularning qoidalari ham ikki xil boʻlimda: tire — punktuatsiyada, chiziqcha — imloda.

Asosiy farqlar

Tire va chiziqchani solishtirish
BelgiTire (—)Chiziqcha (‑)
TuriTinish belgisiImlo belgisi
Qayerda turadiSoʻzlar, gap boʻlaklari, gaplar orasidaBitta soʻz ichida
ProbelIkki tomondan: oldidan ajralmas, keyin oddiy probelQoʻyilmaydi
UzunligiUzun chiziq, taxminan “M” harfi kengligidaEng qisqa chiziq
MisolToshkent — Oʻzbekiston poytaxti.ota‑ona, tez‑tez, 5‑sinf

Tire qachon, chiziqcha qachon

Tire, asosan, quyidagi hollarda qoʻyiladi: ot yoki son bilan ifodalangan ega va kesim orasida, bogʻlama boʻlmaganda (Bilim — kuch); tushirib qoldirilgan boʻlak oʻrnida (Men kutubxonaga bordim, ukam — sport zaliga); uyushiq boʻlaklardan keyin, umumlashtiruvchi soʻzdan oldin (Olma, nok, uzum — hammasi pishdi); koʻchirma gap va dialogda. Batafsil — “Tire” darsida.

Chiziqcha esa bitta soʻz ichida keladi: juft va takroriy soʻzlarda (ota‑ona, aka‑uka, tez‑tez), ‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalarida (bor‑ku, keldi‑yu), raqam bilan yozilgan tartib son va sanalarda (5‑sinf, 2025‑yil 1‑sentyabr), ayrim qoʻshma nomlarda (Nyu‑York). Soʻzni satrdan satrga koʻchirishda ham chiziqcha qoʻyiladi. Batafsil — “Chiziqcha bilan yozish” darsida.

Uchinchi belgi: qisqa tire (–)

Elektron matnda tire va chiziqchadan tashqari oʻrtacha uzunlikdagi qisqa tire ham bor. U oraliqni bildiradi va probelsiz yoziladi: 1941–1945‑yillar, 10:00–18:00, 5–6 dona, dushanba–juma, Toshkent–Samarqand poyezdi. “Taxminan” maʼnosidagi son soʻz bilan yozilsa, chiziqcha qoʻyiladi: besh‑olti kishi, ikki‑uch kun; raqam bilan yozilsa, qisqa tire: 5–6 kishi, 2–3 kun.

Adashtiriladigan holatlar

Tire yoki chiziqcha?
Tire bilanChiziqcha bilanIzoh
Ota — oila tayanchi.Ota‑ona majlisi boʻladi.Ega va kesim / juft soʻz
Kitob — bilim manbai.Kitob‑daftarlarni yigʻishtiring.Ega va kesim / juft soʻz
Ikki — juft son.Ikki‑uch kun kutamiz.Ega va kesim / taxminiy son
“Kelaman”, — dedi u.Keldi‑yu, ketdi.Koʻchirma gap / ‑yu yuklamasi

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Soʻzlar orasida tire oʻrniga klaviaturadagi qisqa chiziqchani probellar bilan terish — eng keng tarqalgan xato: matnda tire chiziqchadan aniq uzun boʻlishi kerak. 2) Tireni probelsiz yozish: Toshkent—poytaxt ham, Toshkent-poytaxt ham emas, Toshkent — poytaxt. 3) Juft soʻz ichiga tire yoki probel qoʻyish: ota — ona, tez — tez emas, ota‑ona, tez‑tez. 4) Raqamli oraliqni chiziqcha bilan yozish: toʻgʻrisi qisqa tire, 5–6. 5) Tirening yangi satr boshiga tushib qolishi: buning oldini olish uchun tire oldidan ajralmas probel qoʻyiladi.

Klaviaturada chiziqcha alohida tugmada bor. Windowsʼda tire Alt+0151, qisqa tire Alt+0150 bilan (raqamli blokda), macOSʼda Option+Shift+minus va Option+minus bilan teriladi. Qisqa soʻzlar va raqamli birikmalar satr oxirida boʻlinib ketmasligi uchun ajralmas chiziqcha (U+2011) ishlatiladi. Belgilar kodlari va probellar haqida batafsil — Tipografika boʻlimida.

Oʻzingizni tekshiring

Birikmaga qoʻshimcha qoʻshib koʻring. Agar u butun birikmaning oxiriga qoʻshilsa va ikki qism birga bitta tushuncha bildirsa (ota‑ona → ota‑onamiz), bu bitta soʻz — chiziqcha bilan yozing. Agar ikkinchi qism alohida savolga javob boʻlib, gapning alohida boʻlagi boʻlsa (Toshkent nima? — poytaxt), probelli tire kerak. Raqamlar yoki nomlar orasida “…dan …gacha” oraligʻi boʻlsa, qisqa tire qoʻying.