Tipografiya · § 6
Sarlavhalar va bosh harflar
Sarlavha — matn, boʻlim, jadval yoki interfeys oynasining qisqa nomi. U oʻquvchiga sahifada nima haqida gap borishini darhol tushunish va kerakli qismni topishga yordam beradi. Oʻzbek tilida sarlavha oddiy gap kabi yoziladi: bosh harf bilan faqat birinchi soʻz va sarlavha tarkibidagi atoqli otlar boshlanadi, qolgan soʻzlar kichik harf bilan yoziladi. Ingliz tilidagi har bir soʻzni bosh harf bilan yozish odati (Title Case) oʻzbek tiliga koʻchirilmaydi. Sarlavha oxirida nuqta qoʻyilmaydi.
Bosh harf: birinchi soʻz va atoqli otlar
Sarlavha ichida gapdagi qoidalar amal qiladi (ular imlo boʻlimidagi “Bosh harflar imlosi” darsida berilgan). Atoqli otlar, rasmiy nomlar va oʻzbekcha qisqartmalar oʻz shaklini saqlaydi: Toshkent, Oliy Majlis, AQSh. Oy va hafta kunlari, millat va til nomlari, siz olmoshi sarlavhada ham kichik harf bilan yoziladi. Sarlavha defisli soʻz bilan boshlansa, faqat uning birinchi qismi bosh harf bilan yoziladi: Onlayn‑darslar jadvali.
| Notoʻgʻri | Toʻgʻri | Izoh |
|---|---|---|
| Sayt Sozlamalarini Oʻzgartirish | Sayt sozlamalarini oʻzgartirish | inglizcha Title Case kalkasi |
| Toshkent Shahrida Yangi Metro Bekatlari | Toshkent shahrida yangi metro bekatlari | turdosh soʻzlar kichik harf bilan |
| 1‑Sentyabr — Mustaqillik Kuni | 1‑sentyabr — Mustaqillik kuni | oy nomi kichik harf bilan; bayram nomida faqat birinchi soʻz bosh harf bilan |
| Onlayn‑Darslar Jadvali | Onlayn‑darslar jadvali | defisli soʻzning ikkinchi qismi kichik harf bilan |
| Yangi imkoniyatlar Siz uchun | Yangi imkoniyatlar siz uchun | sayt va ilovalarda siz kichik harf bilan |
Sarlavhadagi tinish belgilari
Sarlavhadan keyin nuqta qoʻyilmaydi, soʻroq va undov belgilari esa maʼno talab qilsa qoʻyiladi. Sarlavha va kichik sarlavha ikki nuqta bilan bogʻlanishi mumkin; ikki nuqtadan keyingi soʻz, atoqli ot boʻlmasa, kichik harf bilan yoziladi. Asar yoki hujjat nomining oʻzi sarlavha boʻlsa, qoʻshtirnoqqa olinmaydi; sarlavha ichida tilga olinsa, “ ” qoʻshtirnoqda yoziladi. Sarlavhada va h.k. kabi qisqartmalardan qochgan maʼqul, sarlavhadagi soʻzlar boʻgʻin boʻyicha koʻchirilmaydi.
Toʻgʻri: Ega: taʼrif va turlari; “Oʻtkan kunlar” romanida tarixiy shaxslar; Hisobni qanday tiklash mumkin? Notoʻgʻri: Ega: Taʼrif va turlari. — ortiqcha bosh harf va nuqta.
Bir turdagi sarlavhalar — bir xil shaklda
Bir boʻlim yoki bitta ekrandagi bir turdagi sarlavhalar bir xil grammatik shaklda yoziladi. Yoʻriqnoma va yordam sahifalarida ‑ish/‑sh qoʻshimchali harakat nomi qulay: Qurilmani qoʻshish, Maʼlumotlarni tahrirlash. Bitta roʻyxatda harakat nomi, buyruq va savolni aralashtirish oʻquvchini chalgʻitadi. Savol shaklidagi sarlavha soʻroq belgisi bilan tugaydi; belgisiz “qanday … mumkin” shakli chala gapdek koʻrinadi, uni “… tartibi” bilan almashtirgan maʼqul. Tugma va xabarlar matni haqida “Interfeys matni: tugmalar, murojaat, ohang” darsida.
| Aralash (notoʻgʻri) | Bir xil shaklda (toʻgʻri) |
|---|---|
| Qurilmani qoʻshish | Qurilmani qoʻshish |
| Maʼlumotlarni tahrirlang | Maʼlumotlarni tahrirlash |
| Hisobni qanday oʻchirish mumkin | Hisobni oʻchirish tartibi |
Butunlay bosh harflar bilan yozilgan sarlavha
Dizayn talabi bilan sarlavha baʼzan butunlay bosh harflar bilan teriladi. Bunda sh va ch harf birikmalarining ikkala harfi ham katta yoziladi: SHAHRISABZ, CHIRCHIQ (oddiy yozuvda — Shahrisabz, Chirchiq). Oʻ va gʻ harflarida ʻ belgisi saqlanadi: OʻQUV REJASI, TOGʻ YOʻLLARI. Uzun matnni butunlay bosh harflar bilan oʻqish qiyin, shuning uchun bu usul faqat qisqa sarlavha va yozuvlarga mos. Matnning oʻzini oddiy yozib, katta harflarni bezash vositalari (masalan, CSS) orqali bergan maʼqul: shunda nusxa koʻchirish va qidiruvda matn toʻgʻri qoladi.
Toʻgʻri: OʻQUV REJASI; SHAHRISABZ SHAHRI. Notoʻgʻri: O'QUV REJASI; OʻQuv Rejasi; ShAHRISABZ SHAHRI.
Oʻzingizni tekshiring
1) Sarlavhada birinchi soʻz va atoqli otlardan boshqa bosh harf qoldimi? 2) Oxirida ortiqcha nuqta yoʻqmi, savol boʻlsa, soʻroq belgisi bormi? 3) Bir boʻlimdagi sarlavhalar bir xil shakldami? 4) Oy, hafta kunlari va siz kichik harf bilan yozilganmi? 5) Butunlay bosh harfli sarlavhada SH, CH, Oʻ va Gʻ toʻgʻri yozilganmi? 6) Sarlavha qisqami va unda sahifaning asosiy mavzusi aks etganmi?
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Qoʻshtirnoqlar: “ ” va ichki ‘ ’
- §2Boʻshliqlar va ajralmas boʻshliq
- §3Sonlar, sanalar, vaqt va pul birliklari yozilishi
- §4Tire, qisqa tire va defis
- §5Apostroflar: oʻ, gʻ (ʻ) va tutuq belgisi (ʼ)
- §6Sarlavhalar va bosh harflar
- §7Interfeys matni: tugmalar, murojaat, ohang
- §8Interfeys tipografikasi
- §9Mahalliylashtirish: interfeysni oʻzbek tiliga moslash
- §10Qisqartmalar va abbreviaturalar: AQSh, MChJ, YTT
