Tipografiya · § 4
Tire, qisqa tire va defis
Tire, qisqa tire va defis — uzunligi va vazifasi bilan farq qiladigan gorizontal chiziqlar. Tire (—) tinish belgisi: gap boʻlaklari yoki gap qismlari orasidagi pauzani koʻrsatadi. Qisqa tire (–) son, vaqt va joy oraligʻini bildiradi. Defis, yaʼni chiziqcha (-), imlo belgisi: u bitta soʻzning qismlarini bogʻlaydi. Shu guruhga ajralmas defis (‑) va minus (−) ham kiradi. Klaviaturada odatda faqat defis boʻlgani uchun u boshqa belgilar oʻrniga ham yoziladi — bu tipografik xato. Bu darsda maʼno farqi emas (u punktuatsiya boʻlimida berilgan), balki qaysi belgini tanlash va uni qanday yozish haqida soʻz boradi.
Belgilar, ularning kodlari va vazifasi
| Belgi | Nomi va kodi | Vazifasi | Misol |
|---|---|---|---|
| — | tire (em dash), U+2014 | gap qismlarini ajratadi; ikki tomonidan boʻshliq bilan | Tarix — oʻtmish koʻzgusi. |
| – | qisqa tire (en dash), U+2013 | “…dan …gacha” oraligʻi; boʻshliqsiz | 5–6 dona, 10:00–18:00 |
| - | defis (chiziqcha), U+002D | soʻz qismlarini bogʻlaydi; klaviaturadagi asosiy belgi, kod va manzillarda yagona toʻgʻri belgi | qoʻllab-quvvatlash, yildan-yilga |
| ‑ | ajralmas defis, U+2011 | qator uzilmaydigan defis: sonlardan keyin, qisqa soʻzlarda | 2026‑yil, 5‑uy, QR‑kod |
| − | minus, U+2212 | manfiy son va ayirish amali | −10 °C, 20 − 5 = 15 |
| ‒ | raqamli tire, U+2012 | kengligi bitta raqamga teng; jadval va telefon raqamlarida, ixtiyoriy (qisqa tire bilan almashtirish mumkin) | +998 90 123‒45‒67 |
Tire (—): boʻshliq va qator uzilishi
Soʻzlar orasida tire ikki tomondan boʻshliq bilan ajratiladi; oʻzbek matnida tirening qoʻshib yozilishi (Toshkent—poytaxt) qoʻllanmaydi. Portal tiredan oldin ajralmas boʻshliq (U+00A0), undan keyin esa oddiy boʻshliq qoʻyishni tavsiya qiladi: shunda tire yangi qator boshiga tushib qolmaydi va oldingi soʻz bilan birga turadi. Dialogda replika tire bilan boshlansa, ajralmas boʻshliq tiredan keyin qoʻyiladi.
Toshkent — Oʻzbekiston poytaxti. — Ertaga kelasizmi? — soʻradi ustoz. Mehmonlar — qarindoshlar ham, qoʻshnilar ham — bayramga yigʻildi.
Qisqa tire (–): oraliqlarni yozish
Qisqa tire yillar, asrlar, sanalar, soatlar, miqdor, hafta kunlari va yoʻnalishlar orasida “…dan …gacha” maʼnosini beradi. U boʻshliqsiz yoziladi. Qoʻshimcha faqat oxirgi sondan keyin qoʻyiladi: 1941–1945‑yillar (1941‑1945‑yillar emas). Oraliq qoʻshimchalar bilan ifodalansa, tire kerak emas: 1‑iyuldan 10‑iyulgacha. Oraliq chegaralaridan birida boʻshliq boʻlsa (2025‑yil 1‑iyul — 2026‑yil 1‑iyul), ikki tomonida boʻshliq bor uzun tire qoʻyiladi. Taxminiy miqdor soʻz bilan yozilsa, defis (besh‑olti kishi), raqam bilan yozilsa, qisqa tire ishlatiladi (5–6 kishi).
1941–1945‑yillar; XIX–XX asrlar; 10:00–18:00; 1–10‑iyul; dushanba–juma; 5–6 dona; Toshkent–Samarqand poyezdi.
Defis: oddiy yoki ajralmas
Qaysi soʻzlar defis bilan yozilishi “Chiziqcha bilan yozish” imlo darsida berilgan. Tipografiyada esa defisning qaysi turini tanlash muhim. Oddiy defisda dastur soʻzning bir qismini keyingi qatorga oʻtkazib yuborishi mumkin: qator “‑yil” yoki “‑ona” bilan boshlanib qoladi. Shuning uchun portal ajralmas defisni (‑, U+2011) tavsiya qiladi: sonlardan keyin (2026‑yil, 5‑sinf), qisqa juft va takroriy soʻzlarda, ‑ku, ‑u (‑yu) yuklamalarida, qisqartma yoki chet tilidagi oʻzgarmas qism bilan tuzilgan soʻzlarda (QR‑kod, onlayn‑dars) va joy nomlarida (Nyu‑York). Uzun soʻzlarda oddiy defis ham yaroqli.
Ajralmas defis: 2026‑yil 1‑sentyabr; 5‑sinf; 12‑uy; ota‑ona; tez‑tez; bor‑ku; QR‑kod; onlayn‑dars; Nyu‑York. Oddiy defis ham boʻladi: qoʻllab-quvvatlash; yildan-yilga.
Xatolar, belgilarni terish va oʻzini tekshirish
| Holat | Notoʻgʻri | Toʻgʻri |
|---|---|---|
| ega va kesim orasida | Kitob - bilim manbai. Kitob–bilim manbai. | Kitob — bilim manbai. |
| yillar oraligʻi | 1941-1945 yillar; 1941‑1945‑yillar | 1941–1945‑yillar |
| vaqt oraligʻi | 09:00 - 18:00 | 09:00–18:00 |
| raqam bilan yozilgan tartib son | 5 sinf; 5-nchi sinf; № 5 maktab | 5‑sinf; 5‑maktab |
| juft soʻz | ota - ona; ota–ona | ota‑ona |
| manfiy son | -10°C | −10 °C |
Oʻzingizni tekshiring: 1) chiziqning ikki tomonida boʻshliq bormi? Unda bu tire (—) boʻlishi kerak. 2) Ikki son, sana yoki nom orasida “…dan …gacha” maʼnosi bormi? Boʻshliqsiz qisqa tire (–) kerak. 3) Chiziq soʻz ichidami? Bu defis; raqamdan keyin yoki qisqa soʻzda ajralmas defis (‑) qoʻying. 4) Son manfiymi yoki ayirish amalimi? Minus (−) qoʻyiladi. Matnni tekshirishda ikki tomonida boʻshliq bor defisni qidiring: u deyarli har doim xato.
Belgilarni terish: Windows tizimida raqamli blokda Alt + 0151 (tire) va Alt + 0150 (qisqa tire), macOS tizimida Option + Shift + defis va Option + defis, Linux tizimida Ctrl + Shift + U, soʻng kod (2014, 2013, 2011, 2212) va Enter. HTML kodida —, – va − mnemonikalari bor, ajralmas defis esa ‑ kodi bilan yoziladi. Dastur kodi, veb‑manzil va fayl nomlaridagi defisni almashtirmang: u yerda faqat oddiy belgi (-) ishlaydi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Qoʻshtirnoqlar: “ ” va ichki ‘ ’
- §2Boʻshliqlar va ajralmas boʻshliq
- §3Sonlar, sanalar, vaqt va pul birliklari yozilishi
- §4Tire, qisqa tire va defis
- §5Apostroflar: oʻ, gʻ (ʻ) va tutuq belgisi (ʼ)
- §6Sarlavhalar va bosh harflar
- §7Interfeys matni: tugmalar, murojaat, ohang
- §8Interfeys tipografikasi
- §9Mahalliylashtirish: interfeysni oʻzbek tiliga moslash
- §10Qisqartmalar va abbreviaturalar: AQSh, MChJ, YTT
