Tinish belgilari · § 6
Tire
Tire (—) — gapda sezilarli pauza va maʼno chegarasini koʻrsatuvchi tinish belgisi. U ega bilan kesim orasida, tushirib qoldirilgan boʻlak oʻrnida, uyushiq boʻlaklardan keyin umumlashtiruvchi soʻz oldidan, bogʻlovchisiz qoʻshma gap qismlari orasida, ajratilgan izohlovchi va kiritmalarda hamda dialogda qoʻyiladi. Tire defisdan (-) uzun: defis soʻz qismlarini bogʻlaydi, tire esa gap qismlarini ajratadi. Ularning farqi “Tire va defis (chiziqcha) farqi” darsida batafsil koʻrsatilgan.
Ega bilan kesim orasida
Ega ham, kesim ham bosh kelishikdagi ot, son yoki harakat nomi bilan ifodalansa va kesimda bogʻlama boʻlmasa, ular orasiga tire qoʻyiladi. Kesimdan oldin “bu” soʻzi kelsa, tire undan oldin qoʻyiladi: Toshkent — Oʻzbekiston poytaxti. Ikki karra besh — oʻn. Sport bilan shugʻullanish — sogʻlik garovi. Vatan — bu ona.
| Holat | Tire | Misol |
|---|---|---|
| ikkala boʻlak bosh kelishikdagi ot, bogʻlama yoʻq | qoʻyiladi | Kitob — bilim manbai. |
| kesimda shaxs-son qoʻshimchasi bor | qoʻyilmaydi | Men talabaman. |
| kesimda -dir yoki edi bogʻlamasi bor | qoʻyilmaydi | Paxta boyligimizdir. Otam oʻqituvchi edi. |
| kesim “emas” bilan kelgan | qoʻyilmaydi | Bu xato emas. |
Tushirib qoldirilgan boʻlak oʻrnida va umumlashtiruvchi soʻz oldidan
Toʻliqsiz gaplarda tire kontekstdan maʼlum boʻlgani uchun tushirib qoldirilgan boʻlak (koʻpincha kesim) oʻrnida qoʻyiladi: Men kitob oldim, ukam — daftar. Birinchi kuni Samarqandga bordik, ikkinchi kuni — Buxoroga. Batafsil maʼlumot “Toʻliq va toʻliqsiz gaplar” darsida. Umumlashtiruvchi soʻz uyushiq boʻlaklardan keyin kelsa, undan oldin tire qoʻyiladi: Olma, nok, oʻrik — hammasi pishdi. Ustozlar, doʻstlar, qoʻshnilar — barchasi uni tabrikladi. Umumlashtiruvchi soʻz sanashdan oldin kelsa, ikki nuqta kerak (“Ikki nuqta” darsiga qarang).
Bogʻlovchisiz qoʻshma gapda
| Maʼno munosabati | Misol |
|---|---|
| ikkinchi qism birinchisining natijasi | Bahor keldi — dalalar yashnab ketdi. |
| keskin zidlik | Men chaqirdim — u qayrilib ham qaramadi. |
| birinchi qism ikkinchisidagi ish-harakat paytini bildiradi | Eshik ochildi — xonaga sovuq havo kirdi. |
| voqealarning tez almashinuvi | Chaqmoq chaqdi — momaqaldiroq gumburladi. |
Tireni ikki nuqta bilan adashtirmang: ikkinchi qism sababni koʻrsatsa yoki birinchisini izohlasa, ikki nuqta qoʻyiladi (Dalaga chiqmadik: yomgʻir yogʻdi.), natijani bildirsa, tire qoʻyiladi (Yomgʻir yogʻdi — dalaga chiqmadik.).
Izohlovchi, kiritma va dialog
Tire gap oxiridagi ajratilgan izohlovchini ajratadi: Ertaga katta bayram — Navroʻz. Gap oʻrtasidagi kiritma ikki tire orasiga olinadi: Bu yangilikni — uni hamma kutgan edi — direktor eʼlon qildi. “Kirish soʻz va kiritmalar” darsiga ham qarang. Dialogda yangi qatordan boshlanadigan har bir replika oldidan tire qoʻyiladi: — Qayerga ketyapsiz? — Kutubxonaga. Muallif gapidagi belgilar “Koʻchirma gapda tinish belgilari” darsida koʻrib chiqilgan.
Tireni yozish va koʻp uchraydigan xatolar
Soʻzlar orasidagi tire ikki tomondan boʻshliq bilan ajratiladi. Portal tiredan oldin ajralmas boʻshliq qoʻyishni tavsiya qiladi: shunda belgi keyingi qator boshiga oʻtib qolmaydi; tire replikani boshlasa, ajralmas boʻshliq undan keyin qoʻyiladi. Tire oʻrnida defis (-) yoki qisqa tire (–) yozilmaydi: qisqa tire boʻshliqsiz yoziladi va oraliqni bildiradi — 1941–1945‑yillar, 10:00–18:00, 5–6 dona.
Notoʻgʻri: Toshkent - poytaxt. Toshkent—poytaxt. Toshkent – poytaxt. Toʻgʻri: Toshkent — poytaxt.
Oʻzingizni tekshiring: tire oʻrnida pauza qilish mumkinmi va uning sababi bormi — tushirib qoldirilgan soʻz, umumlashtirish, natija yoki zidlik? Kesimda shaxs-son qoʻshimchasi, -dir, edi yoki emas boʻlsa, tire qoʻymang.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
