Tinish belgilari · § 9
Soʻroq va undov belgilari
Soʻroq belgisi (?) — soʻroq gap oxirida qoʻyilib, soʻzlovchi biror narsani soʻrayotganini yoki gap soʻroq ohangida aytilganini koʻrsatadigan tinish belgisi. Undov belgisi (!) kuchli his‑hayajon bilan aytilgan gap — undov gap yoki hayajonli buyruq gap — oxirida, shuningdek his bilan aytilgan undalma va undov soʻzlardan keyin qoʻyiladi. Har ikkala belgi ham nuqta kabi gapni yakunlaydi: keyingi gap bosh harf bilan boshlanadi.
Soʻroq gap qanday tanib olinadi
| Vosita | Misol |
|---|---|
| ‑mi yuklamasi | Siz Samarqanddanmisiz? |
| ‑chi yuklamasi (chiziqcha bilan yoziladi) | Men tayyorman. Siz‑chi? |
| soʻroq olmoshlari: kim, nima, qayer, qachon, qanday, nega, necha, qaysi | Qachon qaytasiz? · Nega kechikdingiz? |
| yoki bilan tanlov | Choy ichasizmi yoki qahva? |
| faqat ohang | Ertaga imtihon? |
Soʻroq belgisining qoʻyilishi
Soʻroq belgisi har qanday bevosita soʻroqdan keyin qoʻyiladi: javob kutilmaydigan ritorik soʻroqdan ham, soʻroq shaklidagi xushmuomala iltimosdan ham. Ketma‑ket bir nechta soʻroq kelsa, har biri oʻz belgisini oladi. Bitta soʻroq ichidagi uyushiq boʻlaklar vergul bilan ajratiladi, belgi esa oxirida bir marta qoʻyiladi. Qoʻshma gapda soʻroq oxirgi qismda boʻlsa, gap oxiriga soʻroq belgisi qoʻyiladi. Darak gap ichidagi bilvosita soʻroq soʻroq belgisini talab qilmaydi: Uning qachon kelishini bilmayman — bu yerda nuqta qoʻyiladi.
Eshikni yopib qoʻya olasizmi? · Bu kim? Qayerdan keldi? Nega indamayapti? · Sizga olma yoqadimi, nokmi, uzummi? · Vaqt oʻtib ketdi, endi nima qilamiz?
Undov belgisi qachon qoʻyiladi
| Holat | Misol |
|---|---|
| undov gap | Qanday goʻzal kun! |
| hayajonli buyruq, chaqiriq | Ehtiyot boʻling! · Toʻxtang! |
| his bilan aytilgan undalma | Aziz doʻstlar! Sizni bayram bilan tabriklayman. |
| alohida aytilgan undov soʻz | Voy! Qoʻlimni kesib oldim. · Barakalla! |
Undov soʻz gap tarkibida kelib, alohida toʻxtamsiz aytilsa, undan keyin vergul, gap oxirida esa undov belgisi qoʻyiladi: Voy, qanday chiroyli! · Eh, qani endi yoz boʻlsa! Oddiy, vazmin undalma vergul bilan ajratiladi — bu haqda vergul darsida aytilgan. Vazmin iltimos yoki yoʻriqnoma nuqta bilan tugaydi: Iltimos, formani toʻldiring.
Belgilarning birga kelishi
Hayrat yoki gʻazab bilan aytilgan soʻroq ?! birikmasi bilan tugaydi — avval soʻroq, keyin undov belgisi: Nahotki u shunday dedi?! Qavs ichidagi (!) va (?) belgilari qavs darsida, koʻp nuqta bilan birikmalar esa koʻp nuqta darsida koʻrib chiqilgan. !!! yoki ??? kabi takror faqat badiiy va soʻzlashuv nutqida uchraydi; rasmiy, oʻquv va interfeys matnlarida bitta belgi qoʻyiladi, undov belgisi esa kam ishlatiladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
| Notoʻgʻri | Toʻgʻri | Izoh |
|---|---|---|
| Qachon kelasiz ? | Qachon kelasiz? | belgidan oldin boʻshliq qoʻyilmaydi |
| Uning qachon kelishini bilmayman? | Uning qachon kelishini bilmayman. | bilvosita soʻroqdan keyin nuqta |
| Hisobni qanday toʻldirish mumkin (belgisiz sarlavha) | Hisobni qanday toʻldirish mumkin? yoki Hisobni toʻldirish tartibi | sarlavhadagi soʻroq belgili boʻladi, aks holda darak shakliga oʻtkazing |
| Nahotki!? | Nahotki?! | tartib: avval ?, soʻng ! |
| Xush kelibsiz!!! | Xush kelibsiz! | neytral matnda bitta belgi yetarli |
Oʻzingizni tekshiring: gapning maqsadini aniqlang. Soʻzlovchi bevosita soʻrayaptimi — ? qoʻying. Javobni bilmasligini xabar qilyaptimi — nuqta qoʻying. Kuchli his bildiryaptimi yoki chaqiryaptimi — ! qoʻying. Vazmin gapiryaptimi — nuqta. Soʻng belgidan oldin boʻshliq qolmaganini va belgi keraksiz takrorlanmaganini tekshiring.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
