Tinish belgilari · § 4
Nuqtali vergul
Nuqtali vergul (;) — gap qismlarini vergulga qaraganda kuchliroq, nuqtaga qaraganda kuchsizroq ajratadigan tinish belgisi. U oʻquvchiga shunday ishora beradi: bir qism tugadi, lekin fikr davom etyapti va keyingi qism oldingisi bilan maʼno jihatdan bogʻliq. Nuqtali vergul ayniqsa vergullar koʻpayib ketganda kerak boʻladi: qismlar ichida vergul bor boʻlsa, qismlarning oʻzini ham vergul bilan ajratish oʻquvchini chalgʻitadi. Shuning uchun bu belgi koʻproq uzun yoyiq gaplarda, rasmiy va ilmiy matnlarda hamda roʻyxatlarda uchraydi.
Nuqtali vergul qayerda qoʻyiladi
| Holat | Misol |
|---|---|
| bogʻlovchisiz qoʻshma gapning ichida vergul bor yoyiq qismlari orasida | Kech kirdi, koʻchalarda chiroqlar yondi; odamlar uylariga tarqala boshladi. |
| ichida vergul bor uyushiq boʻlaklar guruhlari orasida | Doʻkonda olma, nok, uzum; pomidor, bodring, sabzi; non va sut sotiladi. |
| bogʻlangan qoʻshma gapda, qismlar uzun va ichida vergul boʻlsa, bogʻlovchi oldidan | Biz ertalab yoʻlga chiqdik, kun boʻyi toʻxtamadik; lekin manzilga faqat kechqurun yetdik. |
| bitta gapni davom ettiruvchi roʻyxat bandlari oxirida | 1) arizani toʻldiring; 2) hujjatlarni ilova qiling; 3) toʻlovni amalga oshiring. |
Bogʻlovchisiz qoʻshma gapda
Bogʻlovchisiz qoʻshma gapning qismlari qisqa va bir-biriga yaqin boʻlsa, ular orasiga vergul qoʻyiladi. Qismlar yoyiq boʻlib, ichida vergul boʻlsa yoki har bir qism nisbatan mustaqil bir manzarani tasvirlasa, nuqtali vergul qoʻyiladi. Taqqoslang:
Quyosh chiqdi, qushlar sayradi. — Quyosh togʻ ortidan sekin koʻtarildi, vodiyni oltin nurga choʻmdirdi; daraxtlarda qushlar sayray boshladi, qishloqda hayot uygʻondi.
Uyushiq boʻlaklar guruhlari orasida
Uyushiq boʻlaklar maʼno jihatdan guruhlarga boʻlinsa va har bir guruh ichida vergul ishlatilsa, guruhlar bir-biridan nuqtali vergul bilan ajratiladi. Shunda oʻquvchi bir guruh qayerda tugab, boshqasi qayerda boshlanishini darhol koʻradi: Safarga chodir, uxlash qopi, gugurt; non, konserva, choy; dorilar va bint olindi. Guruhlar boʻlmasa, vergulning oʻzi yetarli: Safarga chodir, non va choy olindi.
Roʻyxatlarda
Roʻyxat ikki nuqta bilan boshlansa va uning bandlari bitta gapni davom ettirsa, har bir band kichik harf bilan boshlanib, nuqtali vergul bilan tugaydi, oxirgi band esa nuqta bilan yakunlanadi: Arizaga quyidagilar ilova qilinadi: pasport nusxasi; diplom nusxasi; ikkita surat. Har bir band bosh harf bilan boshlanadigan mustaqil gap boʻlsa, bandlar nuqta bilan tugaydi.
Koʻp uchraydigan xatolar
| Notoʻgʻri | Toʻgʻri | Izoh |
|---|---|---|
| Men kitob oʻqidim; ukam esa rasm chizdi. | Men kitob oʻqidim, ukam esa rasm chizdi. | qismlar qisqa, ichida vergul yoʻq — vergul yetarli |
| Bizga uch narsa kerak; suv, non va vaqt. | Bizga uch narsa kerak: suv, non va vaqt. | umumlashtiruvchi soʻzdan keyin, sanashdan oldin ikki nuqta qoʻyiladi |
| olma, nok ; Pomidor, bodring | olma, nok; pomidor, bodring | belgidan oldin boʻshliq qoʻyilmaydi, keyin kichik harf yoziladi |
Oʻzingizni tekshiring
Avval ajratilishi kerak boʻlgan qismlarni toping. Ularning birortasi ichida vergul bormi? Agar bor boʻlsa va qismlar orasida ham vergul tursa, matn qiyin oʻqiladi — nuqtali vergul qoʻying. Ikkinchi qism birinchisini izohlasa yoki sababini ochsa, ikki nuqta kerak (“Ikki nuqta” darsiga qarang); natija yoki keskin zidlikni bildirsa, tire qoʻyiladi (“Tire” darsiga qarang). Qismlar bir-biriga umuman bogʻliq boʻlmasa, ularni nuqta bilan ikki gapga ajrating. Vergulning odatdagi holatlari “Vergul: qachon qoʻyiladi” darsida koʻrib chiqilgan.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
