Tinish belgilari · § 10
Koʻp nuqta
Koʻp nuqta (…) — fikr oxirigacha aytilmaganini, nutqdagi uzilish yoki pauzani, matndan biror qism tushirib qoldirilganini bildiradigan tinish belgisi. U uchta nuqtadan iborat boʻlib, gap oxirida, oʻrtasida va hatto boshida kela oladi. Oʻqiganda koʻp nuqta turgan joyda ovoz pasayadi yoki toʻxtaladi: shu orqali yozuvchi ikkilanish, hayajon, oʻylanib qolish yoki “qolganini oʻzingiz tushunasiz” degan ishorani yetkazadi.
Koʻp nuqta qayerlarda qoʻyiladi
| Oʻrni | Nimani bildiradi | Misol |
|---|---|---|
| Gap oxirida | Fikr tugallanmagan, davomi oʻquvchiga qoldirilgan | Agar oʻsha kuni vaqtida kelganingizda edi… |
| Gap ichida | Ikkilanish, hayajon, soʻz topolmay qolish | Men… men buni kutmagan edim. |
| Gap boshida | Voqea oldingi matndan davom etadi yoki oradan vaqt oʻtgan | …Oradan oʻn yil oʻtdi. |
| Sanash oxirida | Roʻyxatni yana davom ettirish mumkin | Bozordan olma, nok, uzum… oldik. |
| Iqtibos ichida | Keltirilgan matndan bir qism tushirib qoldirilgan | “Kutubxona har kuni … kechgacha ishlaydi.” |
Gap oxirida va gap ichida
Koʻp nuqta gapni yakunlasa, undan keyin nuqta qoʻyilmaydi: uning oʻzi gap oxirini bildiradi, keyingi gap esa bosh harf bilan boshlanadi. Gap ichida kelsa, gap davom etadi va keyingi soʻz kichik harf bilan yoziladi. Ikkilanish koʻpincha soʻz takrori bilan birga keladi: Men… men hozir kelaman. Soʻzlovchining gapi boʻlinib qolganda yoki u fikrini oʻzi uzib qoʻyganda ham koʻp nuqta qoʻyiladi: Biz endi… Yoʻq, keyin aytaman.
Kutdim, kutdim… Lekin u kelmadi. Bilasizmi, bu ish… unchalik oson emas. Endi nima qilamiz…
Soʻroq va undov belgisi bilan
Gap ham soʻroq yoki undov ohangiga ega, ham tugallanmagan boʻlsa, avval soʻroq yoki undov belgisi, keyin ikki nuqta qoʻyiladi: ?.. va !.. Nuqtalar ikkita, chunki asosiy belgining pastki nuqtasi bilan jami uchta boʻladi. Koʻp nuqtadan keyin vergul ham, nuqta ham qoʻshilmaydi. Koʻchirma gap koʻp nuqta bilan tugasa, muallif gapidan oldin vergul qoʻyilmaydi — faqat tire qoladi (batafsil “Koʻchirma gapda tinish belgilari” darsida).
Nahotki u rostdan ketgan boʻlsa?.. Qani endi yana bolalikka qaytsak!.. “Bilmadim…” — dedi u sekin.
Yozilishi: belgi va probellar
| Qoida | Toʻgʻri | Xato |
|---|---|---|
| Oldingi soʻzga probelsiz yopishadi | Kutdim… | Kutdim … |
| Gap boshida keyingi soʻzga yopishadi | …Oradan yillar oʻtdi. | … Oradan yillar oʻtdi. |
| Tushirilgan soʻzlar oʻrnida ikki tomondan probel | har kuni … kechgacha | har kuni…kechgacha |
| Nuqtalar uchta, ?.. va !.. da ikkita | Kutdim… / Nahotki?.. | Kutdim.. / Nahotki?… |
| “va hokazo” bilan birga kelmaydi | olma, nok, uzum… / olma, nok, uzum va hokazo | olma, nok, uzum va hokazo… |
Elektron matnda koʻp nuqtani uchta alohida nuqta bilan emas, bitta belgi (…) bilan yozing: alohida nuqtalar satr oxirida boʻlinib ketishi va qidiruvga xalaqit berishi mumkin. Windowsʼda bu belgi Alt+0133, macOSʼda Option+; bilan teriladi, koʻp muharrirlar esa uch nuqtani oʻzi almashtiradi. Interfeyslarda koʻp nuqta jarayon davom etayotganini bildiradi: Yuklanmoqda…, Saqlanmoqda… Rasmiy hujjat va eʼlonlarda esa hissiy koʻp nuqtadan qochgan maʼqul: u matnni noaniq qiladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Koʻp nuqtadan keyin nuqta yoki vergul qoʻyish. 2) Toʻrt‑besh nuqta terish — hissiyot nuqtalar soni bilan kuchaymaydi. 3) Koʻp nuqtani “va hokazo” yoki “va boshqalar” bilan birga ishlatish: bu bir maʼnoning takrori. 4) Belgidan oldin yoki keyin probelni notoʻgʻri qoʻyish. 5) Deyarli har bir gapni koʻp nuqta bilan tugatish: belgi tez‑tez takrorlansa, matn sust va noaniq boʻlib qoladi.
Oʻzingizni tekshiring
Koʻp nuqta qoʻyishdan oldin oʻzingizga savol bering: fikr haqiqatan uzilyaptimi, pauza maʼno beradimi, matndan biror narsa tushirildimi? Javob “yoʻq” boʻlsa, nuqta, vergul yoki tire yetarli. Koʻp nuqta tirega oʻxshab pauzani bildiradi, lekin tire undan keyingi qismga urgʻu beradi, koʻp nuqta esa fikrni ochiq qoldiradi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
