Tinish belgilari · § 12
Tire va defis (chiziqcha) farqi
Tire (—) — gap boʻlaklari yoki gaplar orasiga qoʻyiladigan, ikki tomondan probel bilan ajratiladigan tinish belgisi. Defis, yaʼni chiziqcha (‑), esa soʻz qismlarini probelsiz bogʻlaydigan imlo belgisi. Ular bir‑biriga oʻxshasa ham, vazifasi qarama‑qarshi: tire gapni qismlarga ajratadi, chiziqcha esa ikki qismni bitta soʻzga birlashtiradi. Shuning uchun ularning qoidalari ham ikki xil boʻlimda: tire — punktuatsiyada, chiziqcha — imloda.
Asosiy farqlar
| Belgi | Tire (—) | Chiziqcha (‑) |
|---|---|---|
| Turi | Tinish belgisi | Imlo belgisi |
| Qayerda turadi | Soʻzlar, gap boʻlaklari, gaplar orasida | Bitta soʻz ichida |
| Probel | Ikki tomondan: oldidan ajralmas, keyin oddiy probel | Qoʻyilmaydi |
| Uzunligi | Uzun chiziq, taxminan “M” harfi kengligida | Eng qisqa chiziq |
| Misol | Toshkent — Oʻzbekiston poytaxti. | ota‑ona, tez‑tez, 5‑sinf |
Tire qachon, chiziqcha qachon
Tire, asosan, quyidagi hollarda qoʻyiladi: ot yoki son bilan ifodalangan ega va kesim orasida, bogʻlama boʻlmaganda (Bilim — kuch); tushirib qoldirilgan boʻlak oʻrnida (Men kutubxonaga bordim, ukam — sport zaliga); uyushiq boʻlaklardan keyin, umumlashtiruvchi soʻzdan oldin (Olma, nok, uzum — hammasi pishdi); koʻchirma gap va dialogda. Batafsil — “Tire” darsida.
Chiziqcha esa bitta soʻz ichida keladi: juft va takroriy soʻzlarda (ota‑ona, aka‑uka, tez‑tez), ‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalarida (bor‑ku, keldi‑yu), raqam bilan yozilgan tartib son va sanalarda (5‑sinf, 2025‑yil 1‑sentyabr), ayrim qoʻshma nomlarda (Nyu‑York). Soʻzni satrdan satrga koʻchirishda ham chiziqcha qoʻyiladi. Batafsil — “Chiziqcha bilan yozish” darsida.
Uchinchi belgi: qisqa tire (–)
Elektron matnda tire va chiziqchadan tashqari oʻrtacha uzunlikdagi qisqa tire ham bor. U oraliqni bildiradi va probelsiz yoziladi: 1941–1945‑yillar, 10:00–18:00, 5–6 dona, dushanba–juma, Toshkent–Samarqand poyezdi. “Taxminan” maʼnosidagi son soʻz bilan yozilsa, chiziqcha qoʻyiladi: besh‑olti kishi, ikki‑uch kun; raqam bilan yozilsa, qisqa tire: 5–6 kishi, 2–3 kun.
Adashtiriladigan holatlar
| Tire bilan | Chiziqcha bilan | Izoh |
|---|---|---|
| Ota — oila tayanchi. | Ota‑ona majlisi boʻladi. | Ega va kesim / juft soʻz |
| Kitob — bilim manbai. | Kitob‑daftarlarni yigʻishtiring. | Ega va kesim / juft soʻz |
| Ikki — juft son. | Ikki‑uch kun kutamiz. | Ega va kesim / taxminiy son |
| “Kelaman”, — dedi u. | Keldi‑yu, ketdi. | Koʻchirma gap / ‑yu yuklamasi |
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Soʻzlar orasida tire oʻrniga klaviaturadagi qisqa chiziqchani probellar bilan terish — eng keng tarqalgan xato: matnda tire chiziqchadan aniq uzun boʻlishi kerak. 2) Tireni probelsiz yozish: Toshkent—poytaxt ham, Toshkent-poytaxt ham emas, Toshkent — poytaxt. 3) Juft soʻz ichiga tire yoki probel qoʻyish: ota — ona, tez — tez emas, ota‑ona, tez‑tez. 4) Raqamli oraliqni chiziqcha bilan yozish: toʻgʻrisi qisqa tire, 5–6. 5) Tirening yangi satr boshiga tushib qolishi: buning oldini olish uchun tire oldidan ajralmas probel qoʻyiladi.
Klaviaturada chiziqcha alohida tugmada bor. Windowsʼda tire Alt+0151, qisqa tire Alt+0150 bilan (raqamli blokda), macOSʼda Option+Shift+minus va Option+minus bilan teriladi. Qisqa soʻzlar va raqamli birikmalar satr oxirida boʻlinib ketmasligi uchun ajralmas chiziqcha (U+2011) ishlatiladi. Belgilar kodlari va probellar haqida batafsil — Tipografika boʻlimida.
Oʻzingizni tekshiring
Birikmaga qoʻshimcha qoʻshib koʻring. Agar u butun birikmaning oxiriga qoʻshilsa va ikki qism birga bitta tushuncha bildirsa (ota‑ona → ota‑onamiz), bu bitta soʻz — chiziqcha bilan yozing. Agar ikkinchi qism alohida savolga javob boʻlib, gapning alohida boʻlagi boʻlsa (Toshkent nima? — poytaxt), probelli tire kerak. Raqamlar yoki nomlar orasida “…dan …gacha” oraligʻi boʻlsa, qisqa tire qoʻying.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
