UzLocal

Tinish belgilari · § 11

Koʻchirma gapda tinish belgilari

Koʻchirma gapda tinish belgilari — boshqa shaxs nutqi oʻzgartirilmasdan keltirilganda uni muallif gapidan ajratish qoidalari. Koʻchirma gap (K) — soʻzlovchining aynan keltirilgan soʻzlari, muallif gapi (M) esa kim va qanday gapirganini bildiradi: dedi, soʻradi, javob berdi, xitob qildi, oʻyladi. Qaysi belgilar qoʻyilishi muallif gapining oʻrniga bogʻliq: u koʻchirma gapdan oldin, keyin yoki uning oʻrtasida keladi. Koʻchirma va oʻzlashtirma gapning oʻzi sintaksis boʻlimidagi alohida darsda koʻrib chiqiladi.

Asosiy sxemalar

Muallif gapining oʻrniga koʻra tinish belgilari (K, M — gap boshi; k, m — kichik harfli davomi)
Muallif gapiSxemaMisol
Koʻchirma gapdan oldinM: “K”. / M: “K?” / M: “K!”Ustoz dedi: “Ertaga imtihon boʻladi”.
Koʻchirma gapdan keyin“K”, — m. / “K?” — m. / “K!” — m.“Siz ham borasizmi?” — soʻradi Lola.
Oʻrtada, koʻchirma gap — bitta gap“K, — m, — k”.“Ertaga, — dedi ustoz, — imtihon boʻladi”.
Oʻrtada, koʻchirma gap — ikki gap“K, — m. — K”.“Imtihon ertaga, — dedi ustoz. — Yaxshi tayyorlaning”.
Koʻchirma gap muallif gapi ichidaM: “K”, — m.Akam: “Hozir qaytaman”, — dedi‑da, chiqib ketdi.

Muallif gapi oldin kelganda

Muallif gapidan keyin ikki nuqta qoʻyiladi, koʻchirma gap qoʻshtirnoq ichida bosh harf bilan boshlanadi. Darak gapdan keyingi nuqta yopuvchi qoʻshtirnoqdan keyin qoʻyiladi. Soʻroq, undov belgisi va koʻp nuqta qoʻshtirnoq ichida qoladi, ulardan keyin nuqta qoʻshilmaydi. Misollar: Bobom doim aytardilar: “Ilm — tuganmas boylik”.

Muallif gapi keyin kelganda

Koʻchirma gap darak gap boʻlsa, yopuvchi qoʻshtirnoqdan keyin vergul va tire qoʻyiladi. U soʻroq, undov belgisi yoki koʻp nuqta bilan tugasa, vergul kerak emas: belgi qoʻshtirnoq ichida qoladi, keyin faqat tire keladi. Muallif gapi kichik harf bilan boshlanadi. Muallif gapida deb soʻzi boʻlsa ham sxema oʻzgarmaydi. Misollar: “Kechikmang”, — deb ogohlantirdi ustoz. “Bilmadim…” — dedi u sekin.

Muallif gapi oʻrtada kelganda

Muallif gapi bitta gapni ikkiga boʻlsa, u ikki tomondan vergul va tire bilan ajratiladi, ikkinchi qism kichik harf bilan davom etadi. Agar muallif gapigacha birinchi gap tugagan boʻlsa, muallif gapidan keyin nuqta va tire qoʻyiladi, ikkinchi qism bosh harf bilan boshlanadi. Qoʻshtirnoq butun koʻchirma gapning boshida ochilib, oxirida yopiladi. Misol: “Kelasizmi? — soʻradi Malika. — Hammamiz sizni kutamiz”.

Dialog

Suhbat dialog shaklida berilsa, har bir replika yangi satrdan tire bilan boshlanadi va qoʻshtirnoqqa olinmaydi. Muallif gapi yuqoridagi sxemalar boʻyicha ajratiladi.

Dialogning yozilishi
SatrIzoh
— Qayoqqa ketyapsiz? — soʻradi Lola.Replika tire bilan boshlanadi; soʻroq belgisidan keyin vergul yoʻq
— Kutubxonaga, — dedi Jasur. — Kitob topshirishim kerak.Muallif gapi oʻrtada, birinchi gap tugagan: nuqta va tire
— Men ham boraman.Yangi replika — yangi satrdan, qoʻshtirnoqsiz

Ichki qoʻshtirnoq va iqtibos

Koʻchirma gap ichida asar nomi yoki boshqa birovning soʻzi kelsa, ichki qoʻshtirnoq ‘…’ ishlatiladi: Ustoz dedi: “Ertaga ‘Oʻtkan kunlar’ romanini muhokama qilamiz”. Iqtibos gapning bir boʻlagiga aylansa, ikki nuqta va tire qoʻyilmaydi: Maqolada mahalliylashtirish “matnni foydalanuvchi madaniyatiga moslash” deb taʼriflangan.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Soʻroq yoki undov belgisidan keyin vergul qoʻyish: “Kelasizmi?”, — soʻradi emas, “Kelasizmi?” — soʻradi. 2) Qoʻshtirnoq ichida nuqta qoʻyib, keyin tire qoʻyish: “Kelaman.” — dedi u emas, “Kelaman”, — dedi u. 3) Tiredan keyin muallif gapini bosh harf bilan boshlash: — Dedi u emas, — dedi u. 4) Tire oʻrniga chiziqcha terish. 5) Dialog replikasini ham tire, ham qoʻshtirnoq bilan berish. 6) Lotin yozuvida burchakli yoki klaviaturadagi oddiy qoʻshtirnoqni ishlatish: bu yozuvda faqat “…” va ichki ‘…’ qoʻllanadi. Oʻzingizni tekshiring: muallif gapi qayerda; koʻchirma gap qaysi belgi bilan tugaydi; muallif gapidan keyingi qism yangi gapmi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Tinish belgilari nima va ular nima uchun kerak
  2. §2Nuqta
  3. §3Vergul: qachon qoʻyiladi
  4. §4Nuqtali vergul
  5. §5Ikki nuqta
  6. §6Tire
  7. §7Qoʻshtirnoq
  8. §8Qavs
  9. §9Soʻroq va undov belgilari
  10. §10Koʻp nuqta
  11. §11Koʻchirma gapda tinish belgilari
  12. §12Tire va defis (chiziqcha) farqi