Tinish belgilari · § 1
Tinish belgilari nima va ular nima uchun kerak
Tinish belgilari — yozuvda gaplarni bir‑biridan, gap ichidagi qismlarni esa oʻzaro ajratish hamda soʻzlovchining maqsadi va ohangini koʻrsatish uchun qoʻllanadigan shartli belgilar. “Tinish” soʻzi “toʻxtash, tin olish” maʼnosi bilan bogʻliq: ogʻzaki nutqdagi toʻxtam va ohang yozuvda aynan shu belgilar orqali beriladi. Tinish belgilari tizimi va ularni qoʻllash qoidalari punktuatsiya deyiladi.
Tinish belgilari nima uchun kerak
Tinish belgilari matnni oʻqishni osonlashtiradi va fikr notoʻgʻri tushunilishiga yoʻl qoʻymaydi. Ular gap qayerda tugaganini va maqsadini (xabar, soʻroq, his‑hayajon) koʻrsatadi, uyushiq boʻlaklar, undalma va kirish soʻzlarni ajratadi, qoʻshma gap qismlarini chegaralaydi, koʻchirma gapni muallif gapidan farqlaydi. Bitta belgi tushib qolsa yoki almashsa, gap maʼnosi oʻzgarishi mumkin.
Doʻstim, Akmal keldi. (Doʻstga murojaat qilinyapti.) · Doʻstim Akmal keldi. (Akmal — doʻst.) · U keldi. · U keldi? · U keldi!
Oʻzbek tilidagi tinish belgilari
| Belgi | Nomi | Asosiy vazifasi | Misol |
|---|---|---|---|
| . | nuqta | darak va ohangi vazmin buyruq gap oxirida | Dars boshlandi. |
| ? | soʻroq belgisi | soʻroq gap oxirida | Qachon kelasiz? |
| ! | undov belgisi | his‑hayajonli gap oxirida | Qanday goʻzal! |
| … | koʻp nuqta | fikrning tugallanmaganligi, ikkilanish | Men… bilmadim. |
| , | vergul | gap ichidagi qismlarni ajratadi | Olma, nok, uzum pishdi. |
| ; | nuqtali vergul | ichida vergul boʻlgan keng qismlarni ajratadi | Kuz keldi, barglar sargʻaydi; qushlar janubga uchdi. |
| : | ikki nuqta | sanash, izoh va koʻchirma gapdan oldin | Sumkamda uch narsa bor: daftar, ruchka va kitob. |
| — | tire | ega va kesim orasida, tushirib qoldirilgan boʻlak oʻrnida, keskin qarshilikda | Toshkent — Oʻzbekiston poytaxti. |
| ( ) | qavs | qoʻshimcha izoh, kiritma | Alisher Navoiy (1441–1501) — buyuk shoir. |
| “ ” | qoʻshtirnoq | koʻchirma gap, nomlar, alohida maʼnodagi soʻzlar | “Oʻtkan kunlar” romani |
Defis (ota‑ona, 5‑sinf), oʻ va gʻ harflaridagi ʻ belgisi hamda tutuq belgisi (ʼ) tinish belgilariga kirmaydi: ular soʻz va gaplar orasida emas, soʻz ichida ishlaydigan imlo belgilaridir. Tire bilan defisning farqi haqida alohida dars bor.
Tinish belgilarining turlari
| Guruh | Belgilar | Vazifasi |
|---|---|---|
| gap oxiridagi belgilar | . ? ! … | gapni keyingi gapdan ajratadi, maqsadi va ohangini bildiradi |
| gap ichidagi ayiruvchi belgilar | , ; : — | gap boʻlaklari va qoʻshma gap qismlarini chegaralaydi |
| ajratuvchi (juft) belgilar | ( ), “ ”, juft vergul, juft tire | gapning bir qismini ikki tomondan ajratib koʻrsatadi |
Bizning ustozimiz, tajribali tilshunos, bugun maʼruza oʻqiydi. · Ertaga, ehtimol, yomgʻir yogʻadi. — Juft vergul.
Tinish belgilari nimaga asoslanadi
Punktuatsiyaning asosiy tayanchi — gap tuzilishi: belgi uyushiq boʻlaklar, undalma, kirish soʻz yoki qoʻshma gap qismlari chegarasi talab qilgan joyga qoʻyiladi. Mazmun va ohang ham hisobga olinadi. Biroq toʻxtamning oʻzi vergul uchun asos emas: Kecha kutubxonaga kelgan oʻquvchilar kitoblarni qaytarishdi gapida uzun egadan keyin toʻxtam bor, lekin vergul qoʻyilmaydi.
Boʻshliqlar va koʻp uchraydigan xatolar
Nuqta, vergul, ikki nuqta, nuqtali vergul, soʻroq va undov belgilari hamda koʻp nuqta oldingi soʻzga boʻshliqsiz yoziladi, ulardan keyin boʻshliq qoldiriladi. Qavs va qoʻshtirnoq ichida boʻshliq boʻlmaydi. Tiredan oldin va keyin boʻshliq qoʻyiladi (oldingisi ajralmas boʻshliq). Koʻp uchraydigan xatolar: belgidan oldin boʻshliq (Salom , doʻstim ! — notoʻgʻri), bitta … oʻrniga uchta nuqta, lotin yozuvida “…” oʻrniga «…», ega bilan kesim orasida vergul (Men, ertaga kelaman — notoʻgʻri).
Oʻzingizni tekshiring: avval gap maqsadini aniqlang — oxiridagi belgi shunga bogʻliq; keyin kesimlarni toping: ular bir nechta boʻlsa, qismlar chegarasini izlang; soʻng undalma, kirish soʻz, uyushiq va izohlovchi boʻlaklarni belgilang. Har bir belgi keyingi darslarda batafsil koʻrib chiqilgan.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
