UzLocal

Tinish belgilari · § 1

Tinish belgilari nima va ular nima uchun kerak

Tinish belgilari — yozuvda gaplarni bir‑biridan, gap ichidagi qismlarni esa oʻzaro ajratish hamda soʻzlovchining maqsadi va ohangini koʻrsatish uchun qoʻllanadigan shartli belgilar. “Tinish” soʻzi “toʻxtash, tin olish” maʼnosi bilan bogʻliq: ogʻzaki nutqdagi toʻxtam va ohang yozuvda aynan shu belgilar orqali beriladi. Tinish belgilari tizimi va ularni qoʻllash qoidalari punktuatsiya deyiladi.

Tinish belgilari nima uchun kerak

Tinish belgilari matnni oʻqishni osonlashtiradi va fikr notoʻgʻri tushunilishiga yoʻl qoʻymaydi. Ular gap qayerda tugaganini va maqsadini (xabar, soʻroq, his‑hayajon) koʻrsatadi, uyushiq boʻlaklar, undalma va kirish soʻzlarni ajratadi, qoʻshma gap qismlarini chegaralaydi, koʻchirma gapni muallif gapidan farqlaydi. Bitta belgi tushib qolsa yoki almashsa, gap maʼnosi oʻzgarishi mumkin.

Doʻstim, Akmal keldi. (Doʻstga murojaat qilinyapti.) · Doʻstim Akmal keldi. (Akmal — doʻst.) · U keldi. · U keldi? · U keldi!

Oʻzbek tilidagi tinish belgilari

Oʻnta tinish belgisi va ularning asosiy vazifasi
BelgiNomiAsosiy vazifasiMisol
.nuqtadarak va ohangi vazmin buyruq gap oxiridaDars boshlandi.
?soʻroq belgisisoʻroq gap oxiridaQachon kelasiz?
!undov belgisihis‑hayajonli gap oxiridaQanday goʻzal!
…koʻp nuqtafikrning tugallanmaganligi, ikkilanishMen… bilmadim.
,vergulgap ichidagi qismlarni ajratadiOlma, nok, uzum pishdi.
;nuqtali vergulichida vergul boʻlgan keng qismlarni ajratadiKuz keldi, barglar sargʻaydi; qushlar janubga uchdi.
:ikki nuqtasanash, izoh va koʻchirma gapdan oldinSumkamda uch narsa bor: daftar, ruchka va kitob.
—tireega va kesim orasida, tushirib qoldirilgan boʻlak oʻrnida, keskin qarshilikdaToshkent — Oʻzbekiston poytaxti.
( )qavsqoʻshimcha izoh, kiritmaAlisher Navoiy (1441–1501) — buyuk shoir.
“ ”qoʻshtirnoqkoʻchirma gap, nomlar, alohida maʼnodagi soʻzlar“Oʻtkan kunlar” romani

Defis (ota‑ona, 5‑sinf), oʻ va gʻ harflaridagi ʻ belgisi hamda tutuq belgisi (ʼ) tinish belgilariga kirmaydi: ular soʻz va gaplar orasida emas, soʻz ichida ishlaydigan imlo belgilaridir. Tire bilan defisning farqi haqida alohida dars bor.

Tinish belgilarining turlari

Belgilarning vazifasiga koʻra guruhlari
GuruhBelgilarVazifasi
gap oxiridagi belgilar. ? ! …gapni keyingi gapdan ajratadi, maqsadi va ohangini bildiradi
gap ichidagi ayiruvchi belgilar, ; : —gap boʻlaklari va qoʻshma gap qismlarini chegaralaydi
ajratuvchi (juft) belgilar( ), “ ”, juft vergul, juft tiregapning bir qismini ikki tomondan ajratib koʻrsatadi

Bizning ustozimiz, tajribali tilshunos, bugun maʼruza oʻqiydi. · Ertaga, ehtimol, yomgʻir yogʻadi. — Juft vergul.

Tinish belgilari nimaga asoslanadi

Punktuatsiyaning asosiy tayanchi — gap tuzilishi: belgi uyushiq boʻlaklar, undalma, kirish soʻz yoki qoʻshma gap qismlari chegarasi talab qilgan joyga qoʻyiladi. Mazmun va ohang ham hisobga olinadi. Biroq toʻxtamning oʻzi vergul uchun asos emas: Kecha kutubxonaga kelgan oʻquvchilar kitoblarni qaytarishdi gapida uzun egadan keyin toʻxtam bor, lekin vergul qoʻyilmaydi.

Boʻshliqlar va koʻp uchraydigan xatolar

Nuqta, vergul, ikki nuqta, nuqtali vergul, soʻroq va undov belgilari hamda koʻp nuqta oldingi soʻzga boʻshliqsiz yoziladi, ulardan keyin boʻshliq qoldiriladi. Qavs va qoʻshtirnoq ichida boʻshliq boʻlmaydi. Tiredan oldin va keyin boʻshliq qoʻyiladi (oldingisi ajralmas boʻshliq). Koʻp uchraydigan xatolar: belgidan oldin boʻshliq (Salom , doʻstim ! — notoʻgʻri), bitta … oʻrniga uchta nuqta, lotin yozuvida “…” oʻrniga «…», ega bilan kesim orasida vergul (Men, ertaga kelaman — notoʻgʻri).

Oʻzingizni tekshiring: avval gap maqsadini aniqlang — oxiridagi belgi shunga bogʻliq; keyin kesimlarni toping: ular bir nechta boʻlsa, qismlar chegarasini izlang; soʻng undalma, kirish soʻz, uyushiq va izohlovchi boʻlaklarni belgilang. Har bir belgi keyingi darslarda batafsil koʻrib chiqilgan.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Tinish belgilari nima va ular nima uchun kerak
  2. §2Nuqta
  3. §3Vergul: qachon qoʻyiladi
  4. §4Nuqtali vergul
  5. §5Ikki nuqta
  6. §6Tire
  7. §7Qoʻshtirnoq
  8. §8Qavs
  9. §9Soʻroq va undov belgilari
  10. §10Koʻp nuqta
  11. §11Koʻchirma gapda tinish belgilari
  12. §12Tire va defis (chiziqcha) farqi