UzLocal

Tinish belgilari · § 5

Ikki nuqta

Ikki nuqta (:) — ogohlantiruvchi tinish belgisi: u oʻquvchiga hozir sanash, izoh, sabab yoki boshqa birovning gapi kelishini bildiradi. Ikki nuqtadan oldingi qism umumiy fikrni aytadi, keyingi qism esa uni aniqlashtiradi va ochib beradi. Ogʻzaki nutqda ikki nuqta oʻrnida ohang pasayib, qisqa pauza qilinadi. Ikki nuqta sodda gapda, bogʻlovchisiz qoʻshma gapda va koʻchirma gapda ishlatiladi.

Uyushiq boʻlaklardan oldin

Uyushiq boʻlaklardan oldin umumlashtiruvchi soʻz (hamma, barcha, har xil, quyidagilar, uch narsa va hokazo) kelsa, undan keyin ikki nuqta qoʻyiladi. Umumlashtiruvchi soʻz sanashdan keyin kelsa, tire qoʻyiladi (“Tire” darsiga qarang).

Bogʻda har xil mevalar pishdi: olma, nok, shaftoli va uzum. Quyidagi hujjatlar kerak: pasport, ariza va ikkita surat. Tanlovda uch shahar jamoalari qatnashdi: Samarqand, Buxoro va Namangan.

Bogʻlovchisiz qoʻshma gapda

Bogʻlovchisiz qoʻshma gap qismlari orasida ikki nuqta
Maʼno munosabatiMisol
ikkinchi qism birinchisining sababini koʻrsatadi (orasiga “chunki” qoʻyish mumkin)Bugun dalaga chiqmadik: kechasi bilan yomgʻir yogʻdi.
ikkinchi qism birinchisini izohlaydi, mazmunini ochadi (orasiga “yaʼni” qoʻyish mumkin)Havo keskin oʻzgardi: osmonni qora bulutlar qopladi, kuchli shamol turdi.
birinchi qismda bilmoq, koʻrmoq, eshitmoq, tushunmoq kabi feʼl yoki ishora soʻz (shuni, bir narsani) bor, ikkinchi qism esa nima bilingani, koʻrilgani, eshitilganini ochadiMen tushundim: u bu taklifga rozi boʻlmaydi. Bir narsani unutmang: vaqt qaytib kelmaydi.

Oddiy tekshirish usuli: qismlar orasiga “chunki” yoki “yaʼni” mos kelsa, ikki nuqta qoʻying. “Shuning uchun”, “natijada” mos kelsa yoki ikkinchi qism birinchisiga keskin zid boʻlsa, tire kerak: Kechasi yomgʻir yogʻdi — yoʻllar loy boʻldi. Qismlar voqealarni shunchaki sanab bersa, vergul yetarli.

Koʻchirma gapda

Muallif gapi koʻchirma gapdan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qoʻyiladi, koʻchirma gap esa qoʻshtirnoqqa olinib, bosh harf bilan boshlanadi: Ustoz dedi: “Ertaga imtihon boʻladi.” Boshqa tartiblar “Koʻchirma gapda tinish belgilari” darsida koʻrib chiqilgan.

Boshqa holatlar va yozilishi

Ikki nuqta soat va daqiqani ajratadi (soat 9:30, 10:00–18:00), nisbat va oʻyin hisobidagi sonlar orasida qoʻyiladi (2:1 nisbatda, 3:1 hisobida). U izoh soʻzlari va shakl maydonlari nomidan keyin ham keladi: “Eslatma:”, “Diqqat:”, “Manzil:”. Ikki nuqtadan oldin boʻshliq qoʻyilmaydi, keyin esa qoʻyiladi; vaqt va nisbatlarda boʻshliq boʻlmaydi. Ikki nuqtadan keyin, atoqli otlar va koʻchirma gapdan tashqari, kichik harf yoziladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Ikki nuqta bilan bogʻliq xatolar
NotoʻgʻriToʻgʻriIzoh
Doʻkondan: non, sut va tuxum oldim.Doʻkondan non, sut va tuxum oldim.umumlashtiruvchi soʻz yoʻq — ikki nuqta kerak emas
Kechasi yomgʻir yogʻdi: yoʻllar loy boʻldi.Kechasi yomgʻir yogʻdi — yoʻllar loy boʻldi.ikkinchi qism sabab emas, natija
Kerakli narsalar : Daftar, ruchka, chizgʻich.Kerakli narsalar: daftar, ruchka, chizgʻich.belgidan oldin ortiqcha boʻshliq, keyin bosh harf
soat 9 : 30soat 9:30vaqt yozuvida boʻshliq boʻlmaydi

Oʻzingizni tekshiring

Birinchi qismga “nima?”, “qanday?”, “nima uchun?” degan savolni bering. Ikkinchi qism shu savolga javob boʻlsa, ikki nuqta qoʻying. Sanashdan oldin haqiqatan umumlashtiruvchi soʻz borligini tekshiring. Ikkinchi qism natijani bildirsa, tire qoʻying; qismlar faqat dalillarni sanasa, vergul yetarli (“Vergul: qachon qoʻyiladi” darsiga qarang), qismlar ichida vergul boʻlsa, nuqtali vergul qoʻyiladi (“Nuqtali vergul” darsiga qarang).

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Tinish belgilari nima va ular nima uchun kerak
  2. §2Nuqta
  3. §3Vergul: qachon qoʻyiladi
  4. §4Nuqtali vergul
  5. §5Ikki nuqta
  6. §6Tire
  7. §7Qoʻshtirnoq
  8. §8Qavs
  9. §9Soʻroq va undov belgilari
  10. §10Koʻp nuqta
  11. §11Koʻchirma gapda tinish belgilari
  12. §12Tire va defis (chiziqcha) farqi