Tinish belgilari · § 3
Vergul: qachon qoʻyiladi
Vergul (,) — gap ichidagi qismlarni bir‑biridan ajratadigan yoki biror boʻlakni gapning qolgan qismidan ajratib koʻrsatadigan tinish belgisi. U oʻzbek yozuvida eng koʻp qoʻllanadigan belgilardan biri. Vergul yakka (ayiruvchi) boʻladi: Bogʻda olma, nok, oʻrik pishdi. Gap oʻrtasidagi boʻlak ikki tomondan ajratilsa, juft (ajratuvchi) vergul qoʻyiladi: Ertaga, albatta, kelaman.
Vergul qachon qoʻyiladi: asosiy holatlar
| Holat | Misol |
|---|---|
| bogʻlovchisiz uyushiq boʻlaklar | Bozordan olma, uzum, anor oldik. |
| takroriy bogʻlovchilar: ham… ham, na… na, yo… yo, goh… goh | Ham oʻqiydi, ham ishlaydi. |
| ammo, lekin, biroq zidlov bogʻlovchilaridan oldin | Xona kichik, lekin shinam. |
| undalma | Aziz, bu yoqqa keling. |
| kirish soʻz va birikmalar | Afsuski, poyezd kechikdi. |
| undov soʻzlar, ha va yoʻq soʻzlari | Voy, qanday chiroyli! · Ha, roziman. |
| ajratilgan izohlovchi | Ustozimiz, tajribali tilshunos, maʼruza qildi. |
| ravishdosh oboroti | Vazifani tugatib, u sayrga chiqdi. |
| qoʻshma gap qismlari | Agar yomgʻir yogʻsa, sayohat qoldiriladi. |
| koʻchirma gapdan keyin, tiredan oldin | “Ertaga kelaman”, — dedi u. |
Uyushiq boʻlaklarda vergul
Yakka va, hamda, yoki bogʻlovchilari bilan bogʻlangan uyushiq boʻlaklar vergul bilan ajratilmaydi: olma va nok, choy yoki qahva. Takroriy bogʻlovchilarda vergul ikkinchi va keyingi bogʻlovchilardan oldin qoʻyiladi: Na xat yozdi, na qoʻngʻiroq qildi. Uyushiq aniqlovchilar orasiga vergul qoʻyiladi: katta, yorugʻ xona. Aniqlovchilar uyushiq boʻlmasa, yaʼni har biri belgini boshqa jihatdan bildirsa, vergul qoʻyilmaydi: yangi oʻzbek filmi. Umumlashtiruvchi soʻzli uyushiq boʻlaklar ikki nuqta va tire haqidagi darslarda koʻrib chiqilgan.
Juft vergul
Undalma, kirish soʻz yoki izohlovchi gap oʻrtasida kelsa, ikki tomondan vergul bilan ajratiladi. Eng koʻp uchraydigan xato — ikkinchi vergulni unutish: Ertaga, ehtimol yomgʻir yogʻadi — notoʻgʻri; Ertaga, ehtimol, yomgʻir yogʻadi — toʻgʻri. Shuningdek: Siz, Aziz, bu ishni yaxshi bilasiz. Bu boʻlaklar haqida batafsil undalma va kirish soʻzlar darslarida aytilgan.
Qoʻshma gapda vergul
Voqealarni sanab koʻrsatgan bogʻlovchisiz qoʻshma gap qismlari vergul bilan ajratiladi. Bogʻlangan qoʻshma gapda vergul ammo, lekin, biroq bogʻlovchilaridan oldin va takroriy bogʻlovchili qismlar orasida qoʻyiladi; yakka va bogʻlovchisidan oldin odatda vergul qoʻyilmaydi. Ergashgan qoʻshma gapda vergul ergash gapni bosh gapdan ajratadi: ‑sa shaklidan keyin, ‑ki qoʻshimchali bosh gapdan keyin, chunki va shuning uchun soʻzlaridan oldin.
Eshik ochildi, xonaga oʻqituvchi kirdi. · Havo bulut edi, lekin yomgʻir yogʻmadi. · Vaqtingiz boʻlsa, bizga qoʻngʻiroq qiling. · Shuni unutmangki, vaqt qaytmaydi. · Bugun bormadim, chunki kasal edim.
Vergul qoʻyilmaydigan oʻrinlar
| Notoʻgʻri | Toʻgʻri | Sababi |
|---|---|---|
| Men, ertaga imtihon topshiraman. | Men ertaga imtihon topshiraman. | ega va kesim vergul bilan ajratilmaydi |
| Akam, shifokor. | Akam — shifokor. | ot bilan ifodalangan ega va kesim orasiga tire qoʻyiladi |
| olma, va nok | olma va nok | yakka va bogʻlovchisi |
| Ammo, u kelmadi. | Ammo u kelmadi. | bogʻlovchidan keyin vergul qoʻyilmaydi |
| U kulib, gapirdi. | U kulib gapirdi. | holat holi boʻlib kelgan yakka ravishdosh ajratilmaydi |
| Kecha kelgan mehmonlar, ketishdi. | Kecha kelgan mehmonlar ketishdi. | aniqlanmishdan oldingi sifatdosh oboroti ajratilmaydi |
Oʻzingizni tekshiring: kesimlarni toping — ular ikki va undan ortiq boʻlsa, qismlar chegarasini aniqlang; soʻng uyushiq boʻlaklarni izlang va bogʻlovchiga qarang; undalma, kirish soʻz, undov soʻz va izohlovchini belgilang. Bulardan hech biri boʻlmasa, vergul, ehtimol, kerak emas: toʻxtamning oʻzi vergul uchun asos boʻlmaydi. Vergul oldingi soʻzga boʻshliqsiz yoziladi, undan keyin boʻshliq qoldiriladi. Sonlarda vergul kasr qismini boʻshliqsiz ajratadi: 2,5 kg; 0,75 l.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
