Tinish belgilari · § 8
Qavs
Qavs — gapga qoʻshimcha izoh, aniqlik yoki yoʻl‑yoʻlakay aytilgan fikr kiritilganda shu qismni ajratib koʻrsatadigan juft tinish belgisi. Qavs ichidagi qism gapni toʻldiradi, lekin uning asosiy tarkibiga kirmaydi: uni olib tashlasangiz ham gap toʻgʻri va tushunarli boʻlib qoladi. Ovoz chiqarib oʻqilganda qavsdagi qism biroz pastroq va tezroq aytiladi. Asosiy shakli — oddiy (yumaloq) qavs ( ); ilmiy va lugʻat matnlarida kvadrat qavs [ ] ham qoʻllanadi.
Qavs qachon qoʻyiladi
| Holat | Misol |
|---|---|
| kiritma gap | Akam (u Samarqandda oʻqiydi) har yozda uyga keladi. |
| izoh, tushuntirish | Dam olish kuni Chorvoqqa (Toshkent viloyatidagi suv ombori) bordik. |
| qisqartmaning toʻliq shakli yoki qisqartmaning oʻzi | MChJ (masʼuliyati cheklangan jamiyat); Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) |
| tarjima yoki asl yozilishi | dasturiy taʼminot (software) |
| hayot yillari, sanalar | Alisher Navoiy (1441–1501) |
| matn ichidagi havola | Natijalar jadvalda berilgan (2‑jadvalga qarang). |
| sahna asaridagi remarka | Otabek (jilmayib). Xush kelibsiz! |
| roʻyxat bandlarini raqamlash | 1) ariza; 2) pasport nusxasi; a) birinchi variant |
Qavsmi, tiremi yoki vergulmi?
Kirish soʻzlar (albatta, ehtimol, menimcha) vergul bilan ajratiladi — bu haqda vergul darsida aytilgan. Kiritma esa gapga yangi maʼlumot qoʻshadi, koʻpincha alohida gap tuzilishiga ega boʻladi va qavs yoki tire bilan ajratiladi. Qavs kiritmaning ikkinchi darajali ekanini kuchliroq koʻrsatadi, tire esa uni koʻproq taʼkidlaydi. Bitta matnda bir turdagi kiritmalarni bir xil belgi bilan ajratgan maʼqul.
Ertaga, albatta, kelaman. · Ertaga (agar ishim tugasa) kelaman. · Ertaga — agar ishim tugasa — kelaman.
Qavs va boshqa tinish belgilari
Ochiluvchi qavsdan oldin vergul, nuqta yoki tire qoʻyilmaydi. Qavs turgan joyda qoidaga koʻra vergul kerak boʻlsa, u yopiluvchi qavsdan keyin qoʻyiladi; gap oxiridagi nuqta ham qavsdan keyin keladi. Kiritmaning oʻziga tegishli soʻroq yoki undov belgisi qavs ichida qoladi. Qavsdagi qism nuqtadan keyin kelgan alohida mustaqil gap boʻlsa, u bosh harf bilan boshlanadi va nuqtasi qavs ichida qoʻyiladi. Boʻshliq ochiluvchi qavsdan oldin va yopiluvchi qavsdan keyin qoldiriladi, qavs ichida chetlarda boʻshliq boʻlmaydi.
Avval Buxoroga (u yerda birinchi marta edim), keyin Xivaga bordim. · U yana kechikdi (nega shunday boʻlyapti?) va darsni oʻtkazib yubordi. · Hisobot ertaga topshiriladi. (Muddat oʻzgarmaydi.)
Kvadrat qavs hamda (!) va (?) belgilari
Kvadrat qavsga muallifning iqtibos ichiga oʻzidan qoʻshgan soʻzlari olinadi: “U [Otabek] Margʻilonga yoʻl oldi”. Fonetikada talaffuz kvadrat qavsda beriladi: tuzsiz [tussiz]. Soʻzdan keyin oddiy qavsda kelgan undov yoki soʻroq belgisi yozuvchining hayratini yoki shubhasini bildiradi: U kitobni bir soatda (!) oʻqib chiqdi. Bu usulni koʻp ishlatmang, rasmiy matnlarda esa qoʻllamang.
Koʻp uchraydigan xatolar
| Notoʻgʻri | Toʻgʻri | Izoh |
|---|---|---|
| Navoiy(1441–1501), Navoiy ( 1441–1501 ) | Navoiy (1441–1501) | qavsdan oldin boʻshliq bor, ichida yoʻq |
| (1441-1501) | (1441–1501) | oraliqda defis emas, qisqa tire |
| Chorvoqqa, (suv omboriga) bordik. | Chorvoqqa (suv omboriga) bordik. | qavsdan oldin vergul qoʻyilmaydi |
| Hujjat tayyor (imzolangan.) | Hujjat tayyor (imzolangan). | gap nuqtasi qavsdan keyin |
| Fayl(lar)ni yuklang. | Fayllarni yuklang. | soʻzni qavs bilan boʻlmang: bu oʻqishni qiyinlashtiradi |
Oʻzingizni tekshiring: qavs ichidagi qismni xayolan olib tashlang. Gap butun va tushunarli qolsa, qavs oʻrinli. Soʻng kiritma boʻlmaganda shu joyda qanday belgi turishini aniqlang va uni yopiluvchi qavsdan keyin qoʻying. Juda uzun kiritmani alohida gapga ajratgan maʼqul.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
