Imlo · § 15
Koʻp uchraydigan imlo xatolari
Imlo xatosi — soʻz yoki soʻz shaklining amaldagi imlo qoidalariga zid yozilishi. Xatolarning aksariyati uch sababdan kelib chiqadi: soʻz eshitilganicha yoziladi; kirill yozuvidagi odatlar lotin yozuviga koʻchiriladi; klaviaturada kerakli belgi topilmaydi. Bu darsda eng koʻp uchraydigan xatolar turlari boʻyicha jamlangan; har bir qoida boʻlimning tegishli darsida batafsil koʻriladi.
1. Oʻ, gʻ va tutuq belgisi
Eng koʻp uchraydigan xato — oʻ va gʻ harflarida ʻ oʻrniga toʻgʻri apostrof ' yoki ‘ ` belgilarini qoʻyish hamda ʼ belgisini tushirib qoldirish yoki almashtirish. Notoʻgʻri: o'zbek, g'alaba, ma'lumot; toʻgʻri: oʻzbek, gʻalaba, maʼlumot. Boshqa alifbolarning harflari ham xato: ğalaba, öz. Tutuq belgisi tushib qolsa, maʼno oʻzgarishi mumkin: sheʼr — sher. Ortiqcha ʼ ham xato: jamoʼa emas, jamoa.
2. X va h harflari
hamma (xamma emas); xayr (hayr emas); xohlamoq (xoxlamoq emas); xursand (hursand emas); havo (xavo emas); hol — xol (har xil soʻzlar)
3. Soʻz oxiridagi va qoʻshimcha oldidagi undoshlar
Talaffuzda soʻz oxiridagi b va d jarangsizlashadi, lekin yozuvda meʼyor saqlanadi: kitob, maktab, ozod. Tekshirish uchun unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshing: kitobi. Qoʻshimcha qoʻshilganda asos ham, qoʻshimcha ham oʻzgarishi mumkin: koʻp boʻgʻinli asos oxiridagi k va q unlidan oldin g va gʻ ga aylanadi, k va q dan keyin joʻnalish kelishigi -ka va -qa tarzida yoziladi, baʼzi soʻzlarda unli tushadi. Batafsil — asos va qoʻshimchalar imlosi darsida.
| Notoʻgʻri | Toʻgʻri | Qoida |
|---|---|---|
| kitop, maktap, ozot | kitob, maktab, ozod | oxirdagi b, d saqlanadi |
| yuraki, qishloqi | yuragi, qishlogʻi | unlidan oldin k → g, q → gʻ |
| eshikga, qishloqga, toqqa | eshikka, qishloqqa, togʻga | k dan keyin -ka, q dan keyin -qa, gʻ dan keyin -ga |
| ogʻizim, burunim | ogʻzim, burnim | turgʻun boʻlmagan unli tushadi |
| toʻqiz, sakiz, yeti, elik | toʻqqiz, sakkiz, yetti, ellik | qoʻsh undosh yoziladi |
4. Qoʻshib, ajratib yoki chiziqcha bilan
-mi, -gina yuklamalari va -dek qoʻshimchasi qoʻshib yoziladi: kelasizmi, ozgina, oydek. Ham, uchun, bilan kabi yordamchi soʻzlar ajratib yoziladi: men ham, siz uchun. Har va hech soʻzlari bilan kelgan birikmalar ajratib yoziladi: har kim, hech kim, har bir. Juft soʻzlar chiziqcha bilan yoziladi: ota‑ona, katta‑kichik. Notoʻgʻri: kelasiz mi, menham, hechkim, ota ona.
5. Bosh harf, sana va tartib sonlar
Oy va hafta kunlarining nomlari gap ichida kichik harf bilan yoziladi: 15‑mart, dushanba kuni. Atoqli otlar bosh harf bilan yoziladi: Toshkent, Amudaryo. Raqam bilan yozilgan tartib sondan keyin chiziqcha qoʻyiladi: 5‑sinf, 2025‑yil 1‑sentyabr. Notoʻgʻri: 15 Mart, Dushanba kuni (gap ichida), 5 sinf, №5 maktab, 2025 yil.
6. Oʻzlashma soʻzlar va qisqartmalar
Notoʻgʻri → toʻgʻri: Evropa → Yevropa; poezd → poyezd; kampyuter → kompyuter; stantsiya → stansiya; oktabr → oktyabr; AQSH → AQSh; BMT-ga → BMTga. Batafsil — oʻzlashma soʻzlar va qisqartma soʻzlar darslarida.
Matnni qanday tekshirish kerak
1) Matndan toʻgʻri apostrof ' belgilarini qidirib toping va ularni oʻ, gʻ da ʻ ga, boshqa oʻrinlarda ʼ ga almashtiring. 2) X yoki h yozilishida shubha tugʻdirgan soʻzlarni lugʻatdan tekshiring. 3) Soʻz oxiridagi undoshni unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshib tekshiring. 4) Yuklamalar qoʻshib yozilgani va sanalar toʻgʻri berilganiga qarang. 5) Belgilarni adashtirmaslik uchun oʻzbek lotin klaviatura tartibini oʻrnating yoki avtoalmashtirishni sozlang.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
