UzLocal

Imlo · § 5

X va H harflarining imlosi

X va h — oʻzbek tilidagi ikki xil undosh tovushni ifodalaydigan harflar. X — chuqur til orqa jarangsiz sirgʻaluvchi undosh (kirill yozuvida х): xat, xona, baxt. H — boʻgʻiz undoshi (kirill yozuvida ҳ): hayot, havo, shahar. Rus tilida bu ikki tovushga bitta “х” harfi toʻgʻri keladi, shu sababli ular koʻp aralashtiriladi. Biroq oʻzbek tilida x va h maʼno farqlaydi: biri ikkinchisining oʻrnida yozilsa, soʻz xato yoki butunlay boshqa soʻzga aylanadi.

Talaffuzdagi farq

X aytilganda til orqasi kichik tilga yaqinlashadi va havo sezilarli shovqin bilan chiqadi. H aytilganda ogʻiz boʻshligʻida deyarli toʻsiq boʻlmaydi: havo boʻgʻizdan yengil nafas kabi chiqadi. Kundalik nutqda, ayniqsa rus tili taʼsirida, h koʻpincha x kabi aytiladi. Shuning uchun quloqqa ishonib boʻlmaydi — soʻzning yozilishini bilish kerak.

Faqat x va h bilan farqlanadigan soʻzlar

Maʼno bitta harfga bogʻliq
x bilanh bilanMisol
xol — terida kichik dogʻhol — ahvol, holatYuzida xoli bor. Holingiz qalay?
xush — yoqimlihush — es, ongXush kelibsiz! Hushidan ketdi.
xil — tur, navhil — ziravorHar xil fikr. Hil solingan choy.
xafa — koʻngli choʻkkanhafta — yetti kunXafa boʻlmang. Bir haftadan keyin.
xat — maktubharf — alifbo belgisiXat yozdim. Bosh harf.

Qaysi soʻzlarda x, qaysilarida h yoziladi

Tayanch soʻzlar va soʻz qismlari
GuruhMisollar
x bilan yoziladigan koʻp uchraydigan soʻzlarxabar, xalq, xizmat, xato, xursand, tarix, oxir
h bilan yoziladigan koʻp uchraydigan soʻzlarhamma, hozir, hech, hisob, mehnat, rahmat, mahalla
x li soʻz qismlari‑xona: kutubxona, oshxona; ‑xoʻr: gʻamxoʻr; ‑xon: kitobxon
h li soʻz qismlariham‑: hamkor, hamroh; ‑goh: oromgoh, qarorgoh
ikkala harf bir soʻzdaxohish, xohlamoq, Shahrixon
baynalmilal soʻzlar — faqat xarxiv, texnika, xokkey, psixologiya

Harf oʻzakdosh soʻzlarning barchasida saqlanadi, shuning uchun oʻzakni eslab qolish kifoya: hisob — hisobchi — hisoblamoq; mehnat — mehnatkash; xursand — xursandchilik.

Rus va ingliz tilidan oʻgirganda

Ruscha “х” harfi ham x, ham h ga toʻgʻri keladi, shuning uchun yozilish oʻzbekcha soʻzga qarab tekshiriladi: хоким → hokim, махалля → mahalla, Бухара → Buxoro, Хорезм → Xorazm. Inglizcha nomlardagi kh odatda ruscha transliteratsiyadan olingan va u ham ishonchli emas: Khiva → Xiva, lekin Shakhrisabz → Shahrisabz. Oʻzbek kirill yozuvida esa hammasi aniq: ҳ → h, х → x. Yodda tuting: oʻzbek lotin yozuvida x hech qachon “ks” ni bildirmaydi: taksi, eksport.

Lotin yozuvida h sh va ch birikmalari tarkibiga ham kiradi va u yerda alohida tovush bildirmaydi. S va h ikki alohida tovush boʻlsa, ular orasiga tutuq belgisi qoʻyiladi: Isʼhoq — bu haqda tutuq belgisi darsida. Mashhur soʻzida esa sh va h yonma‑yon keladi: [mash‑hur].

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Notoʻgʻri → toʻgʻri: raxmat → rahmat; xamma → hamma; xozir → hozir; maxalla → mahalla; shaxar → shahar; xayot → hayot; tarih → tarix; hursand → xursand; tehnika → texnika.

Oʻzingizni tekshirish uchun: 1) soʻzlashuvdagi talaffuzga tayanmang; 2) yozilishini aniq biladigan oʻzakdosh soʻzni eslang; 3) harf almashsa, boshqa soʻz hosil boʻlmaydimi — tekshiring (xol — hol, xush — hush); 4) asl matn oʻzbek kirill yozuvida boʻlsa, ҳ va х ga qarang; 5) qolgan hollarda imlo lugʻatini oching — bu juftlikni quloq bilan aniqlaydigan qoida yoʻq.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Imlo qoidalari nima
  2. §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
  3. §3Unli harflar imlosi
  4. §4Undosh harflar imlosi
  5. §5X va H harflarining imlosi
  6. §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
  7. §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
  8. §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
  9. §9Chiziqcha bilan yozish
  10. §10Ajratib yozish
  11. §11Bosh harflar imlosi
  12. §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
  13. §13Qisqartma soʻzlar imlosi
  14. §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
  15. §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari