Imlo · § 5
X va H harflarining imlosi
X va h — oʻzbek tilidagi ikki xil undosh tovushni ifodalaydigan harflar. X — chuqur til orqa jarangsiz sirgʻaluvchi undosh (kirill yozuvida х): xat, xona, baxt. H — boʻgʻiz undoshi (kirill yozuvida ҳ): hayot, havo, shahar. Rus tilida bu ikki tovushga bitta “х” harfi toʻgʻri keladi, shu sababli ular koʻp aralashtiriladi. Biroq oʻzbek tilida x va h maʼno farqlaydi: biri ikkinchisining oʻrnida yozilsa, soʻz xato yoki butunlay boshqa soʻzga aylanadi.
Talaffuzdagi farq
X aytilganda til orqasi kichik tilga yaqinlashadi va havo sezilarli shovqin bilan chiqadi. H aytilganda ogʻiz boʻshligʻida deyarli toʻsiq boʻlmaydi: havo boʻgʻizdan yengil nafas kabi chiqadi. Kundalik nutqda, ayniqsa rus tili taʼsirida, h koʻpincha x kabi aytiladi. Shuning uchun quloqqa ishonib boʻlmaydi — soʻzning yozilishini bilish kerak.
Faqat x va h bilan farqlanadigan soʻzlar
| x bilan | h bilan | Misol |
|---|---|---|
| xol — terida kichik dogʻ | hol — ahvol, holat | Yuzida xoli bor. Holingiz qalay? |
| xush — yoqimli | hush — es, ong | Xush kelibsiz! Hushidan ketdi. |
| xil — tur, nav | hil — ziravor | Har xil fikr. Hil solingan choy. |
| xafa — koʻngli choʻkkan | hafta — yetti kun | Xafa boʻlmang. Bir haftadan keyin. |
| xat — maktub | harf — alifbo belgisi | Xat yozdim. Bosh harf. |
Qaysi soʻzlarda x, qaysilarida h yoziladi
| Guruh | Misollar |
|---|---|
| x bilan yoziladigan koʻp uchraydigan soʻzlar | xabar, xalq, xizmat, xato, xursand, tarix, oxir |
| h bilan yoziladigan koʻp uchraydigan soʻzlar | hamma, hozir, hech, hisob, mehnat, rahmat, mahalla |
| x li soʻz qismlari | ‑xona: kutubxona, oshxona; ‑xoʻr: gʻamxoʻr; ‑xon: kitobxon |
| h li soʻz qismlari | ham‑: hamkor, hamroh; ‑goh: oromgoh, qarorgoh |
| ikkala harf bir soʻzda | xohish, xohlamoq, Shahrixon |
| baynalmilal soʻzlar — faqat x | arxiv, texnika, xokkey, psixologiya |
Harf oʻzakdosh soʻzlarning barchasida saqlanadi, shuning uchun oʻzakni eslab qolish kifoya: hisob — hisobchi — hisoblamoq; mehnat — mehnatkash; xursand — xursandchilik.
Rus va ingliz tilidan oʻgirganda
Ruscha “х” harfi ham x, ham h ga toʻgʻri keladi, shuning uchun yozilish oʻzbekcha soʻzga qarab tekshiriladi: хоким → hokim, махалля → mahalla, Бухара → Buxoro, Хорезм → Xorazm. Inglizcha nomlardagi kh odatda ruscha transliteratsiyadan olingan va u ham ishonchli emas: Khiva → Xiva, lekin Shakhrisabz → Shahrisabz. Oʻzbek kirill yozuvida esa hammasi aniq: ҳ → h, х → x. Yodda tuting: oʻzbek lotin yozuvida x hech qachon “ks” ni bildirmaydi: taksi, eksport.
Lotin yozuvida h sh va ch birikmalari tarkibiga ham kiradi va u yerda alohida tovush bildirmaydi. S va h ikki alohida tovush boʻlsa, ular orasiga tutuq belgisi qoʻyiladi: Isʼhoq — bu haqda tutuq belgisi darsida. Mashhur soʻzida esa sh va h yonma‑yon keladi: [mash‑hur].
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
Notoʻgʻri → toʻgʻri: raxmat → rahmat; xamma → hamma; xozir → hozir; maxalla → mahalla; shaxar → shahar; xayot → hayot; tarih → tarix; hursand → xursand; tehnika → texnika.
Oʻzingizni tekshirish uchun: 1) soʻzlashuvdagi talaffuzga tayanmang; 2) yozilishini aniq biladigan oʻzakdosh soʻzni eslang; 3) harf almashsa, boshqa soʻz hosil boʻlmaydimi — tekshiring (xol — hol, xush — hush); 4) asl matn oʻzbek kirill yozuvida boʻlsa, ҳ va х ga qarang; 5) qolgan hollarda imlo lugʻatini oching — bu juftlikni quloq bilan aniqlaydigan qoida yoʻq.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
