Imlo · § 7
Asos va qoʻshimchalar imlosi
Asos va qoʻshimchalar imlosi — soʻzga qoʻshimcha qoʻshilganda asos va qoʻshimchaning yozuvdagi shaklini belgilaydigan imlo qoidalari. Oʻzbek imlosining asosiy tamoyili — morfologik tamoyil: asos va qoʻshimcha talaffuzda oʻzgarsa ham, odatda, bir xil yoziladi. Tovush oʻzgarishi yozuvda faqat qoidalarda alohida koʻrsatilgan hollarda aks etadi.
Talaffuzga emas, soʻz tarkibiga qarab
Qoʻshimchalar jarangsiz undoshdan keyin ham, burun tovushidan keyin ham oʻz shaklini saqlaydi: ‑da, ‑dan, ‑ga, ‑lar qoʻshimchalari [‑ta], [‑tan], [‑ka], [‑nar] tarzida yozilmaydi. Asos oxiridagi b va d ham saqlanadi (batafsil — “Undosh harflar imlosi” darsida). Shuning uchun soʻzni avval asos va qoʻshimchaga ajrating, soʻng har bir qismni toʻliq yozing.
kitobga (talaffuzda [kitopka]), otda ([otta]), ishdan ([ishtan]), shundan ([shunnan]), qozonlar ([qozonnar]).
‑ga, ‑gan, ‑gach, ‑guncha: ‑ka va ‑qa shakllari
Bu qoida morfologik tamoyildan istisno. Asos k bilan tugasa, qoʻshimcha boshidagi g oʻrnida k, asos q bilan tugasa, q yoziladi. Asos unli yoki t, s, sh, b kabi undoshlar bilan tugasa, qoʻshimcha g bilan yoziladi — jarangsiz undoshdan keyin ham: otga, ishga, kitobga.
| Asos oxiri | Qoʻshimcha | Misollar |
|---|---|---|
| k | ‑ka, ‑kan, ‑kach, ‑kuncha | tilakka, ekkan, tikkach, ekkuncha |
| q | ‑qa, ‑qan, ‑qach, ‑quncha | qishloqqa, chiqqan, oqqach, chiqquncha |
| unli yoki t, s, sh, b kabi undosh | ‑ga, ‑gan, ‑gach, ‑guncha | xonaga, ishga, ketgan, oʻqigach |
Asos oxiridagi k va q: yuragi, qishlogʻi
Koʻp boʻgʻinli oʻzbekcha soʻz k yoki q bilan tugasa, unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha (masalan, egalik qoʻshimchasi) oldidan k harfi g ga, q harfi gʻ ga almashadi: yurak — yuragim, tilak — tilagi, qishloq — qishlogʻi. Undosh bilan boshlanadigan qoʻshimcha oldidan asos oʻzgarmaydi: yurakda, qishloqqa. Bir boʻgʻinli soʻzlarning koʻpchiligida va oʻzlashma soʻzlarda k, q saqlanadi: xalq — xalqi, huquq — huquqi, ishtirok — ishtiroki.
Asos oʻzgaradigan boshqa hollar
| Oʻzgarish | Qachon roʻy beradi | Misollar |
|---|---|---|
| ikkinchi boʻgʻindagi unli tushadi | ayrim ikki boʻgʻinli otlarga unli bilan boshlanuvchi qoʻshimcha qoʻshilganda | ogʻiz — ogʻzi, burun — burni, oʻgʻil — oʻgʻli, singil — singlim, shahar — shahri |
| feʼl asosida unli tushadi | ‑il nisbat qoʻshimchasi oldidan | ayir — ayrildi, qayir — qayrildi |
| a → o | a bilan tugagan feʼldan ‑v yoki ‑q bilan ot yasalganda | sayla — saylov, ishla — ishlov, sana — sanoq, tara — taroq |
| i → u | i bilan tugagan feʼlga ‑v qoʻshilganda | oʻqi — oʻquv, toʻqi — toʻquv |
| n orttiriladi | u, bu, shu olmoshlariga ‑ga, ‑da, ‑dan, ‑day, ‑cha qoʻshilganda | unga, bunda, shundan, bunday, uncha |
| undosh ikkilanadi | ayrim arabcha soʻzlarga unli bilan boshlanuvchi qoʻshimcha qoʻshilganda | haq — haqqi, his — hissi |
Oʻgʻlim shahrimizdagi oʻquv markazida tahsil oladi. Bunday saylov qishlogʻimizda birinchi marta oʻtkazildi. Unda masʼuliyat hissi kuchli.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Talaffuzni yozuvga koʻchirish: “kitopka”, “otta” emas — kitobga, otda. 2) k va q dan keyin qoʻshimchani oʻzgartirmaslik: “ekgan”, “chiqgan”, “qishloqga” emas — ekkan, chiqqan, qishloqqa. 3) Aksincha, boshqa undoshlardan keyin ‑ka yozish: “ishka” emas — ishga. 4) Asosni oʻzgartirmaslik: “yuraki”, “oʻrtoqim” emas — yuragi, oʻrtogʻim. 5) Unli tushishini hisobga olmaslik: “oʻgʻili”, “burunim” emas — oʻgʻli, burnim. 6) n ni tushirib qoldirish: “buga”, “shuday” emas — bunga, shunday.
Oʻzingizni tekshiring
Soʻzni asos va qoʻshimchaga ajrating va ikki savolga javob bering: asos qaysi tovush bilan tugaydi va qoʻshimcha unli bilan boshlanadimi yoki undosh bilan? Masalan: terak + i → teragi, terak + ga → terakka; qishloq + im → qishlogʻim, qishloq + da → qishloqda; burun + im → burnim, burun + dan → burundan; bu + da → bunda. Soʻz bu darsdagi qoidalarning hech biriga tushmasa, asos va qoʻshimcha oʻzgarishsiz yoziladi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
