UzLocal

Imlo · § 7

Asos va qoʻshimchalar imlosi

Asos va qoʻshimchalar imlosi — soʻzga qoʻshimcha qoʻshilganda asos va qoʻshimchaning yozuvdagi shaklini belgilaydigan imlo qoidalari. Oʻzbek imlosining asosiy tamoyili — morfologik tamoyil: asos va qoʻshimcha talaffuzda oʻzgarsa ham, odatda, bir xil yoziladi. Tovush oʻzgarishi yozuvda faqat qoidalarda alohida koʻrsatilgan hollarda aks etadi.

Talaffuzga emas, soʻz tarkibiga qarab

Qoʻshimchalar jarangsiz undoshdan keyin ham, burun tovushidan keyin ham oʻz shaklini saqlaydi: ‑da, ‑dan, ‑ga, ‑lar qoʻshimchalari [‑ta], [‑tan], [‑ka], [‑nar] tarzida yozilmaydi. Asos oxiridagi b va d ham saqlanadi (batafsil — “Undosh harflar imlosi” darsida). Shuning uchun soʻzni avval asos va qoʻshimchaga ajrating, soʻng har bir qismni toʻliq yozing.

kitobga (talaffuzda [kitopka]), otda ([otta]), ishdan ([ishtan]), shundan ([shunnan]), qozonlar ([qozonnar]).

‑ga, ‑gan, ‑gach, ‑guncha: ‑ka va ‑qa shakllari

Bu qoida morfologik tamoyildan istisno. Asos k bilan tugasa, qoʻshimcha boshidagi g oʻrnida k, asos q bilan tugasa, q yoziladi. Asos unli yoki t, s, sh, b kabi undoshlar bilan tugasa, qoʻshimcha g bilan yoziladi — jarangsiz undoshdan keyin ham: otga, ishga, kitobga.

‑ga turkumidagi qoʻshimchalar shakli
Asos oxiriQoʻshimchaMisollar
k‑ka, ‑kan, ‑kach, ‑kunchatilakka, ekkan, tikkach, ekkuncha
q‑qa, ‑qan, ‑qach, ‑qunchaqishloqqa, chiqqan, oqqach, chiqquncha
unli yoki t, s, sh, b kabi undosh‑ga, ‑gan, ‑gach, ‑gunchaxonaga, ishga, ketgan, oʻqigach

Asos oxiridagi k va q: yuragi, qishlogʻi

Koʻp boʻgʻinli oʻzbekcha soʻz k yoki q bilan tugasa, unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha (masalan, egalik qoʻshimchasi) oldidan k harfi g ga, q harfi gʻ ga almashadi: yurak — yuragim, tilak — tilagi, qishloq — qishlogʻi. Undosh bilan boshlanadigan qoʻshimcha oldidan asos oʻzgarmaydi: yurakda, qishloqqa. Bir boʻgʻinli soʻzlarning koʻpchiligida va oʻzlashma soʻzlarda k, q saqlanadi: xalq — xalqi, huquq — huquqi, ishtirok — ishtiroki.

Asos oʻzgaradigan boshqa hollar

Qoʻshimcha qoʻshilganda asosdagi oʻzgarishlar
OʻzgarishQachon roʻy beradiMisollar
ikkinchi boʻgʻindagi unli tushadiayrim ikki boʻgʻinli otlarga unli bilan boshlanuvchi qoʻshimcha qoʻshilgandaogʻiz — ogʻzi, burun — burni, oʻgʻil — oʻgʻli, singil — singlim, shahar — shahri
feʼl asosida unli tushadi‑il nisbat qoʻshimchasi oldidanayir — ayrildi, qayir — qayrildi
a → oa bilan tugagan feʼldan ‑v yoki ‑q bilan ot yasalgandasayla — saylov, ishla — ishlov, sana — sanoq, tara — taroq
i → ui bilan tugagan feʼlga ‑v qoʻshilgandaoʻqi — oʻquv, toʻqi — toʻquv
n orttiriladiu, bu, shu olmoshlariga ‑ga, ‑da, ‑dan, ‑day, ‑cha qoʻshilgandaunga, bunda, shundan, bunday, uncha
undosh ikkilanadiayrim arabcha soʻzlarga unli bilan boshlanuvchi qoʻshimcha qoʻshilgandahaq — haqqi, his — hissi

Oʻgʻlim shahrimizdagi oʻquv markazida tahsil oladi. Bunday saylov qishlogʻimizda birinchi marta oʻtkazildi. Unda masʼuliyat hissi kuchli.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Talaffuzni yozuvga koʻchirish: “kitopka”, “otta” emas — kitobga, otda. 2) k va q dan keyin qoʻshimchani oʻzgartirmaslik: “ekgan”, “chiqgan”, “qishloqga” emas — ekkan, chiqqan, qishloqqa. 3) Aksincha, boshqa undoshlardan keyin ‑ka yozish: “ishka” emas — ishga. 4) Asosni oʻzgartirmaslik: “yuraki”, “oʻrtoqim” emas — yuragi, oʻrtogʻim. 5) Unli tushishini hisobga olmaslik: “oʻgʻili”, “burunim” emas — oʻgʻli, burnim. 6) n ni tushirib qoldirish: “buga”, “shuday” emas — bunga, shunday.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻzni asos va qoʻshimchaga ajrating va ikki savolga javob bering: asos qaysi tovush bilan tugaydi va qoʻshimcha unli bilan boshlanadimi yoki undosh bilan? Masalan: terak + i → teragi, terak + ga → terakka; qishloq + im → qishlogʻim, qishloq + da → qishloqda; burun + im → burnim, burun + dan → burundan; bu + da → bunda. Soʻz bu darsdagi qoidalarning hech biriga tushmasa, asos va qoʻshimcha oʻzgarishsiz yoziladi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Imlo qoidalari nima
  2. §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
  3. §3Unli harflar imlosi
  4. §4Undosh harflar imlosi
  5. §5X va H harflarining imlosi
  6. §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
  7. §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
  8. §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
  9. §9Chiziqcha bilan yozish
  10. §10Ajratib yozish
  11. §11Bosh harflar imlosi
  12. §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
  13. §13Qisqartma soʻzlar imlosi
  14. §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
  15. §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari