Imlo · § 14
Oʻzlashma soʻzlar imlosi
Oʻzlashma soʻzlar — boshqa tillardan kirib, oʻzbek tilining lugʻat tarkibidan joy olgan soʻzlar. Oʻzbek tiliga soʻzlar asosan arab va fors‑tojik tillaridan, rus tilidan hamda u orqali Yevropa tillaridan kirgan; soʻnggi yillarda ingliz tilidan toʻgʻridan‑toʻgʻri kirayotgan soʻzlar koʻpaydi. Oʻzlashmaning imlosi u qachon va qaysi yoʻl bilan kirganiga bogʻliq. Bunday soʻzlarning talaffuzi fonetika boʻlimidagi alohida darsda koʻrilgan.
Arab va fors‑tojik tillaridan kirgan soʻzlar
Bu soʻzlar tilga bir necha asr oldin kirgan va toʻliq oʻzlashgan. Ular oʻzbek adabiy talaffuziga muvofiq, oʻzbek alifbosi harflari bilan yoziladi. Ularning xususiyatlari — tutuq belgisi (ʼ), yonma‑yon kelgan ikki unli va soʻz oxiridagi undoshlar orasiga unli qoʻshilmasligi; bular unlilar imlosi va tutuq belgisi darslarida batafsil koʻriladi.
kitob, maktab, daraxt, dasturxon, taʼlim, sanʼat, jamoa, fikr
Rus tili orqali kirgan soʻzlar
Ruscha va baynalmilal soʻzlar asliyatdagi yozilishiga yaqin, lekin oʻzbek alifbosi harflari bilan yoziladi. Urgʻusiz o a kabi eshitilsa ham saqlanadi: doktor, kompyuter, oktyabr. Qoʻsh undoshlar ham saqlanadi: kassa, gramm, tonna, kongress. Asosiy qiyinchilik oʻzbek lotin alifbosida yoʻq rus harflarini berishda yuzaga keladi.
| Rus harfi | Oʻzbek lotin yozuvida | Misollar |
|---|---|---|
| е soʻz boshida, unlidan va ъ dan keyin | ye | yevro, proyekt, podyezd |
| undoshdan keyingi е; э | e | planeta, ekran, poema |
| ё, ю, я | yo, yu, ya | aktyor, byudjet, sentyabr |
| ц soʻz boshida va undoshdan keyin | s | sement, aksiya, stansiya |
| unlidan keyingi ц | ts | politsiya, revolyutsiya, ofitsiant |
| ь, ъ | yozilmaydi | medal, albom, obyekt |
Yangi oʻzlashmalar va xalqaro soʻzlar
Yangi soʻzlar, jumladan, ingliz tilidan kirganlari ham oʻzbekcha talaffuz qilinganidek, oʻzbek harflari bilan yoziladi: smartfon, brauzer, fayl, sayt, onlayn, dizayn. Oʻzbekcha matn ichida file yoki online deb yozish xato. Soʻzning oʻrnashgan oʻzbekcha muqobili boʻlsa, undan foydalaning: dastur (programma emas), havola (ssilka emas), sinf (klass emas), mahalliylashtirish (lokalizatsiya emas). Xalqaro qisqartmalar va brend nomlari asl yozilishini saqlaydi: SMS, PDF, iPhone, WhatsApp. Portal bunday nomga qoʻshimchani tutuq belgisi bilan ajratib yozishni tavsiya qiladi: WhatsAppʼda, iPhoneʼni.
Joy nomlari va kishi ismlari
Chet el joy nomlari va kishi ismlari oʻzbek tilida oʻrnashgan shaklda yoziladi; bu shakl koʻp hollarda rus tili orqali shakllangan. Ruscha -ия qismi -iya tarzida beriladi, qoʻshma nomlar chiziqcha bilan yoziladi.
Germaniya, Yaponiya, Parij, Nyu‑York, Sankt‑Peterburg, Shekspir, Chexov
Koʻp uchraydigan xatolar
| Notoʻgʻri | Toʻgʻri | Sababi |
|---|---|---|
| sentabr, oktabr | sentyabr, oktyabr | я harfi ya bilan beriladi |
| proekt, obekt | proyekt, obyekt | unlidan va ъ dan keyin е — ye |
| aktsiya, stantsiya | aksiya, stansiya | undoshdan keyin ц — s |
| polisiya | politsiya | unlidan keyin ц — ts |
| kampyuter, kompʼyuter | kompyuter | o saqlanadi, ь yozilmaydi |
| istakan, ishkaf | stakan, shkaf | soʻzlashuvdagi qoʻshimcha unli yozilmaydi |
| online dars, lokalizatsiya | onlayn‑dars, mahalliylashtirish | oʻzbek harflari; oʻzbekcha muqobili bor |
Oʻzingizni tekshiring
1) Soʻz qaysi tildan va qaysi yoʻl bilan kirganini aniqlang. 2) Rus tili orqali kirgan soʻzni asliyat bilan harfma‑harf solishtiring, ayniqsa е, э, ц, ь, ъ, ё, ю, я harflariga eʼtibor bering. 3) Oʻrnashgan oʻzbekcha muqobili yoʻqligiga ishonch hosil qiling. 4) Ikkilansangiz, imlo lugʻatiga qarang.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
