Imlo · § 4
Undosh harflar imlosi
Undosh harflar imlosi — undosh tovushlarni yozuvda toʻgʻri ifodalash qoidalari. Oʻzbek alifbosida 23 ta undosh harf va harf birikmasi bor: b, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, x, y, z, gʻ hamda sh, ch, ng. Koʻpchilik soʻzlarda undosh qanday eshitilsa, shunday yoziladi. Biroq soʻz oxirida, undoshlar yonma‑yon kelganda va asosga qoʻshimcha qoʻshilganda talaffuz bilan yozuv farqlanadi — xatolarning deyarli hammasi shu yerda uchraydi.
Asosiy qoida: asosga qarab yozish
Oʻzbek imlosi soʻz asosining shaklini saqlaydi. Jarangli b, d, g, z soʻz oxirida va jarangsiz undosh oldida jarangsizlanadi, b oldidagi n m kabi aytiladi, undoshlar toʻplamidagi oxirgi t, d esa tushib qoladi. Yozuvda bularning hech biri aks etmaydi: asl undosh yoziladi. Tushib qolgan undosh esa yozuvda tiklanadi va soʻzning barcha shakllarida hamda yasama soʻzlarda saqlanadi.
| Holat | Aytilishi | Yozilishi |
|---|---|---|
| soʻz oxirida jarangsizlanish | [kitop], [obot], [bark], [qogʻos] | kitob, obod, barg, qogʻoz |
| jarangsiz undosh oldida | [kitopcha], [tussiz] | kitobcha, tuzsiz |
| b oldida n | [shamba], [mamba] | shanba, manba |
| undoshlar toʻplamida tushib qolish | [doʻs], [goʻsh], [Toshken] | doʻst, goʻsht, Toshkent |
doʻst — doʻstlar — doʻstlik; goʻsht — goʻshtli; farzand — farzandlar; daraxt — daraxtzor; Toshkentda
Aksincha, asosga qoʻshimcha qoʻshilganda baʼzi tovush oʻzgarishlari yozuvda ham koʻrsatiladi. Koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi k va q egalik qoʻshimchasi oldida g va gʻ ga aylanadi: tilak — tilagi, qishloq — qishlogʻi. ‑ga qoʻshimchasi k, q, gʻ dan keyin ‑ka, ‑qa shaklida yoziladi: yurakka, qishloqqa, toqqa. Batafsil va istisnolar bilan — “Asos va qoʻshimchalar imlosi” darsida.
Qoʻsh undoshlar
Choʻziq aytiladigan qoʻsh undosh yozuvda ikki harf bilan beriladi. Bunday soʻzlar oʻzbekcha (katta, achchiq, ikki, sakkiz, toʻqqiz, ellik), arab tilidan oʻzlashgan (muhabbat, tayyor, avval, ommaviy, mutaxassis) va rus tili orqali kirgan baynalmilal soʻzlar (kassa, tennis, kollej) boʻladi. Asos qaysi undosh bilan tugasa, qoʻshimcha ham shu undosh bilan boshlansa, ikkalasi ham yoziladi: yil + lar → yillar, tun + ni → tunni. Arab tilidan kirgan baʼzi bir boʻgʻinli soʻzlar bitta undosh bilan yoziladi, ammo unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha oldida qoʻsh undosh tiklanadi: haq — mehnat haqqi; sir — sirri ochildi; his — hissi.
Maʼno farqlovchi undoshlar
| Juftlik | Misol | Maʼnosi |
|---|---|---|
| q — k | qoʻl — koʻl | tana aʼzosi — suv havzasi |
| q — k | qir — kir | tepalik — ifloslik |
| gʻ — q | togʻ — toq | baland joy — juft boʻlmagan son |
| gʻ — q | bogʻ — boq | daraxtlar ekilgan joy — boqmoq feʼlining buyruq shakli |
| x — h | xol — hol | terida kichik dogʻ — ahvol, holat |
Q va gʻ — chuqur til orqa, k va g — til orqa undoshlari. Ular alohida tovushlar, shuning uchun bir‑birining oʻrnida yozilmaydi. Rus tili orqali kirgan soʻzlarda q va gʻ deyarli uchramaydi: kompyuter, gazeta, klub. X va h juftligi haqida “X va H harflarining imlosi” darsiga qarang.
Harf birikmalari va j harfi
Sh, ch, ng ikki belgi bilan yoziladi, lekin bitta tovushni bildiradi: shahar, choy, tong, dengiz. N va g soʻzning turli qismlariga tegishli boʻlsa, alohida oʻqiladi: kungaboqar = kun + ga + boqar. J harfi ikki tovushni beradi: oʻzbekcha soʻzlarda [дж] — jon, jahon, joy; asosan rus tili orqali kirgan soʻzlarda [ж] — jurnal, garaj.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
Notoʻgʻri → toʻgʻri: kitop → kitob; doʻs, goʻsh → doʻst, goʻsht; shamba → shanba; muhabat, tayor → muhabbat, tayyor; yilar → yillar; pikr → fikr; Qoʻlga bordik → Koʻlga bordik.
Oʻzingizni tekshirish uchun: 1) soʻzga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshing — unli oldida undosh aniq eshitiladi: kitobi, obodi, doʻsti; 2) oʻzakdosh soʻzlarni eslang: goʻsht — goʻshtli — goʻshtsiz; 3) qoʻsh undosh, q va k, x va h tanlovini quloq bilan aniqlab boʻlmaydi — shubha tugʻilsa, imlo lugʻatiga qarang.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
