Imlo · § 13
Qisqartma soʻzlar imlosi
Qisqartma soʻzlar — bir necha soʻzdan iborat nomning bosh harflari, boʻgʻinlari yoki boshqa qismlaridan tuzilgan va bitta soʻz kabi qoʻllanadigan soʻzlar: BMT (Birlashgan Millatlar Tashkiloti), OTM (oliy taʼlim muassasasi), OʻzMU (Oʻzbekiston Milliy universiteti). Ular uzun nomni qisqa va ixcham ifodalashga xizmat qiladi. Qisqartma soʻzlarni grafik qisqartmalardan (sh., vil., va h.k.) farqlash kerak: grafik qisqartma faqat yozuvda boʻladi va oʻqilganda toʻliq soʻz aytiladi.
Qisqartma soʻzlarning turlari
| Turi | Qanday tuziladi va yoziladi | Misollar |
|---|---|---|
| Harf qisqartmalar | har bir soʻzning birinchi harfidan; bosh harflar bilan, nuqta va boʻshliqsiz yoziladi | BMT, MDH, IIV, STIR |
| Boʻgʻin qisqartmalar | soʻzlarning boshlangʻich qismlaridan; oddiy soʻz kabi yoziladi: turdosh ot kichik, atoqli ot bosh harf bilan | univermag, kolxoz (tarixiy), Oʻzavtosanoat |
| Aralash qisqartmalar | soʻz qismi va bosh harflardan; birinchi qism bosh harf bilan boshlanadi, qolgan harflar bosh harf boʻladi | OʻzMU, SamDU, ToshDTU |
Harf qisqartmalar qanday yoziladi
Nomdagi har bir soʻz alifbodagi bitta harfni beradi. Sh va ch oʻzbek alifbosida alohida harf boʻlgani uchun qisqartmada ularning faqat birinchi qismi bosh harf boʻladi: AQSh (Amerika Qoʻshma Shtatlari), MChJ (masʼuliyati cheklangan jamiyat). Ya, ye, yo, yu esa ikki harf, shuning uchun qisqartmaga faqat Y oʻtadi: YTT (yakka tartibdagi tadbirkor), YI (Yevropa Ittifoqi). Matbuotda AQSH shakli ham uchraydi (jumladan, 1995‑yilgi qoidalar misollarida), ammo portal AQSh va MChJ shaklini tavsiya qiladi. Matn toʻliq bosh harflarda terilsa, qisqartma ham bosh harflarda yoziladi: AQSH VA YI OʻRTASIDA. Batafsil — tipografiya boʻlimidagi qisqartmalar darsida.
Qisqartmaga qoʻshimcha qoʻshish
Qisqartma soʻz ot kabi oʻzgaradi: kelishik, egalik va koʻplik qoʻshimchalarini oladi. Qoʻshimcha qisqartmaga chiziqcha, apostrof va boʻshliqsiz, qoʻshib yoziladi: BMTga, AQShning, OTMlarda, SamDUda. Qisqartma tarkibiga kirgan soʻzni yana takrorlamang: BMT tashkiloti, MChJ jamiyati — ortiqcha takror, chunki T va J harflari tashkilot va jamiyat soʻzlarini bildiradi. Korxona nomi qoʻshtirnoqda qisqartmadan oldin yoziladi: “Ziyo” MChJ.
Loyiha BMTning koʻmagida amalga oshirildi. Akam SamDUda oʻqiydi. OTMlarga hujjat topshirish boshlandi. “Ziyo” MChJ direktori.
Grafik (shartli) qisqartmalar
Grafik qisqartma — yozuvda qisqartirilgan, lekin oʻqilganda toʻliq aytiladigan soʻz. Undan keyin nuqta qoʻyiladi; soʻz odatda undosh harfdan keyin kesiladi: vil., koʻch., boshq. Oʻlchov birliklari hamda mln, mlrd nuqtasiz yoziladi va sondan boʻshliq bilan ajratiladi.
| Qisqartma | Toʻliq shakli | Misol |
|---|---|---|
| sh., vil. | shahri, viloyati | Toshkent sh., Samarqand vil. |
| koʻch. | koʻchasi | Navoiy koʻch., 5‑uy |
| y. | yil | 2025‑y. |
| va h.k., va boshq. | va hokazo, va boshqalar | kitob, daftar va h.k. |
| km, kg, sm, mln, mlrd | kilometr, kilogramm, santimetr, million, milliard | 12 km, 3 kg, 10 mln soʻm |
Koʻp uchraydigan xatolar
Notoʻgʻri → toʻgʻri: B.M.T. → BMT; bmt → BMT; AQSH, MCHJ (tavsiya etilmaydi) → AQSh, MChJ; YaTT → YTT; BMT-ga, BMT'ning → BMTga, BMTning; BMT tashkiloti → BMT; 5 km. → 5 km; OOO, IP → MChJ, YTT.
Rus tilidagi qisqartmalarni (ООО, ИП, ВУЗ) oʻzbek matnida lotin harflari bilan koʻchirmang: bu tushunchalar uchun oʻzbekcha MChJ, YTT, OTM qisqartmalari bor. Kam maʼlum qisqartmani birinchi marta qoʻllaganda toʻliq yozing: Soliq toʻlovchining identifikatsiya raqami (STIR).
Oʻzingizni tekshiring
1) Toʻliq nomni tiklang: har bir soʻz bitta harf berganmi? 2) Sh va ch da ikkinchi harf kichik, ya, ye, yo, yu dan faqat Y olinadi. 3) Qoʻshimcha qisqartmaga bevosita qoʻshiladi. 4) Qisqartma tarkibidagi soʻz uning yonida takrorlanmaydi. 5) Nuqta faqat grafik qisqartmalarda qoʻyiladi, harf qisqartmalarda va oʻlchov birliklaridan keyin qoʻyilmaydi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
