UzLocal

Imlo · § 6

Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari

Tutuq belgisi (ʼ) — oʻzbek lotin alifbosidagi harf hisoblanmaydigan maxsus belgi. U asosan arab tilidan oʻzlashgan soʻzlarda yoziladi: unlidan keyin kelsa, unlining choʻziqroq aytilishini, undoshdan keyin kelsa, undosh bilan keyingi unlining ajratib aytilishini koʻrsatadi: maʼno, sanʼat. Kirill yozuvida unga ъ belgisi toʻgʻri keladi. Tutuq belgisini oʻ va gʻ harflaridagi ʻ belgisi bilan adashtirmang: oʻ va gʻ alohida harflar, ʻ esa ularning ajralmas qismi.

Tutuq belgisi qayerda yoziladi

Tutuq belgisining oʻrni
OʻrniNimani koʻrsatadiMisollar
unlidan keyinunli choʻziqroq aytiladimaʼlumot, taʼlim, baʼzi, eʼlon, moʻʼjiza
undoshdan keyinundosh va keyingi unli ajratib aytiladisanʼat, jurʼat, qatʼiy, inʼom, mashʼal
soʻz oxiridasoʻz shaklini saqlaydimanʼ etilgan
s va h orasidas va h sh emas, ikki tovushIsʼhoq

Oʻzbekcha soʻzlarda tutuq belgisi yozilmaydi. Baʼzan u soʻz maʼnosini ham farqlaydi: sheʼr — sher, taʼna — tana. Belgi soʻzning barcha shakllari va yasama soʻzlarda saqlanadi: sanʼat — sanʼatkor, sheʼr — sheʼriyat, taʼlim — taʼlimga.

Tutuq belgisi yozilmaydigan holatlar

Ikki unli orasida, arab tilidagi asli qanday boʻlishidan qatʼi nazar, tutuq belgisi qoʻyilmaydi: oila, jamoa, mutolaa, matbaa, mudofaa, saodat. Soʻz boshida ham yozilmaydi: ilm, aql. Rus tilidan kirgan soʻzlardagi ъ esa tutuq bilan emas, y bilan beriladi: obyekt, subyekt.

Kirill yozuvidan lotinga oʻgirish

ʼ, oʻ va gʻ ga oid mosliklar
KirillLotinMisol
oʻzbekcha soʻzlardagi ъʼмаъно → maʼno, санъат → sanʼat
эъeʼэълон → eʼlon, эътибор → eʼtibor
ўъoʻʼмўъжиза → moʻʼjiza, шўъба → shoʻʼba
сҳsʼhИсҳоқ → Isʼhoq
ruscha soʻzlardagi ъyобъект → obyekt
ў, ғoʻ, gʻўқувчи → oʻquvchi, ғишт → gʻisht

Oʻ va gʻ harflari

Oʻ va gʻ o va g dan farqli alohida tovushlarni bildiradi va soʻz maʼnosini oʻzgartiradi (gʻ — q juftligi haqida undoshlar imlosi darsiga qarang). Oʻzbekcha soʻzlarda oʻ asosan birinchi boʻgʻinda keladi: oʻqituvchi, koʻprik, toʻgʻri; keyingi boʻgʻinlarda koʻproq qoʻshma soʻzlarda va ‑doʻz, ‑xoʻr, ‑goʻy qismlarida uchraydi: etikdoʻz, gʻamxoʻr, rostgoʻy. Rus tili orqali kirgan soʻzlarda oʻ va gʻ yozilmaydi: doktor, telefon, gazeta, Moskva. Bosh harfda ham ʻ belgisi saqlanadi: Oʻzbekiston, Gʻafur Gʻulom, OʻZBEKISTON.

oq — oʻq; tor — toʻr; bor — boʻr; qol — qoʻl; bogʻ — boq.

Belgilarni terish va koʻp uchraydigan xatolar

Bular ikki xil belgi: oʻ va gʻ da — ʻ (U+02BB), tutuq belgisida — ʼ (U+02BC). Ularning oʻrniga toʻgʻri apostrof ', teskari urgʻu ` yoki ‘ ’ qoʻshtirnoqlarini ishlatish xato: bunday soʻzlar qidiruvda yomon topiladi va notoʻgʻri saralanadi. Bu belgilarni qanday terish haqida tipografika boʻlimidagi “Apostroflar” darsida.

Notoʻgʻri → toʻgʻri: malumot → maʼlumot; talim → taʼlim; sanat → sanʼat; jamoʼa → jamoa; mutolaʼa → mutolaa; mojiza → moʻʼjiza; Ishoq → Isʼhoq; Ozbekiston → Oʻzbekiston; o'zbek, oʼzbek → oʻzbek; maʻno → maʼno.

Oʻzingizni tekshirish uchun: 1) soʻzning kirillcha shakli boʻlsa, ъ, ў, ғ va сҳ birikmasiga qarang; 2) arabcha soʻz ichidagi choʻziq unli yoki uzilish tutuq belgisi kerakligini tekshirishga sabab boʻladi; 3) ikki unli orasida va soʻz boshida tutuq qoʻyilmaydi; 4) oʻ, gʻ da ʻ, tutuq belgisida ʼ turganiga ishonch hosil qiling; 5) shubhali hollarda imlo lugʻatiga qarang.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Imlo qoidalari nima
  2. §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
  3. §3Unli harflar imlosi
  4. §4Undosh harflar imlosi
  5. §5X va H harflarining imlosi
  6. §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
  7. §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
  8. §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
  9. §9Chiziqcha bilan yozish
  10. §10Ajratib yozish
  11. §11Bosh harflar imlosi
  12. §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
  13. §13Qisqartma soʻzlar imlosi
  14. §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
  15. §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari