Imlo · § 6
Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
Tutuq belgisi (ʼ) — oʻzbek lotin alifbosidagi harf hisoblanmaydigan maxsus belgi. U asosan arab tilidan oʻzlashgan soʻzlarda yoziladi: unlidan keyin kelsa, unlining choʻziqroq aytilishini, undoshdan keyin kelsa, undosh bilan keyingi unlining ajratib aytilishini koʻrsatadi: maʼno, sanʼat. Kirill yozuvida unga ъ belgisi toʻgʻri keladi. Tutuq belgisini oʻ va gʻ harflaridagi ʻ belgisi bilan adashtirmang: oʻ va gʻ alohida harflar, ʻ esa ularning ajralmas qismi.
Tutuq belgisi qayerda yoziladi
| Oʻrni | Nimani koʻrsatadi | Misollar |
|---|---|---|
| unlidan keyin | unli choʻziqroq aytiladi | maʼlumot, taʼlim, baʼzi, eʼlon, moʻʼjiza |
| undoshdan keyin | undosh va keyingi unli ajratib aytiladi | sanʼat, jurʼat, qatʼiy, inʼom, mashʼal |
| soʻz oxirida | soʻz shaklini saqlaydi | manʼ etilgan |
| s va h orasida | s va h sh emas, ikki tovush | Isʼhoq |
Oʻzbekcha soʻzlarda tutuq belgisi yozilmaydi. Baʼzan u soʻz maʼnosini ham farqlaydi: sheʼr — sher, taʼna — tana. Belgi soʻzning barcha shakllari va yasama soʻzlarda saqlanadi: sanʼat — sanʼatkor, sheʼr — sheʼriyat, taʼlim — taʼlimga.
Tutuq belgisi yozilmaydigan holatlar
Ikki unli orasida, arab tilidagi asli qanday boʻlishidan qatʼi nazar, tutuq belgisi qoʻyilmaydi: oila, jamoa, mutolaa, matbaa, mudofaa, saodat. Soʻz boshida ham yozilmaydi: ilm, aql. Rus tilidan kirgan soʻzlardagi ъ esa tutuq bilan emas, y bilan beriladi: obyekt, subyekt.
Kirill yozuvidan lotinga oʻgirish
| Kirill | Lotin | Misol |
|---|---|---|
| oʻzbekcha soʻzlardagi ъ | ʼ | маъно → maʼno, санъат → sanʼat |
| эъ | eʼ | эълон → eʼlon, эътибор → eʼtibor |
| ўъ | oʻʼ | мўъжиза → moʻʼjiza, шўъба → shoʻʼba |
| сҳ | sʼh | Исҳоқ → Isʼhoq |
| ruscha soʻzlardagi ъ | y | объект → obyekt |
| ў, ғ | oʻ, gʻ | ўқувчи → oʻquvchi, ғишт → gʻisht |
Oʻ va gʻ harflari
Oʻ va gʻ o va g dan farqli alohida tovushlarni bildiradi va soʻz maʼnosini oʻzgartiradi (gʻ — q juftligi haqida undoshlar imlosi darsiga qarang). Oʻzbekcha soʻzlarda oʻ asosan birinchi boʻgʻinda keladi: oʻqituvchi, koʻprik, toʻgʻri; keyingi boʻgʻinlarda koʻproq qoʻshma soʻzlarda va ‑doʻz, ‑xoʻr, ‑goʻy qismlarida uchraydi: etikdoʻz, gʻamxoʻr, rostgoʻy. Rus tili orqali kirgan soʻzlarda oʻ va gʻ yozilmaydi: doktor, telefon, gazeta, Moskva. Bosh harfda ham ʻ belgisi saqlanadi: Oʻzbekiston, Gʻafur Gʻulom, OʻZBEKISTON.
oq — oʻq; tor — toʻr; bor — boʻr; qol — qoʻl; bogʻ — boq.
Belgilarni terish va koʻp uchraydigan xatolar
Bular ikki xil belgi: oʻ va gʻ da — ʻ (U+02BB), tutuq belgisida — ʼ (U+02BC). Ularning oʻrniga toʻgʻri apostrof ', teskari urgʻu ` yoki ‘ ’ qoʻshtirnoqlarini ishlatish xato: bunday soʻzlar qidiruvda yomon topiladi va notoʻgʻri saralanadi. Bu belgilarni qanday terish haqida tipografika boʻlimidagi “Apostroflar” darsida.
Notoʻgʻri → toʻgʻri: malumot → maʼlumot; talim → taʼlim; sanat → sanʼat; jamoʼa → jamoa; mutolaʼa → mutolaa; mojiza → moʻʼjiza; Ishoq → Isʼhoq; Ozbekiston → Oʻzbekiston; o'zbek, oʼzbek → oʻzbek; maʻno → maʼno.
Oʻzingizni tekshirish uchun: 1) soʻzning kirillcha shakli boʻlsa, ъ, ў, ғ va сҳ birikmasiga qarang; 2) arabcha soʻz ichidagi choʻziq unli yoki uzilish tutuq belgisi kerakligini tekshirishga sabab boʻladi; 3) ikki unli orasida va soʻz boshida tutuq qoʻyilmaydi; 4) oʻ, gʻ da ʻ, tutuq belgisida ʼ turganiga ishonch hosil qiling; 5) shubhali hollarda imlo lugʻatiga qarang.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
