Imlo · § 12
Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
Soʻzni satrdan satrga koʻchirish — satrga sigʻmagan soʻzning bir qismini satr oxirida qoldirib, qolgan qismini keyingi satrga oʻtkazish. Satr oxirida qolgan qismdan keyin chiziqcha (-) qoʻyiladi, keyingi satrga oʻtgan qism oldiga esa chiziqcha qoʻyilmaydi. Koʻchirish qoʻlda yozishda, gazeta, kitob va maketlarda kerak boʻladi; uning maqsadi — oʻquvchi soʻzni qiyinchiliksiz tanib olishi.
Koʻchirish boʻgʻinga tayanadi: soʻz faqat boʻgʻin chegarasidan boʻlinadi. Boʻgʻinga ajratish tartibi fonetika boʻlimidagi “Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish” darsida berilgan; bu yerda imlo qoidalari, lotin yozuviga xos holatlar va koʻchirilmaydigan birliklar jamlangan.
Asosiy qoidalar
| Qoida | Toʻgʻri | Notoʻgʻri |
|---|---|---|
| Soʻz faqat boʻgʻin chegarasidan boʻlinadi | mak-tab, ishchi-lar | makt-ab, ma-ktab |
| Bir harfli boʻgʻin satrda qoldirilmaydi va koʻchirilmaydi | aba-diy, oi-la | a-badiy, o-ila |
| Bir boʻgʻini bitta harfli ikki boʻgʻinli soʻz koʻchirilmaydi | ona, uka, ari — butunligicha | o-na, u-ka |
| Bir boʻgʻinli soʻz boʻlinmaydi | doʻst, sport, matn | doʻ-st, spo-rt |
| Qoʻsh undosh ikki satrga ajratiladi | kat-ta, mil-lat, ik-ki | katt-a, mi-llat |
Lotin yozuvidagi harf birikmalari va belgilar
Lotin yozuvida baʼzi tovushlar ikki belgi bilan yoziladi va koʻchirishda ular boʻlib yuborilmaydi: oʻ va gʻ — bitta harf, sh, ch hamda bitta tovushni bildiruvchi ng — bitta tovush. Tutuq belgisi (ʼ) har doim oldingi harf bilan birga birinchi satrda qoladi.
| Holat | Toʻgʻri | Notoʻgʻri |
|---|---|---|
| oʻ, gʻ: ʻ belgisi harfdan ajratilmaydi | oʻquv-chi, bogʻ-bon | bog-ʻbon |
| sh, ch boʻlinmaydi | ish-chi, pi-choq | is-hchi, pic-hoq |
| Bitta tovush boʻlgan ng boʻlinmaydi | de-ngiz, si-ngil, ko-ngil | den-giz, sin-gil |
| Ikki tovush boʻlgan n va g (gʻ) boʻgʻinga qarab boʻlinadi | kun-ga, yon-gʻoq | ku-nga, yong-ʻoq |
| Tutuq belgisi oldingi satrda qoladi | maʼ-no, taʼ-lim, Isʼ-hoq | ma-ʼno, ta-ʼlim |
Qoʻshma va chiziqcha bilan yoziladigan soʻzlar
Qoʻshma soʻz ham boʻgʻinga qarab koʻchiriladi, ammo uni qismlar chegarasidan boʻlish oʻqishni osonlashtiradi: osh-qozon, toʻrt-burchak; oshqo-zon varianti ham xato emas, lekin qiyinroq oʻqiladi. Chiziqcha bilan yoziladigan soʻzlarni chiziqcha oʻrnidan koʻchirish eng qulay: ota- / ona, ilmiy- / texnik. Bunda chiziqcha satr oxirida qoladi va keyingi satr boshida takrorlanmaydi.
Koʻchirilmaydigan birliklar
Satrdan satrga ajratilmaydi: — harf qisqartmalari: BMT, AQSh, OʻzMU; — ism-sharifning bosh harflari va familiya: A. Qodiriy, A. Navoiy; — son va oʻlchov birligi yoki pul birligi: 25 km, 50 000 soʻm, 50 $; — raqam bilan yozilgan son va qoʻshimcha: 5‑sinf, 2026‑yil, 1‑sentyabr; — koʻp xonali son: 10 000, 2,5; — shartli qisqartmalar: va h.k., sh.k.
Kompyuterda bunday birliklarni bir satrda ushlab turish uchun ajralmas boʻshliq (50 000 soʻm, 5 ta) va raqamdan keyin uzilmas chiziqcha (2026‑yil, 5‑sinf) ishlatiladi — “Boʻshliqlar va ajralmas boʻshliq” darsiga qarang. Muharrir va brauzerlardagi avtomatik koʻchirish oʻ, gʻ, sh yoki ng ni boʻlib yuborishi mumkin, shuning uchun tayyor sahifani koʻz bilan tekshiring. Interfeys, sarlavha va tugmalarda soʻzni koʻchirmagan maʼqul.
Koʻp uchraydigan xatolar
Eng koʻp uchraydigan xatolar: soʻzni boʻgʻinga emas, morfemaga qarab boʻlish (kitob-i emas, ki-tobi yoki kito-bi); satrda bitta unlini qoldirish (o-ila); oʻ, gʻ, sh, ch, ng ni boʻlish; tutuqni keyingi satrga oʻtkazish; chiziqchani keyingi satr boshida takrorlash.
Oʻzingizni tekshiring
1) Soʻzni boʻgʻinlarga ajrating. 2) Bitta harf qoldiradigan, oʻ, gʻ, sh, ch, ng ni boʻladigan yoki tutuq belgisini ajratadigan chegaralarni chiqarib tashlang. 3) Qolganlaridan oʻqish uchun qulayini tanlang. Oʻzbekiston: Oʻz-be-kis-ton → Oʻz-bekiston, Oʻzbe-kiston, Oʻzbekis-ton. maʼrifatli: maʼ-ri-fat-li → maʼ-rifatli, maʼri-fatli, maʼrifat-li. dengizchi: de-ngiz-chi → de-ngizchi, dengiz-chi (den-gizchi emas).
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
