UzLocal

Imlo · § 1

Imlo qoidalari nima

Imlo qoidalari — soʻzlar va ularning shakllarini yozishda hamma uchun yagona va majburiy boʻlgan meʼyorlar tizimi. Ular qaysi tovush qaysi harf bilan berilishini, qoʻshimcha qoʻshilganda soʻz qanday yozilishini, qaysi soʻzlar qoʻshib, chiziqcha bilan yoki ajratib yozilishini, bosh harf qayerda kerakligini va soʻz satrdan satrga qanday koʻchirilishini belgilaydi. Imloning ilmiy nomi — orfografiya (yunoncha “toʻgʻri yozish”). Bu qoidalar maktab daftari, gazeta, rasmiy hujjat, veb‑sahifa va ilova interfeysi uchun birdek amal qiladi.

Imlo, orfoepiya va punktuatsiya

Imlo yozma nutqqa tegishli. Adabiy talaffuz meʼyorlarini orfoepiya, tinish belgilarini qoʻyish qoidalarini punktuatsiya oʻrganadi. Imloning tayanchi — grafika, yaʼni alifbo va harflarning tovushlarga munosabati: avval harflar tarkibi belgilanadi, soʻng shu harflar bilan qanday yozish qoidalashtiriladi. Qoʻshtirnoq va tire shakli, boʻshliqlar va boʻlinmaydigan belgilar esa tipografiya masalasi boʻlib, ular alohida boʻlimda koʻriladi.

Imlo qoidalari qamrab oladigan masalalar
BoʻlimNimani belgilaydiMisollar
Harflar imlosiunli va undosh tovushlar qaysi harf bilan berilishikitob, oʻrik, Yevropa
Asos va qoʻshimchalar imlosiqoʻshimcha qoʻshilganda asos va qoʻshimchaning yozilishikitobga, ogʻzim, tokka
Qoʻshib yozishqaysi qoʻshma soʻzlar qoʻshib yoziladikungaboqar, toshbaqa
Chiziqcha bilan yozishjuft va takroriy soʻzlarota‑ona, oz‑oz
Ajratib yozishalohida yoziladigan birikmalarhar kim, olib keldi
Bosh harflar imlosiatoqli otlar, nomlar, gap boshiToshkent, Amudaryo
Koʻchirishsoʻzni boʻgʻin boʻyicha satrdan satrga koʻchirishmak‑tab, oʻqi‑tuv‑chi

Oʻzbek imlosining tamoyillari

Oʻzbek imlosi asosan ikki tamoyilga tayanadi. Fonetik tamoyilga koʻra soʻz adabiy talaffuzga mos holda yoziladi: har bir tovush oʻz harfi bilan beriladi. Soʻzlarning aksariyati shu tamoyil asosida yoziladi.

ota, maktab, gʻisht, daraxt, oʻquvchi

Morfologik tamoyilga koʻra oʻzak va qoʻshimcha talaffuzda oʻzgarsa ham, yozuvda bir xil shaklini saqlaydi: shunda soʻzning tarkibi koʻzga darhol tashlanadi va matn tez oʻqiladi. Baʼzi soʻzlar esa anʼanaga koʻra oʻrnashib qolgan shaklda yoziladi.

kitobga — talaffuzda [kitopka]; ketdi — [ketti]; tuzsiz — [tussiz]; shanba — [shamba]

Qoidalarda talaffuzga yon beriladigan holatlar ham bor: k yoki q bilan tugagan soʻzga ‑ga qoʻshimchasi ‑ka, ‑qa shaklida qoʻshiladi: tok — tokka, qishloq — qishloqqa. Bunday holatlar asos va qoʻshimchalar imlosi darsida batafsil koʻriladi.

Amaldagi imlo qoidalari

Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosi 1993‑yil 2‑sentyabrda qabul qilingan qonun bilan joriy etilgan, 1995‑yil 6‑mayda unga oʻzgartirishlar kiritilgan. Shu alifbo uchun “Oʻzbek tilining asosiy imlo qoidalari” Vazirlar Mahkamasining 1995‑yil 24‑avgustdagi qarori bilan tasdiqlangan va amaldagi asosiy hujjat hisoblanadi. Kirill yozuvidagi matnlar 1956‑yilda qabul qilingan qoidalarga tayanadi. Qoidalar asosida imlo lugʻatlari tuziladi: shubhali soʻzni shunday lugʻatdan tekshirish — eng ishonchli yoʻl.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Eng koʻp xato soʻzni eshitilganicha yozishdan kelib chiqadi. Lotin yozuvida bunga oʻ, gʻ harflaridagi belgini va tutuq belgisini klaviaturadagi tasodifiy belgilar bilan almashtirish qoʻshiladi. Shubha tugʻilganda: 1) soʻzni oʻzak va qoʻshimchaga ajrating; 2) oʻzakni unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha bilan sinab koʻring: kitob — kitobi, tuz — tuzi, chunki unli oldida oxirgi undosh aniq eshitiladi; 3) shubha qolsa, imlo lugʻatiga qarang.

Notoʻgʻri → toʻgʻri: kitopka → kitobga; ketti → ketdi; tussiz → tuzsiz; o'zbek, o‘zbek → oʻzbek

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Imlo qoidalari nima
  2. §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
  3. §3Unli harflar imlosi
  4. §4Undosh harflar imlosi
  5. §5X va H harflarining imlosi
  6. §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
  7. §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
  8. §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
  9. §9Chiziqcha bilan yozish
  10. §10Ajratib yozish
  11. §11Bosh harflar imlosi
  12. §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
  13. §13Qisqartma soʻzlar imlosi
  14. §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
  15. §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari