Imlo · § 8
Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
Qoʻshib yozish — qoʻshma soʻz qismlarini probel va chiziqchasiz, bitta soʻz qilib yozish. Qoʻshma soʻz ikki, baʼzan undan ortiq asosdan tuziladi, lekin bitta tushunchani nomlaydi va gapda bitta boʻlak vazifasini bajaradi: belbogʻ, koʻzoynak, oshqozon. Uning maʼnosi koʻpincha qismlar maʼnosining oddiy yigʻindisi emas: qoʻziqorin — “qoʻzining qorni” emas, zamburugʻ.
Qoʻshma soʻzni soʻz birikmasidan farqlash
Bir xil soʻzlar baʼzan qoʻshma soʻz, baʼzan oddiy birikma hosil qiladi. Qoʻshma soʻzning belgilari: 1) yaxlit, koʻpincha koʻchma maʼno; 2) qismlari orasiga boshqa soʻz qoʻyib boʻlmaydi; 3) qoʻshimcha butun soʻzga qoʻshiladi, birinchi qism alohida oʻzgarmaydi va alohida aniqlovchi olmaydi: oqsoqollar, koʻzoynagim. Birikmada esa har bir soʻz mustaqil: oq soqol birikmasini kengaytirish mumkin — oppoq uzun soqol.
Mahalla oqsoqoli yigʻilishni ochdi. — Bobomning oq soqoli bor. Bogʻda qoraqurt koʻrindi. — Barg ustida qora qurt oʻrmalayapti.
Qoʻshib yoziladigan qoʻshma otlar
| Guruh | Misollar |
|---|---|
| oʻsimlik, hayvon va hasharot nomlari | itburun, otquloq, kiyikoʻt, toshbaqa, qizilishton, qoraqurt |
| ikkinchi qismi feʼldan ‑ar bilan yasalgan soʻzlar | oʻrinbosar, muzyorar, otboqar, kungaboqar, kunbotar |
| ikki asos bitta narsa nomiga aylangan | belbogʻ, koʻzoynak, toshkoʻmir, qoʻlyozma, gultuvak |
| ‑xona, ‑noma, ‑shunos, ‑parvar kabi qismli soʻzlar | kutubxona, mehmonxona, taklifnoma, adabiyotshunos, vatanparvar |
| qoʻshma joy nomlari | Toshkent, Kattaqoʻrgʻon, Yangiyoʻl, Sirdaryo, Qashqadaryo |
| qoʻshma kishi ismlari | Abdulla, Nurmuhammad, Gulbahor, Xudoyberdi |
Qoʻshma sifat, olmosh va ravishlar
Qoʻshma sifatlar qoʻshib yoziladi: kamgap, ochkoʻz, oqkoʻngil, hozirjavob, sheryurak, ishyoqmas. be‑, no‑, ser‑, ba‑ old qoʻshimchalari asos bilan birga yoziladi: besabr, noqulay, serhosil, badavlat. alla‑ bilan boshlanadigan olmosh va ravishlar ham bitta soʻz: allaqanday, allaqayerda, allaqachon. Quyidagi ravishlar ham qoʻshib yoziladi: bugun, biroz, birpas, birdan, biryoʻla, kechqurun.
Bugun kechqurun oqsoqol mehmonxonada uchrashuv oʻtkazadi. Biroz kuting, oʻrinbosar birpasda keladi. Allaqayerdan ovoz eshitildi. Kamgap, hozirjavob yigit hammaga yoqdi.
Qoʻshib yozilmaydigan holatlar
Ajratib yoziladi: qoʻshma feʼllar — yordam bermoq, sotib olmoq, olib kelmoq; qoʻshma sonlar — oʻn bir, ikki yuz yigirma besh; har va hech bilan kelgan birikmalar — har kim, har doim, hech kim, hech qachon (lekin hechqursa — bitta soʻz); atoqli ot va turdosh ot — Qashqadaryo viloyati, Toshkent shahri. Juft va takroriy soʻzlar chiziqcha bilan yoziladi: ota‑ona, tez‑tez. Batafsil — “Ajratib yozish” va “Chiziqcha bilan yozish” darslarida.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Qoʻshma soʻzni ajratib yozish: “kutub xona”, “taklif noma”, “qoʻzi qorin”, “Sir daryo” emas — kutubxona, taklifnoma, qoʻziqorin, Sirdaryo. 2) Aksincha, birikmani qoʻshib yozish: “hardoim”, “hechkim”, “yordambermoq”, “oʻnbir” emas — har doim, hech kim, yordam bermoq, oʻn bir. 3) Juft soʻzni qoʻshib yozish: “otaona” emas — ota‑ona. 4) Old qoʻshimchani ajratib yozish: “be sabr”, “ser hosil” emas — besabr, serhosil.
Oʻzingizni tekshiring
Shubha tugʻilsa, uchta savol bering. Bu soʻzlar birgalikda bitta narsa yoki tushunchani nomlaydimi? Ular orasiga boshqa soʻz qoʻyish mumkinmi? Birinchi qismni alohida sifatlash mumkinmi? Birinchi savolga “ha”, qolgan ikkitasiga “yoʻq” deb javob bersangiz, soʻz qoʻshib yoziladi. Masalan, koʻzoynak soʻzida koʻz va oynak orasiga hech narsa qoʻyib boʻlmaydi — demak, bu bitta soʻz. Eng ishonchli yoʻl — imlo lugʻatiga qarash.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
