UzLocal

Imlo · § 8

Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi

Qoʻshib yozish — qoʻshma soʻz qismlarini probel va chiziqchasiz, bitta soʻz qilib yozish. Qoʻshma soʻz ikki, baʼzan undan ortiq asosdan tuziladi, lekin bitta tushunchani nomlaydi va gapda bitta boʻlak vazifasini bajaradi: belbogʻ, koʻzoynak, oshqozon. Uning maʼnosi koʻpincha qismlar maʼnosining oddiy yigʻindisi emas: qoʻziqorin — “qoʻzining qorni” emas, zamburugʻ.

Qoʻshma soʻzni soʻz birikmasidan farqlash

Bir xil soʻzlar baʼzan qoʻshma soʻz, baʼzan oddiy birikma hosil qiladi. Qoʻshma soʻzning belgilari: 1) yaxlit, koʻpincha koʻchma maʼno; 2) qismlari orasiga boshqa soʻz qoʻyib boʻlmaydi; 3) qoʻshimcha butun soʻzga qoʻshiladi, birinchi qism alohida oʻzgarmaydi va alohida aniqlovchi olmaydi: oqsoqollar, koʻzoynagim. Birikmada esa har bir soʻz mustaqil: oq soqol birikmasini kengaytirish mumkin — oppoq uzun soqol.

Mahalla oqsoqoli yigʻilishni ochdi. — Bobomning oq soqoli bor. Bogʻda qoraqurt koʻrindi. — Barg ustida qora qurt oʻrmalayapti.

Qoʻshib yoziladigan qoʻshma otlar

Qoʻshib yoziladigan otlarning asosiy guruhlari
GuruhMisollar
oʻsimlik, hayvon va hasharot nomlariitburun, otquloq, kiyikoʻt, toshbaqa, qizilishton, qoraqurt
ikkinchi qismi feʼldan ‑ar bilan yasalgan soʻzlaroʻrinbosar, muzyorar, otboqar, kungaboqar, kunbotar
ikki asos bitta narsa nomiga aylanganbelbogʻ, koʻzoynak, toshkoʻmir, qoʻlyozma, gultuvak
‑xona, ‑noma, ‑shunos, ‑parvar kabi qismli soʻzlarkutubxona, mehmonxona, taklifnoma, adabiyotshunos, vatanparvar
qoʻshma joy nomlariToshkent, Kattaqoʻrgʻon, Yangiyoʻl, Sirdaryo, Qashqadaryo
qoʻshma kishi ismlariAbdulla, Nurmuhammad, Gulbahor, Xudoyberdi

Qoʻshma sifat, olmosh va ravishlar

Qoʻshma sifatlar qoʻshib yoziladi: kamgap, ochkoʻz, oqkoʻngil, hozirjavob, sheryurak, ishyoqmas. be‑, no‑, ser‑, ba‑ old qoʻshimchalari asos bilan birga yoziladi: besabr, noqulay, serhosil, badavlat. alla‑ bilan boshlanadigan olmosh va ravishlar ham bitta soʻz: allaqanday, allaqayerda, allaqachon. Quyidagi ravishlar ham qoʻshib yoziladi: bugun, biroz, birpas, birdan, biryoʻla, kechqurun.

Bugun kechqurun oqsoqol mehmonxonada uchrashuv oʻtkazadi. Biroz kuting, oʻrinbosar birpasda keladi. Allaqayerdan ovoz eshitildi. Kamgap, hozirjavob yigit hammaga yoqdi.

Qoʻshib yozilmaydigan holatlar

Ajratib yoziladi: qoʻshma feʼllar — yordam bermoq, sotib olmoq, olib kelmoq; qoʻshma sonlar — oʻn bir, ikki yuz yigirma besh; har va hech bilan kelgan birikmalar — har kim, har doim, hech kim, hech qachon (lekin hechqursa — bitta soʻz); atoqli ot va turdosh ot — Qashqadaryo viloyati, Toshkent shahri. Juft va takroriy soʻzlar chiziqcha bilan yoziladi: ota‑ona, tez‑tez. Batafsil — “Ajratib yozish” va “Chiziqcha bilan yozish” darslarida.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Qoʻshma soʻzni ajratib yozish: “kutub xona”, “taklif noma”, “qoʻzi qorin”, “Sir daryo” emas — kutubxona, taklifnoma, qoʻziqorin, Sirdaryo. 2) Aksincha, birikmani qoʻshib yozish: “hardoim”, “hechkim”, “yordambermoq”, “oʻnbir” emas — har doim, hech kim, yordam bermoq, oʻn bir. 3) Juft soʻzni qoʻshib yozish: “otaona” emas — ota‑ona. 4) Old qoʻshimchani ajratib yozish: “be sabr”, “ser hosil” emas — besabr, serhosil.

Oʻzingizni tekshiring

Shubha tugʻilsa, uchta savol bering. Bu soʻzlar birgalikda bitta narsa yoki tushunchani nomlaydimi? Ular orasiga boshqa soʻz qoʻyish mumkinmi? Birinchi qismni alohida sifatlash mumkinmi? Birinchi savolga “ha”, qolgan ikkitasiga “yoʻq” deb javob bersangiz, soʻz qoʻshib yoziladi. Masalan, koʻzoynak soʻzida koʻz va oynak orasiga hech narsa qoʻyib boʻlmaydi — demak, bu bitta soʻz. Eng ishonchli yoʻl — imlo lugʻatiga qarash.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Imlo qoidalari nima
  2. §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
  3. §3Unli harflar imlosi
  4. §4Undosh harflar imlosi
  5. §5X va H harflarining imlosi
  6. §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
  7. §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
  8. §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
  9. §9Chiziqcha bilan yozish
  10. §10Ajratib yozish
  11. §11Bosh harflar imlosi
  12. §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
  13. §13Qisqartma soʻzlar imlosi
  14. §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
  15. §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari