Imlo · § 3
Unli harflar imlosi
Unli harflar imlosi — oʻzbek lotin yozuvidagi oltita unli harf (a, o, u, oʻ, i, e) qaysi tovushlar uchun va qanday oʻrinlarda yozilishini belgilaydigan qoidalar. Lotin yozuvida har bir unli tovushga bitta harf toʻgʻri keladi, shuning uchun koʻp soʻzlar eshitilganicha yoziladi. Qiyinchilik kuchsiz talaffuz qilinadigan unlilarda va oʻzlashma soʻzlarda yuzaga keladi. Unlilarning talaffuzi “Unli tovushlar” darsida koʻrilgan.
Unli harflar va ular ifodalaydigan tovushlar
| Harf | Qayerda yoziladi | Misollar |
|---|---|---|
| a | [a] tovushi uchun, soʻzning istalgan qismida | aka, bahor, daraxt |
| o | [o] tovushi uchun; ‑dor, ‑zor, ‑kor, ‑xona, ‑noma qismlarida; rus soʻzlarida urgʻusiz boʻgʻinda ham | ota, kitob, gulzor, doktor |
| u | [u] tovushi uchun | uzum, bulut, kun |
| oʻ | [oʻ] tovushi uchun, asosan birinchi boʻgʻinda | oʻrik, koʻz, toʻqqiz |
| i | [i] tovushi uchun, kuchsiz talaffuz qilinsa ham | ilm, kishi, ilmiy |
| e | [e] tovushi uchun; kirilldagi э va undoshdan keyingi е oʻrnida | eshik, kecha, teatr |
A va o harflari
Adabiy tilda a va o alohida tovushlar boʻlib, soʻz maʼnosini farqlaydi: qara — qora, ana — ona. O harfi ‑dor, ‑zor, ‑kor, ‑xona, ‑noma qismlarida doim yoziladi: aybdor, gulzor, paxtakor, kutubxona, taklifnoma. Rus tili orqali kirgan soʻzlarda o urgʻusiz boʻgʻinda a ga yaqin eshitilsa ham, asliyatdagidek o yoziladi: doktor, kompyuter, oktyabr.
I harfi
I harfi undosh tovushlar orasida kuchsiz talaffuz qilinganda ham tushirib qoldirilmaydi: kishi, tishla, pishiq. Nisbiy sifat yasovchi qoʻshimcha oxiridagi y bilan ‑iy shaklida yoziladi: ilmiy, tarixiy, ijodiy; ayrim soʻzlarda ikki i yonma‑yon keladi: tabiiy. Kirilldagi йи birikmasi lotinda yi boʻladi: yil, yigit, yigirma. Arab tilidan kirgan baʼzi soʻzlarda oxirgi ikki undosh orasida i eshitilsa ham, u yozilmaydi: fikr, sabr, umr, hukm, aql.
U va oʻ harflari
U va oʻ — ikki xil unli, birini ikkinchisi bilan almashtirish soʻzni oʻzgartirib yuboradi: kul — koʻl, un — oʻn, uch — oʻch, qul — qoʻl. Oʻzbekcha soʻzlarda oʻ asosan birinchi boʻgʻinda keladi: oʻrik, koʻprik, oʻquvchi. Oʻ harfidagi belgi — ʻ; uni toʻgʻri apostrof yoki teskari chiziq bilan almashtirib boʻlmaydi (batafsil tutuq belgisi darsida).
E harfi va ye birikmasi
E harfi [e] tovushini soʻzning istalgan qismida ifodalaydi: eshik, erkin, kecha, telefon. Soʻz boshida yoki unlidan keyin [ye] eshitilsa, ye yoziladi: yer, yetti, Yevropa, poyezd, obyekt. Kirilldagi э harfi unlidan keyin kelganda lotinda e boʻladi: poeziya, aeroport, duet. Solishtiring: poyezd (поезд) — poeziya (поэзия).
Yonma‑yon kelgan unlilar
Arab tilidan oʻzlashgan soʻzlarda ikki unli yonma‑yon kelishi mumkin; bunda ikkalasi ham yoziladi va ular orasiga tutuq belgisi qoʻyilmaydi: oila, shoir, saodat, inshoot, mudofaa, matbaa, mutolaa, jamoa. Ularni tutuq belgili soʻzlar bilan adashtirmang: maʼno, taʼlim, sanʼat. Qoʻshimcha qoʻshilganda oʻzakdagi unlining tushishi (ogʻiz — ogʻzi, burun — burni) asos va qoʻshimchalar imlosi darsida koʻriladi.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
| Notoʻgʻri | Toʻgʻri | Izoh |
|---|---|---|
| kampyuter, aktyabr | kompyuter, oktyabr | rus soʻzlarida o saqlanadi |
| ilmi ish, tabiy | ilmiy ish, tabiiy | ‑iy qoʻshimchasi toʻliq yoziladi |
| fikir, umir | fikr, umr | undoshlar orasida eshitiladigan i yozilmaydi |
| Evropa, poezd, sentabr | Yevropa, poyezd, sentyabr | [y] tovushi y bilan beriladi |
| mudofa, jamoʼa | mudofaa, jamoa | ikki unli ham yoziladi, ʼ kerak emas |
| kul boʻyida; o'rik | koʻl boʻyida; oʻrik | u va oʻ soʻzni farqlaydi; oʻ harfida ʻ belgisi boʻladi |
Oʻzingizni tekshirish uchun: 1) rus tilidan kirgan soʻzni asliyat bilan solishtiring (компьютер → kompyuter, поэзия → poeziya); 2) soʻzda ‑iy qoʻshimchasi yoki ‑xona, ‑dor qismi bor‑yoʻqligini aniqlang; 3) arabcha soʻzlarda ikki unli yoki ʼ belgisi kerakligini imlo lugʻatidan aniqlang.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
