UzLocal

Imlo · § 3

Unli harflar imlosi

Unli harflar imlosi — oʻzbek lotin yozuvidagi oltita unli harf (a, o, u, oʻ, i, e) qaysi tovushlar uchun va qanday oʻrinlarda yozilishini belgilaydigan qoidalar. Lotin yozuvida har bir unli tovushga bitta harf toʻgʻri keladi, shuning uchun koʻp soʻzlar eshitilganicha yoziladi. Qiyinchilik kuchsiz talaffuz qilinadigan unlilarda va oʻzlashma soʻzlarda yuzaga keladi. Unlilarning talaffuzi “Unli tovushlar” darsida koʻrilgan.

Unli harflar va ular ifodalaydigan tovushlar

Oʻzbek lotin yozuvidagi oltita unli harf
HarfQayerda yoziladiMisollar
a[a] tovushi uchun, soʻzning istalgan qismidaaka, bahor, daraxt
o[o] tovushi uchun; ‑dor, ‑zor, ‑kor, ‑xona, ‑noma qismlarida; rus soʻzlarida urgʻusiz boʻgʻinda hamota, kitob, gulzor, doktor
u[u] tovushi uchunuzum, bulut, kun
oʻ[oʻ] tovushi uchun, asosan birinchi boʻgʻindaoʻrik, koʻz, toʻqqiz
i[i] tovushi uchun, kuchsiz talaffuz qilinsa hamilm, kishi, ilmiy
e[e] tovushi uchun; kirilldagi э va undoshdan keyingi е oʻrnidaeshik, kecha, teatr

A va o harflari

Adabiy tilda a va o alohida tovushlar boʻlib, soʻz maʼnosini farqlaydi: qara — qora, ana — ona. O harfi ‑dor, ‑zor, ‑kor, ‑xona, ‑noma qismlarida doim yoziladi: aybdor, gulzor, paxtakor, kutubxona, taklifnoma. Rus tili orqali kirgan soʻzlarda o urgʻusiz boʻgʻinda a ga yaqin eshitilsa ham, asliyatdagidek o yoziladi: doktor, kompyuter, oktyabr.

I harfi

I harfi undosh tovushlar orasida kuchsiz talaffuz qilinganda ham tushirib qoldirilmaydi: kishi, tishla, pishiq. Nisbiy sifat yasovchi qoʻshimcha oxiridagi y bilan ‑iy shaklida yoziladi: ilmiy, tarixiy, ijodiy; ayrim soʻzlarda ikki i yonma‑yon keladi: tabiiy. Kirilldagi йи birikmasi lotinda yi boʻladi: yil, yigit, yigirma. Arab tilidan kirgan baʼzi soʻzlarda oxirgi ikki undosh orasida i eshitilsa ham, u yozilmaydi: fikr, sabr, umr, hukm, aql.

U va oʻ harflari

U va oʻ — ikki xil unli, birini ikkinchisi bilan almashtirish soʻzni oʻzgartirib yuboradi: kul — koʻl, un — oʻn, uch — oʻch, qul — qoʻl. Oʻzbekcha soʻzlarda oʻ asosan birinchi boʻgʻinda keladi: oʻrik, koʻprik, oʻquvchi. Oʻ harfidagi belgi — ʻ; uni toʻgʻri apostrof yoki teskari chiziq bilan almashtirib boʻlmaydi (batafsil tutuq belgisi darsida).

E harfi va ye birikmasi

E harfi [e] tovushini soʻzning istalgan qismida ifodalaydi: eshik, erkin, kecha, telefon. Soʻz boshida yoki unlidan keyin [ye] eshitilsa, ye yoziladi: yer, yetti, Yevropa, poyezd, obyekt. Kirilldagi э harfi unlidan keyin kelganda lotinda e boʻladi: poeziya, aeroport, duet. Solishtiring: poyezd (поезд) — poeziya (поэзия).

Yonma‑yon kelgan unlilar

Arab tilidan oʻzlashgan soʻzlarda ikki unli yonma‑yon kelishi mumkin; bunda ikkalasi ham yoziladi va ular orasiga tutuq belgisi qoʻyilmaydi: oila, shoir, saodat, inshoot, mudofaa, matbaa, mutolaa, jamoa. Ularni tutuq belgili soʻzlar bilan adashtirmang: maʼno, taʼlim, sanʼat. Qoʻshimcha qoʻshilganda oʻzakdagi unlining tushishi (ogʻiz — ogʻzi, burun — burni) asos va qoʻshimchalar imlosi darsida koʻriladi.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Unli harflardagi xatolar
NotoʻgʻriToʻgʻriIzoh
kampyuter, aktyabrkompyuter, oktyabrrus soʻzlarida o saqlanadi
ilmi ish, tabiyilmiy ish, tabiiy‑iy qoʻshimchasi toʻliq yoziladi
fikir, umirfikr, umrundoshlar orasida eshitiladigan i yozilmaydi
Evropa, poezd, sentabrYevropa, poyezd, sentyabr[y] tovushi y bilan beriladi
mudofa, jamoʼamudofaa, jamoaikki unli ham yoziladi, ʼ kerak emas
kul boʻyida; o'rikkoʻl boʻyida; oʻriku va oʻ soʻzni farqlaydi; oʻ harfida ʻ belgisi boʻladi

Oʻzingizni tekshirish uchun: 1) rus tilidan kirgan soʻzni asliyat bilan solishtiring (компьютер → kompyuter, поэзия → poeziya); 2) soʻzda ‑iy qoʻshimchasi yoki ‑xona, ‑dor qismi bor‑yoʻqligini aniqlang; 3) arabcha soʻzlarda ikki unli yoki ʼ belgisi kerakligini imlo lugʻatidan aniqlang.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Imlo qoidalari nima
  2. §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
  3. §3Unli harflar imlosi
  4. §4Undosh harflar imlosi
  5. §5X va H harflarining imlosi
  6. §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
  7. §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
  8. §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
  9. §9Chiziqcha bilan yozish
  10. §10Ajratib yozish
  11. §11Bosh harflar imlosi
  12. §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
  13. §13Qisqartma soʻzlar imlosi
  14. §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
  15. §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari