Imlo · § 10
Ajratib yozish
Ajratib yozish — ikki va undan ortiq soʻzdan iborat birikma qismlarini alohida, oraliq (probel) qoldirib yozish. Bunday birikmada har bir soʻz oʻz maʼnosini va grammatik mustaqilligini saqlaydi, birgalikda esa bitta tushuncha yoki harakatni ifodalashi mumkin: sotib olmoq, oʻqib chiqmoq, yigirma besh. Oʻzbek imlosining asosiy tamoyili: yangi yaxlit maʼnoga ega boʻlib, bitta soʻzga aylangan birikma qoʻshib yoziladi, qolganlari ajratib yoziladi.
Nimalar ajratib yoziladi
| Guruh | Misollar |
|---|---|
| Koʻmakchi feʼlli shakllar | oʻqib chiqdi, yozib qoʻydi, kula boshladi, oʻqiy oladi |
| Qoʻshma feʼl: ot + feʼl | yordam bermoq, taʼsir qilmoq, qabul qilmoq, rad etmoq, xursand boʻlmoq |
| Qoʻshma feʼl: feʼl + feʼl | sotib olmoq, olib kelmoq, olib bormoq |
| Toʻliqsiz feʼl va emas | borgan edi, kelgan ekan, toʻgʻri emas |
| Tarkibli sonlar | oʻn bir, qirq besh, ikki ming yigirma olti |
| har, hech, bir, bu, shu bilan birikmalar | har kuni, hech kim, hech qachon, bu yil, shu yerda |
| Koʻmakchi, bogʻlovchi, mustaqil yuklamalar | men uchun, darsdan keyin, men ham, faqat bugun |
Feʼllar: qoʻshma va koʻmakchi feʼllar
Ikki feʼldan tuzilgan birikma har doim ajratib yoziladi: ikkinchi feʼl oʻz maʼnosini saqlasa ham (sotib olmoq), koʻmakchi feʼlga aylanib, faqat harakat tarzini koʻrsatsa ham (oʻqib chiqdi). Ot yoki sifatga qilmoq, etmoq, boʻlmoq, bermoq feʼllari qoʻshilib hosil boʻlgan qoʻshma feʼllar ham ajratib yoziladi. Soʻzlashuvdagi opkelmoq, obormoq kabi qisqargan shakllar adabiy yozuvda ishlatilmaydi: olib kelmoq, olib bormoq deb yoziladi.
Men kitobni bir kunda oʻqib chiqdim. Ukam menga yordam berdi. Bozordan non sotib oldik. Siz bu masalani hal eta olasizmi?
Toʻliqsiz feʼl (edi, ekan, emish) alohida yoziladi: kelgan edi, bor ekan. Edi qisqargan ‑di shaklida ham qoʻllanadi va bu holda qoʻshib yoziladi: kelgandi, aytgandi. Inkor maʼnosidagi emas soʻzi har doim alohida yoziladi: oson emas, u bugun uyda emas.
Sonlar va olmoshlar
Ikki va undan ortiq soʻzdan iborat sonlar ajratib yoziladi, tartib son qoʻshimchasi esa faqat oxirgi soʻzga qoʻshiladi: bir ming toʻqqiz yuz toʻqson besh, yigirma beshinchi. Har, hech, bir, bu, shu, u soʻzlari keyingi soʻzdan alohida yoziladi: har bir, hech narsa, bir kuni, bu yerda. Faqat tarixan bitta soʻzga aylanib ketganlari qoʻshib yoziladi: bugun, buyon, birdan, birga, biroq, birov.
| Ajratib — soʻz birikmasi | Qoʻshib — bitta soʻz |
|---|---|
| besh barmoq (beshta barmoq) | beshbarmoq (taom nomi) |
| uch burchak (uchta burchak) | uchburchak (geometrik shakl) |
| ming oyoq (mingta oyoq) | mingoyoq (hasharot) |
| qora quloq (qora rangli quloq) | qoraquloq (yovvoyi mushuk turi) |
Koʻp uchraydigan xatolar
Notoʻgʻri → toʻgʻri: sotibolmoq → sotib olmoq; yordamberdi → yordam berdi; oʻnbesh → oʻn besh; harkuni → har kuni; menuchun → men uchun; menham → men ham; yaxshiemas → yaxshi emas. Teskari xato — qoʻshib yoziladigan soʻzni ajratish: Keldingiz mi? → Keldingizmi?; uch burchak chizing → uchburchak chizing.
‑mi, ‑gina, ‑oq yuklamalari qoʻshimcha kabi soʻzga qoʻshib yoziladi: keldingizmi, ozgina, kelishi bilanoq. ‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalari esa chiziqcha bilan yoziladi (“Chiziqcha bilan yozish” darsiga qarang). Ham, faqat, hatto, emas mustaqil soʻz sifatida alohida yoziladi.
Oʻzingizni tekshiring
1) Birikma yangi yaxlit maʼnoga egami va lugʻatda bitta soʻz sifatida berilganmi (beshbarmoq — taom)? Unda qoʻshib yozing. 2) Har bir qism oʻz maʼnosini saqlayaptimi, ular orasiga boshqa soʻz qoʻyish mumkinmi (oʻqib ham chiqdi, yordam ham berdi)? Unda ajratib yozing. 3) Qoʻshimcha va qoʻshimchaga oʻxshash yuklama soʻzga qoʻshiladi, mustaqil soʻz alohida turadi. Qoʻshib va chiziqcha bilan yozish qoidalari “Qoʻshib yozish” va “Chiziqcha bilan yozish” darslarida berilgan.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
