UzLocal

Imlo · § 10

Ajratib yozish

Ajratib yozish — ikki va undan ortiq soʻzdan iborat birikma qismlarini alohida, oraliq (probel) qoldirib yozish. Bunday birikmada har bir soʻz oʻz maʼnosini va grammatik mustaqilligini saqlaydi, birgalikda esa bitta tushuncha yoki harakatni ifodalashi mumkin: sotib olmoq, oʻqib chiqmoq, yigirma besh. Oʻzbek imlosining asosiy tamoyili: yangi yaxlit maʼnoga ega boʻlib, bitta soʻzga aylangan birikma qoʻshib yoziladi, qolganlari ajratib yoziladi.

Nimalar ajratib yoziladi

Ajratib yoziladigan asosiy guruhlar
GuruhMisollar
Koʻmakchi feʼlli shakllaroʻqib chiqdi, yozib qoʻydi, kula boshladi, oʻqiy oladi
Qoʻshma feʼl: ot + feʼlyordam bermoq, taʼsir qilmoq, qabul qilmoq, rad etmoq, xursand boʻlmoq
Qoʻshma feʼl: feʼl + feʼlsotib olmoq, olib kelmoq, olib bormoq
Toʻliqsiz feʼl va emasborgan edi, kelgan ekan, toʻgʻri emas
Tarkibli sonlaroʻn bir, qirq besh, ikki ming yigirma olti
har, hech, bir, bu, shu bilan birikmalarhar kuni, hech kim, hech qachon, bu yil, shu yerda
Koʻmakchi, bogʻlovchi, mustaqil yuklamalarmen uchun, darsdan keyin, men ham, faqat bugun

Feʼllar: qoʻshma va koʻmakchi feʼllar

Ikki feʼldan tuzilgan birikma har doim ajratib yoziladi: ikkinchi feʼl oʻz maʼnosini saqlasa ham (sotib olmoq), koʻmakchi feʼlga aylanib, faqat harakat tarzini koʻrsatsa ham (oʻqib chiqdi). Ot yoki sifatga qilmoq, etmoq, boʻlmoq, bermoq feʼllari qoʻshilib hosil boʻlgan qoʻshma feʼllar ham ajratib yoziladi. Soʻzlashuvdagi opkelmoq, obormoq kabi qisqargan shakllar adabiy yozuvda ishlatilmaydi: olib kelmoq, olib bormoq deb yoziladi.

Men kitobni bir kunda oʻqib chiqdim. Ukam menga yordam berdi. Bozordan non sotib oldik. Siz bu masalani hal eta olasizmi?

Toʻliqsiz feʼl (edi, ekan, emish) alohida yoziladi: kelgan edi, bor ekan. Edi qisqargan ‑di shaklida ham qoʻllanadi va bu holda qoʻshib yoziladi: kelgandi, aytgandi. Inkor maʼnosidagi emas soʻzi har doim alohida yoziladi: oson emas, u bugun uyda emas.

Sonlar va olmoshlar

Ikki va undan ortiq soʻzdan iborat sonlar ajratib yoziladi, tartib son qoʻshimchasi esa faqat oxirgi soʻzga qoʻshiladi: bir ming toʻqqiz yuz toʻqson besh, yigirma beshinchi. Har, hech, bir, bu, shu, u soʻzlari keyingi soʻzdan alohida yoziladi: har bir, hech narsa, bir kuni, bu yerda. Faqat tarixan bitta soʻzga aylanib ketganlari qoʻshib yoziladi: bugun, buyon, birdan, birga, biroq, birov.

Maʼno hal qiladi: ajratib yoki qoʻshib
Ajratib — soʻz birikmasiQoʻshib — bitta soʻz
besh barmoq (beshta barmoq)beshbarmoq (taom nomi)
uch burchak (uchta burchak)uchburchak (geometrik shakl)
ming oyoq (mingta oyoq)mingoyoq (hasharot)
qora quloq (qora rangli quloq)qoraquloq (yovvoyi mushuk turi)

Koʻp uchraydigan xatolar

Notoʻgʻri → toʻgʻri: sotibolmoq → sotib olmoq; yordamberdi → yordam berdi; oʻnbesh → oʻn besh; harkuni → har kuni; menuchun → men uchun; menham → men ham; yaxshiemas → yaxshi emas. Teskari xato — qoʻshib yoziladigan soʻzni ajratish: Keldingiz mi? → Keldingizmi?; uch burchak chizing → uchburchak chizing.

‑mi, ‑gina, ‑oq yuklamalari qoʻshimcha kabi soʻzga qoʻshib yoziladi: keldingizmi, ozgina, kelishi bilanoq. ‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalari esa chiziqcha bilan yoziladi (“Chiziqcha bilan yozish” darsiga qarang). Ham, faqat, hatto, emas mustaqil soʻz sifatida alohida yoziladi.

Oʻzingizni tekshiring

1) Birikma yangi yaxlit maʼnoga egami va lugʻatda bitta soʻz sifatida berilganmi (beshbarmoq — taom)? Unda qoʻshib yozing. 2) Har bir qism oʻz maʼnosini saqlayaptimi, ular orasiga boshqa soʻz qoʻyish mumkinmi (oʻqib ham chiqdi, yordam ham berdi)? Unda ajratib yozing. 3) Qoʻshimcha va qoʻshimchaga oʻxshash yuklama soʻzga qoʻshiladi, mustaqil soʻz alohida turadi. Qoʻshib va chiziqcha bilan yozish qoidalari “Qoʻshib yozish” va “Chiziqcha bilan yozish” darslarida berilgan.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Imlo qoidalari nima
  2. §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
  3. §3Unli harflar imlosi
  4. §4Undosh harflar imlosi
  5. §5X va H harflarining imlosi
  6. §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
  7. §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
  8. §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
  9. §9Chiziqcha bilan yozish
  10. §10Ajratib yozish
  11. §11Bosh harflar imlosi
  12. §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
  13. §13Qisqartma soʻzlar imlosi
  14. §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
  15. §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari