Imlo · § 2
Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
Oʻzbek alifbosi — oʻzbek tilidagi tovushlarni yozuvda ifodalash uchun qabul qilingan, muayyan tartibda joylashgan harflar majmui. Amaldagi alifbo lotin yozuviga asoslangan: u 1993‑yilda qonun bilan joriy etilgan, hozirgi koʻrinishi esa 1995‑yilda belgilangan. Alifboda 29 ta harf bor: 26 tasi alohida harf, uchtasi — sh, ch, ng harf birikmalari. Ulardan tashqari alifbo tarkibiga tutuq belgisi (ʼ) ham kiradi.
Alifbo tartibi
A a, B b, D d, E e, F f, G g, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, P p, Q q, R r, S s, T t, U u, V v, X x, Y y, Z z, Oʻ oʻ, Gʻ gʻ, Sh sh, Ch ch, ng, ʼ
Tartibda ikki jihatga eʼtibor bering. Alifboda C va W harflari yoʻq: c faqat ch birikmasi tarkibida uchraydi. Oʻ, gʻ, sh, ch esa alifbo oxirida — z dan keyin turadi. Shuning uchun lugʻat va roʻyxatlarda suv soʻzi zamin soʻzidan oldin, shahar va oʻrik esa undan keyin keladi. Ng birikmasi soʻz boshida kelmaydi, shu sababli uning bosh harf shakli yoʻq.
Harflar va ularning nomlari
Unli harflar oʻz tovushi bilan ataladi: a, e, i, o, u, oʻ. Undoshlarning aksariyati e unlisi yordamida nomlanadi: e undoshdan keyin (be, de, ge, je, pe, te, ve, ye, ze) yoki undan oldin (ef, el, em, en, er, es) keladi. H, k, q, x, gʻ, sh, ch, ng nomlari amalda ikki xil aytiladi — a bilan (ha, ka, qa, xa…) va e bilan (he, ke, qe, xe…); birinchisi kirill alifbosidagi ҳ, к, қ, х harflarining nomlaridan meros.
| Harf | Nomi | Misol |
|---|---|---|
| A a | a | anor |
| B b | be | bola |
| D d | de | daraxt |
| E e | e | eshik |
| F f | ef | fasl |
| G g | ge | gul |
| H h | ha / he | hayot |
| I i | i | ilm |
| J j | je | jahon |
| K k | ka / ke | kitob |
| L l | el | lola |
| M m | em | maktab |
| N n | en | non |
| O o | o | ona |
| P p | pe | paxta |
| Q q | qa / qe | qalam |
| R r | er | rang |
| S s | es | suv |
| T t | te | tosh |
| U u | u | uy |
| V v | ve | vatan |
| X x | xa / xe | xat |
| Y y | ye | yoz |
| Z z | ze | zamin |
| Oʻ oʻ | oʻ | oʻrik |
| Gʻ gʻ | gʻa / gʻe | gʻisht |
| Sh sh | sha / she | shahar |
| Ch ch | cha / che | choy |
| ng | nga / nge | tong |
| ʼ | tutuq belgisi | maʼno |
Harf birikmalari va ʻ, ʼ belgilari
Sh, ch va ng ikki belgi bilan yoziladi, lekin bitta tovushni bildiradi: shahar, choy, tong. Agar n va g soʻzning turli qismlariga tegishli boʻlsa, ular alohida oʻqiladi: kungaboqar = kun + ga + boqar. Soʻz boshida faqat birinchi harf bosh harf boʻladi: Shahrisabz, Chirchiq; butun soʻz bosh harflar bilan yozilganda — SHAHRISABZ, qisqartmalarda esa ikkinchi qism kichik harfda qoladi: AQSh. ʻ belgisi oʻ va gʻ harflarining bir qismi, ʼ esa alohida ajratish belgisi (maʼno, sanʼat); ularning farqi tutuq belgisi darsida koʻriladi.
Kirill va lotin alifbolarining mosligi
| Kirill | Lotin | Misol |
|---|---|---|
| ш, ч, нг | sh, ch, ng | шаҳар → shahar, тонг → tong |
| ў, ғ | oʻ, gʻ | ўрик → oʻrik, ғишт → gʻisht |
| қ, ҳ, х | q, h, x | ҳаёт → hayot, хат → xat |
| ж, й | j, y | жаҳон → jahon, уй → uy |
| ё, ю, я | yo, yu, ya | юлдуз → yulduz, янги → yangi |
| е | soʻz boshida va unlidan keyin ye, boshqa holatda e | ер → yer, поезд → poyezd, кел → kel |
| э | e | эшик → eshik |
| ц | unlidan keyin ts, boshqa holatda s | лицей → litsey, цирк → sirk |
| ъ, ь | oʻzbekcha soʻzlardagi ъ → ʼ; ь yozilmaydi | маъно → maʼno, апрель → aprel |
Koʻp uchraydigan xatolar
Eng koʻp xatolar o va g dagi belgida, kirilldagi е va ц harflarini berishda, harf birikmalarining katta‑kichikligida hamda soʻz maʼnosini farqlaydigan x va h harflarida uchraydi: xol — hol. Matnni kirilldan lotinga oʻgirayotganda avvalo е, ц, ъ, ь va oʻ, gʻ harflarini tekshiring — xatolarning asosiy qismi shularga toʻgʻri keladi.
Notoʻgʻri → toʻgʻri: o'qituvchi → oʻqituvchi; Evropa → Yevropa; poezd → poyezd; koncert → konsert; SHahar → Shahar; AQSH → AQSh
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
