Imlo · § 9
Chiziqcha bilan yozish
Chiziqcha bilan yozish — ikki soʻzni yoki soʻz va uning qismini probelsiz, chiziqcha (‑) bilan bogʻlab yozish. Chiziqcha imlo belgisi: u soʻz ichida turadi, undan oldin ham, keyin ham probel qoʻyilmaydi. Chiziqcha bilan yozilgan birlik bitta soʻz hisoblanadi, qoʻshimcha esa uning oxirgi qismiga qoʻshiladi: ota‑onamiz, aka‑ukalar.
Juft soʻzlar
Maʼnosi yaqin, qarama‑qarshi yoki bir‑biriga bogʻliq ikki soʻz umumlashgan maʼno hosil qilsa, chiziqcha bilan yoziladi: ota‑ona, aka‑uka, opa‑singil, katta‑kichik, achchiq‑chuchuk, oldi‑berdi, asta‑sekin. Bir qismi alohida ishlatilmaydigan juftlar ham shunday yoziladi: kiyim‑kechak, bola‑chaqa, idish‑tovoq.
Takroriy soʻzlar va kuchaytiruv shakllari
Takrorlangan soʻz koʻplik, davomiylik yoki kuchaytirish maʼnosini bildirsa, chiziqcha bilan yoziladi: katta‑katta, tez‑tez, sekin‑sekin, bitta‑bitta, chopa‑chopa. Qismlardan biri qoʻshimcha olgan boʻlsa ham chiziqcha qoʻyiladi: yuzma‑yuz, qoʻlma‑qoʻl, uy‑uyiga, yildan‑yilga. Sifatning kuchaytiruv shakli ham chiziqcha bilan yoziladi: qip‑qizil, yam‑yashil, koʻm‑koʻk, sap‑sariq, qop‑qora. Bir soʻzga aylanib ketgan oppoq esa qoʻshib yoziladi.
| Hol | Toʻgʻri | Xato |
|---|---|---|
| juft soʻzlar | ota‑ona, kiyim‑kechak | ota ona, otaona |
| takroriy soʻzlar | tez‑tez, qoʻlma‑qoʻl | tez tez, qoʻlmaqoʻl |
| kuchaytiruv shakli | qip‑qizil, lekin oppoq | qipqizil, op‑poq |
| ‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalari | bor‑ku, yaxshi‑da, bordi‑yu | borku, yaxshida |
| raqam bilan yozilgan tartib son | 5‑sinf, 2025‑yil | 5 sinf, 5‑nchi sinf, 2025 yil |
| teng qismlardan tuzilgan sifatlar | ijtimoiy‑siyosiy, shimoli‑sharqiy | ijtimoiy siyosiy |
| qisqartma yoki oʻzgarmas xorijiy qism + soʻz | QR‑kod, onlayn‑dars, veb‑sahifa | QR kod, onlayndars |
Sonlar bilan chiziqcha
Soʻz bilan yozilgan taxminiy sonlar chiziqcha bilan yoziladi: bir‑ikki kun, uch‑toʻrt kishi. Arab raqami bilan yozilgan tartib sonda ‑(i)nchi qoʻshimchasi oʻrniga chiziqcha qoʻyiladi: 5‑sinf, 3‑qavat, 1‑maktab. Sanalar ham shunday yoziladi: 2025‑yil 1‑sentyabr, 28‑sentyabrda. № belgisi ishlatilmaydi. Rim raqamidan keyin chiziqcha qoʻyilmaydi: XXI asr, III bob. Raqamlar oraligʻi esa chiziqcha bilan emas, qisqa tire bilan beriladi: 5–6 kishi, 1941–1945‑yillar.
2025‑yil 1‑sentyabrda 5‑sinf oʻquvchilari yangi binoga koʻchdi. Ota‑onalar majlisi 3‑qavatdagi zalda boʻladi. XXI asr — raqamli texnologiyalar asri.
Yuklamalar va boshqa hollar
‑ku, ‑da, ‑u (‑yu) yuklamalari oldingi soʻzga chiziqcha bilan qoʻshiladi: Siz aytgan edingiz‑ku. Endi yaxshi‑da. U keldi‑yu, darrov ketdi. ‑mi, ‑gina, ‑oq kabi yuklamalar esa qoʻshib yoziladi: keldingizmi, ozgina, kelishi bilanoq. ‑da yuklamasini oʻrin‑payt kelishigi qoʻshimchasidan farqlang: uyda — qoʻshib, yaxshi‑da — chiziqcha bilan. Shuningdek, chiziqcha bilan yoziladi: bir‑biri olmoshi (bir‑birimizga), teng qismlardan tuzilgan sifatlar (ijtimoiy‑iqtisodiy, janubi‑gʻarbiy), qisqartma yoki onlayn, veb, internet soʻzlari bilan tuzilgan atamalar (SMS‑xabar, onlayn‑dars), ayrim xorijiy joy nomlari (Nyu‑York).
Chiziqcha, tire va probel
Chiziqchani tire bilan almashtirmang. Chiziqcha soʻz ichida, probelsiz turadi: ota‑ona. Uzun tire (—) gap boʻlaklari orasida probel bilan qoʻyiladi: Toshkent — poytaxt. Qisqa tire (–) oraliqni bildiradi: 10:00–18:00. Elektron matnlarda qisqa soʻzlar va raqamli birikmalarda (5‑sinf, bor‑ku) uzilmas chiziqcha qoʻllashni tavsiya qilamiz — shunda soʻz satr oxirida boʻlinib ketmaydi. Batafsil — “Tire va defis” darsida.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Chiziqchani tushirib qoldirish: “ota ona”, “tez tez”, “5 sinf”, “2025 yil” emas — ota‑ona, tez‑tez, 5‑sinf, 2025‑yil. 2) Ortiqcha chiziqcha: “keldingiz‑mi”, “XXI‑asr”, “op‑poq”, “kutub‑xona” emas — keldingizmi, XXI asr, oppoq, kutubxona. 3) Tartibni ikki marta koʻrsatish: “5‑nchi sinf” emas — 5‑sinf yoki beshinchi sinf. 4) Chiziqcha atrofida probel: “ota - ona” emas — ota‑ona.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Imlo qoidalari nima
- §2Oʻzbek alifbosi: harflar va ularning nomlari
- §3Unli harflar imlosi
- §4Undosh harflar imlosi
- §5X va H harflarining imlosi
- §6Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari
- §7Asos va qoʻshimchalar imlosi
- §8Qoʻshib yozish: qoʻshma soʻzlar imlosi
- §9Chiziqcha bilan yozish
- §10Ajratib yozish
- §11Bosh harflar imlosi
- §12Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
- §13Qisqartma soʻzlar imlosi
- §14Oʻzlashma soʻzlar imlosi
- §15Koʻp uchraydigan imlo xatolari
