Sintaksis · § 5
Sodda va qoʻshma gap
Sodda gap — bitta grammatik asosga ega boʻlgan gap: unda ega va kesim jufti yoki bitta bosh boʻlak boʻladi. Qoʻshma gap esa ikki va undan ortiq sodda gapning maʼno, ohang va grammatik jihatdan bir butunlikka birlashuvidan hosil boʻladi. Gap sodda yoki qoʻshma ekanini aniqlashda asosiy mezon — grammatik asoslar soni.
Grammatik asos
Grammatik asos — gapning ega va kesimdan (baʼzan faqat bitta bosh boʻlakdan) iborat oʻzagi. Ikkinchi darajali boʻlaklar qancha koʻp boʻlmasin, asos bitta boʻlsa, gap sodda hisoblanadi. Uyushiq boʻlaklar ham gapni qoʻshma qilmaydi: bir egaga bir necha kesim tegishli boʻlsa, asos baribir bitta.
Oʻquvchilar kutubxonaga bordi — asos: oʻquvchilar — bordi. Kecha kechqurun yuqori sinf oʻquvchilari maktab kutubxonasiga yangi kitoblar uchun bordi — gap uzun, ammo asos bitta, demak, sodda gap. Qiz kuldi va yugurib ketdi — bitta ega, ikkita uyushiq kesim: sodda gap.
Sodda gap turlari
| Mezon | Turlari | Misol |
|---|---|---|
| Bosh boʻlaklar soni | ikki bosh boʻlakli va bir bosh boʻlakli | Bahor keldi. — Qish. Sovuq tong. |
| Ikkinchi darajali boʻlaklar ishtiroki | yigʻiq va yoyiq | Qor yogʻdi. — Tunda togʻlarga qalin qor yogʻdi. |
| Zarur boʻlaklarning borligi | toʻliq va toʻliqsiz | Sen qachon kelding? — Kecha. |
Faqat bosh boʻlaklardan iborat gap yigʻiq gap, kamida bitta ikkinchi darajali boʻlak qatnashgan gap esa yoyiq gap deyiladi. Maqsadiga koʻra sodda gaplar darak, soʻroq va buyruq gaplarga boʻlinadi. Bir bosh boʻlakli gaplar, toʻliqsiz gaplar va maqsadga koʻra gap turlari alohida darslarda batafsil koʻrib chiqiladi.
Qoʻshma gap va uning turlari
Qoʻshma gap tarkibidagi sodda gaplar uning qismlari deyiladi. Qismlar bogʻlovchilar, bogʻlovchi vazifasidagi soʻzlar, kesimning maxsus shakllari yoki faqat ohang yordamida birikadi. Bogʻlanish usuliga koʻra qoʻshma gapning uch turi bor. Bogʻlangan qoʻshma gapda qismlar teng huquqli, ergashgan qoʻshma gapda esa ergash gap bosh gapni izohlaydi va unga tobe boʻladi.
| Turi | Bogʻlanish vositasi | Misol |
|---|---|---|
| Bogʻlangan qoʻshma gap | teng bogʻlovchilar: va, ham, ammo, lekin, biroq, yoki, yo…yo | Qoʻngʻiroq chalindi, lekin hech kim oʻrnidan turmadi. |
| Ergashgan qoʻshma gap | ergashtiruvchi bogʻlovchilar (chunki, agar, -ki), shart mayli -sa, nisbiy soʻzlar | Agar yomgʻir tinsa, sayrga chiqamiz. |
| Bogʻlovchisiz qoʻshma gap | faqat ohang; yozuvda — tinish belgilari | Kun isidi, qorlar eriy boshladi. |
Sodda gapni qoʻshma gapdan qanday farqlash mumkin
Eng ishonchli usul — gapdagi barcha kesimlarni topib, har birining oʻz egasi (aytilgan yoki anglashilgan) bor-yoʻqligini tekshirish. Bir egaga bir necha kesim tegishli boʻlsa, bu uyushiq kesimli sodda gap. Har bir kesimning oʻz egasi boʻlsa, gap qoʻshma boʻladi.
Bolalar oʻynadi va kuldi — sodda gap: bitta ega, ikkita kesim. Bolalar oʻynadi, kattalar suhbatlashdi — qoʻshma gap: ikkita asos. Men uyga keldim, ukam esa hali maktabda edi — qoʻshma gap.
Koʻp uchraydigan xatolar
Birinchi xato — uzun gapni qoʻshma gap deb hisoblash: yoyiq sodda gap ham juda uzun boʻlishi mumkin. Ikkinchi xato — uyushiq kesimlar orasidagi “va” oldidan vergul qoʻyish: “Qiz kuldi, va yugurib ketdi” shakli notoʻgʻri. Uchinchi xato — “ammo”, “lekin”, “biroq” oldidan vergulni tushirib qoldirish: bu zidlov bogʻlovchilari oldidan vergul qoʻyiladi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
