UzLocal

Sintaksis · § 5

Sodda va qoʻshma gap

Sodda gap — bitta grammatik asosga ega boʻlgan gap: unda ega va kesim jufti yoki bitta bosh boʻlak boʻladi. Qoʻshma gap esa ikki va undan ortiq sodda gapning maʼno, ohang va grammatik jihatdan bir butunlikka birlashuvidan hosil boʻladi. Gap sodda yoki qoʻshma ekanini aniqlashda asosiy mezon — grammatik asoslar soni.

Grammatik asos

Grammatik asos — gapning ega va kesimdan (baʼzan faqat bitta bosh boʻlakdan) iborat oʻzagi. Ikkinchi darajali boʻlaklar qancha koʻp boʻlmasin, asos bitta boʻlsa, gap sodda hisoblanadi. Uyushiq boʻlaklar ham gapni qoʻshma qilmaydi: bir egaga bir necha kesim tegishli boʻlsa, asos baribir bitta.

Oʻquvchilar kutubxonaga bordi — asos: oʻquvchilar — bordi. Kecha kechqurun yuqori sinf oʻquvchilari maktab kutubxonasiga yangi kitoblar uchun bordi — gap uzun, ammo asos bitta, demak, sodda gap. Qiz kuldi va yugurib ketdi — bitta ega, ikkita uyushiq kesim: sodda gap.

Sodda gap turlari

Sodda gaplarning turlanishi
MezonTurlariMisol
Bosh boʻlaklar soniikki bosh boʻlakli va bir bosh boʻlakliBahor keldi. — Qish. Sovuq tong.
Ikkinchi darajali boʻlaklar ishtirokiyigʻiq va yoyiqQor yogʻdi. — Tunda togʻlarga qalin qor yogʻdi.
Zarur boʻlaklarning borligitoʻliq va toʻliqsizSen qachon kelding? — Kecha.

Faqat bosh boʻlaklardan iborat gap yigʻiq gap, kamida bitta ikkinchi darajali boʻlak qatnashgan gap esa yoyiq gap deyiladi. Maqsadiga koʻra sodda gaplar darak, soʻroq va buyruq gaplarga boʻlinadi. Bir bosh boʻlakli gaplar, toʻliqsiz gaplar va maqsadga koʻra gap turlari alohida darslarda batafsil koʻrib chiqiladi.

Qoʻshma gap va uning turlari

Qoʻshma gap tarkibidagi sodda gaplar uning qismlari deyiladi. Qismlar bogʻlovchilar, bogʻlovchi vazifasidagi soʻzlar, kesimning maxsus shakllari yoki faqat ohang yordamida birikadi. Bogʻlanish usuliga koʻra qoʻshma gapning uch turi bor. Bogʻlangan qoʻshma gapda qismlar teng huquqli, ergashgan qoʻshma gapda esa ergash gap bosh gapni izohlaydi va unga tobe boʻladi.

Qoʻshma gap turlari
TuriBogʻlanish vositasiMisol
Bogʻlangan qoʻshma gapteng bogʻlovchilar: va, ham, ammo, lekin, biroq, yoki, yo…yoQoʻngʻiroq chalindi, lekin hech kim oʻrnidan turmadi.
Ergashgan qoʻshma gapergashtiruvchi bogʻlovchilar (chunki, agar, -ki), shart mayli -sa, nisbiy soʻzlarAgar yomgʻir tinsa, sayrga chiqamiz.
Bogʻlovchisiz qoʻshma gapfaqat ohang; yozuvda — tinish belgilariKun isidi, qorlar eriy boshladi.

Sodda gapni qoʻshma gapdan qanday farqlash mumkin

Eng ishonchli usul — gapdagi barcha kesimlarni topib, har birining oʻz egasi (aytilgan yoki anglashilgan) bor-yoʻqligini tekshirish. Bir egaga bir necha kesim tegishli boʻlsa, bu uyushiq kesimli sodda gap. Har bir kesimning oʻz egasi boʻlsa, gap qoʻshma boʻladi.

Bolalar oʻynadi va kuldi — sodda gap: bitta ega, ikkita kesim. Bolalar oʻynadi, kattalar suhbatlashdi — qoʻshma gap: ikkita asos. Men uyga keldim, ukam esa hali maktabda edi — qoʻshma gap.

Koʻp uchraydigan xatolar

Birinchi xato — uzun gapni qoʻshma gap deb hisoblash: yoyiq sodda gap ham juda uzun boʻlishi mumkin. Ikkinchi xato — uyushiq kesimlar orasidagi “va” oldidan vergul qoʻyish: “Qiz kuldi, va yugurib ketdi” shakli notoʻgʻri. Uchinchi xato — “ammo”, “lekin”, “biroq” oldidan vergulni tushirib qoldirish: bu zidlov bogʻlovchilari oldidan vergul qoʻyiladi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi