UzLocal

Sintaksis · § 9

Toʻldiruvchi

Toʻldiruvchi — gapning ikkinchi darajali boʻlagi boʻlib, ish-harakat yoki belgi qaratilgan, u bilan bevosita bogʻliq boʻlgan predmetni bildiradi. U koʻpincha feʼl bilan ifodalangan kesimga bogʻlanadi va kelishik qoʻshimchalari yoki koʻmakchilar yordamida shakllanadi. Toʻldiruvchisiz koʻp feʼllarning maʼnosi chala qoladi: “Men … oʻqidim” deyilsa, darhol “nimani?” degan savol tugʻiladi.

Men kitobni oʻqidim. Ukam har kuni rasm chizadi. Onamga gul sovgʻa qildim.

Toʻldiruvchi qanday soʻroqlarga javob beradi

Toʻldiruvchi “kim?” va “nima?” soʻroqlarining kelishikli shakllariga javob beradi: kimni? nimani? kimga? nimaga? kimdan? nimadan? Koʻmakchili soʻroqlar ham shu qatorga kiradi: kim bilan? nima haqida? kim uchun? nima orqali? Agar soʻroq joy, vaqt yoki tarzni (qayerda? qachon? qanday?) soʻrasa, bu toʻldiruvchi emas, holdir.

Vositasiz va vositali toʻldiruvchi

Toʻldiruvchi ikki turga boʻlinadi. Vositasiz toʻldiruvchi tushum kelishigida keladi va harakat bevosita oʻtadigan predmetni bildiradi; u faqat oʻtimli feʼllarga bogʻlanadi. Vositali toʻldiruvchi joʻnalish yoki chiqish kelishigida, shuningdek, koʻmakchilar bilan keladi va harakat bilan bilvosita bogʻlangan predmetni koʻrsatadi.

Toʻldiruvchining turlari va shakllari
TuriShakliSoʻrogʻiMisol
Vositasiztushum kelishigi: -ni yoki qoʻshimchasizkimni? nimani?Doʻstimni koʻrdim. Xat yozdim.
Vositalijoʻnalish kelishigi: -ga (-ka, -qa)kimga? nimaga?Ustozga rahmat aytdik.
Vositalichiqish kelishigi: -dankimdan? nimadan?Akamdan maslahat soʻradim.
Vositalibilan, haqida, uchun, toʻgʻrisida koʻmakchilarikim bilan? nima haqida?Sinfdoshim bilan gaplashdim. Shahar haqida yozdik.

Tushum qoʻshimchasi qachon tushib qoladi

Vositasiz toʻldiruvchi -ni bilan ham, qoʻshimchasiz ham keladi. Aniq, maʼlum predmet haqida gap ketsa, -ni qoʻshiladi; umuman predmet nazarda tutilsa, qoʻshimcha tushadi va toʻldiruvchi feʼlga yaqin turadi. Vositasiz toʻldiruvchi vazifasidagi olmosh, atoqli ot va egalik qoʻshimchali ot doim -ni oladi: uni, Anvarni, kitobimni.

Men xat yozdim (umuman xat). — Men xatni yozdim (oʻsha maʼlum xatni). Bu kitobni oʻqib chiqdim. Anvarni koʻrdingizmi?

Toʻldiruvchi nimalar bilan ifodalanadi

Toʻldiruvchi koʻpincha ot va olmosh bilan ifodalanadi: ukamni, sizga. Otlashgan soʻzlar va harakat nomi ham toʻldiruvchi boʻla oladi: Yaxshidan oʻrgan (otlashgan sifat). Oʻqishni yaxshi koʻraman (harakat nomi). Kelganlarni kutib oldik (otlashgan sifatdosh). Oʻnni beshga boʻling (son).

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Belgisiz tushumdagi toʻldiruvchini ega deb oʻylash: “Bola kitob oʻqidi” gapida ega — bola, kitob esa toʻldiruvchi (nimani oʻqidi?). 2) Rus tilidagi boshqaruvni koʻchirish: “sprosit druga” maʼnosida “doʻstimdan soʻradim” deyiladi, “doʻstimni soʻradim” esa “doʻstimni izlab, u haqida soʻradim” degan maʼnoni beradi. 3) Maʼlum predmetda -ni ni tushirish: “shu kitob oʻqidim” emas, “shu kitobni oʻqidim”. Toʻldiruvchi vergul bilan ajratilmaydi.

Toʻldiruvchini qanday topish mumkin

Kesimni toping va undan “kimni? nimani? kimga? kimdan? kim bilan?” kabi soʻroq bering. Javob shaxs yoki narsani atasa — toʻldiruvchi; joy, vaqt yoki tarzni bildirsa — hol. Qiyoslang: “Maktabga bordim” — qayerga? — oʻrin holi; “Maktabga yordam berdik” — nimaga? — toʻldiruvchi. Bu farq “Hol” darsida batafsil koʻriladi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi