Sintaksis · § 9
Toʻldiruvchi
Toʻldiruvchi — gapning ikkinchi darajali boʻlagi boʻlib, ish-harakat yoki belgi qaratilgan, u bilan bevosita bogʻliq boʻlgan predmetni bildiradi. U koʻpincha feʼl bilan ifodalangan kesimga bogʻlanadi va kelishik qoʻshimchalari yoki koʻmakchilar yordamida shakllanadi. Toʻldiruvchisiz koʻp feʼllarning maʼnosi chala qoladi: “Men … oʻqidim” deyilsa, darhol “nimani?” degan savol tugʻiladi.
Men kitobni oʻqidim. Ukam har kuni rasm chizadi. Onamga gul sovgʻa qildim.
Toʻldiruvchi qanday soʻroqlarga javob beradi
Toʻldiruvchi “kim?” va “nima?” soʻroqlarining kelishikli shakllariga javob beradi: kimni? nimani? kimga? nimaga? kimdan? nimadan? Koʻmakchili soʻroqlar ham shu qatorga kiradi: kim bilan? nima haqida? kim uchun? nima orqali? Agar soʻroq joy, vaqt yoki tarzni (qayerda? qachon? qanday?) soʻrasa, bu toʻldiruvchi emas, holdir.
Vositasiz va vositali toʻldiruvchi
Toʻldiruvchi ikki turga boʻlinadi. Vositasiz toʻldiruvchi tushum kelishigida keladi va harakat bevosita oʻtadigan predmetni bildiradi; u faqat oʻtimli feʼllarga bogʻlanadi. Vositali toʻldiruvchi joʻnalish yoki chiqish kelishigida, shuningdek, koʻmakchilar bilan keladi va harakat bilan bilvosita bogʻlangan predmetni koʻrsatadi.
| Turi | Shakli | Soʻrogʻi | Misol |
|---|---|---|---|
| Vositasiz | tushum kelishigi: -ni yoki qoʻshimchasiz | kimni? nimani? | Doʻstimni koʻrdim. Xat yozdim. |
| Vositali | joʻnalish kelishigi: -ga (-ka, -qa) | kimga? nimaga? | Ustozga rahmat aytdik. |
| Vositali | chiqish kelishigi: -dan | kimdan? nimadan? | Akamdan maslahat soʻradim. |
| Vositali | bilan, haqida, uchun, toʻgʻrisida koʻmakchilari | kim bilan? nima haqida? | Sinfdoshim bilan gaplashdim. Shahar haqida yozdik. |
Tushum qoʻshimchasi qachon tushib qoladi
Vositasiz toʻldiruvchi -ni bilan ham, qoʻshimchasiz ham keladi. Aniq, maʼlum predmet haqida gap ketsa, -ni qoʻshiladi; umuman predmet nazarda tutilsa, qoʻshimcha tushadi va toʻldiruvchi feʼlga yaqin turadi. Vositasiz toʻldiruvchi vazifasidagi olmosh, atoqli ot va egalik qoʻshimchali ot doim -ni oladi: uni, Anvarni, kitobimni.
Men xat yozdim (umuman xat). — Men xatni yozdim (oʻsha maʼlum xatni). Bu kitobni oʻqib chiqdim. Anvarni koʻrdingizmi?
Toʻldiruvchi nimalar bilan ifodalanadi
Toʻldiruvchi koʻpincha ot va olmosh bilan ifodalanadi: ukamni, sizga. Otlashgan soʻzlar va harakat nomi ham toʻldiruvchi boʻla oladi: Yaxshidan oʻrgan (otlashgan sifat). Oʻqishni yaxshi koʻraman (harakat nomi). Kelganlarni kutib oldik (otlashgan sifatdosh). Oʻnni beshga boʻling (son).
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Belgisiz tushumdagi toʻldiruvchini ega deb oʻylash: “Bola kitob oʻqidi” gapida ega — bola, kitob esa toʻldiruvchi (nimani oʻqidi?). 2) Rus tilidagi boshqaruvni koʻchirish: “sprosit druga” maʼnosida “doʻstimdan soʻradim” deyiladi, “doʻstimni soʻradim” esa “doʻstimni izlab, u haqida soʻradim” degan maʼnoni beradi. 3) Maʼlum predmetda -ni ni tushirish: “shu kitob oʻqidim” emas, “shu kitobni oʻqidim”. Toʻldiruvchi vergul bilan ajratilmaydi.
Toʻldiruvchini qanday topish mumkin
Kesimni toping va undan “kimni? nimani? kimga? kimdan? kim bilan?” kabi soʻroq bering. Javob shaxs yoki narsani atasa — toʻldiruvchi; joy, vaqt yoki tarzni bildirsa — hol. Qiyoslang: “Maktabga bordim” — qayerga? — oʻrin holi; “Maktabga yordam berdik” — nimaga? — toʻldiruvchi. Bu farq “Hol” darsida batafsil koʻriladi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
