Sintaksis · § 18
Ergashgan qoʻshma gap
Ergashgan qoʻshma gap — qismlari teng huquqli boʻlmagan qoʻshma gap. Bosh gap asosiy fikrni ifodalaydi, ergash gap esa unga tobe boʻlib, bosh gapning biror boʻlagini yoki butun mazmunini izohlaydi. Bosh gapdan ergash gapga hamisha soʻroq berish mumkin: qachon? nima uchun? qanday sharoitda? va hokazo.
Bosh gap va ergash gap
Ergash gap bogʻlovchi vositasidan taniladi: uning kesimida tobelik koʻrsatkichi (-sa, -gach, -gani uchun va boshqalar) boʻladi, oldida “chunki” bogʻlovchisi turadi yoki bosh gapga -ki yuklamasi qoʻshiladi. Odatda ergash gap bosh gapdan oldin keladi. Bogʻlanish -ki yuklamasi yoki “chunki”, “toki” bogʻlovchilari orqali boʻlsa, ergash gap bosh gapdan keyin turadi.
Agar vaqtingiz boʻlsa, biznikiga keling — ergash gap oldin. Sayr qoldirildi, chunki kechasi bilan yomgʻir yogʻdi — ergash gap bosh gapdan keyin.
Bogʻlovchi vositalar
| Vosita | Namunalar |
|---|---|
| Ergashtiruvchi bogʻlovchilar | agar, chunki, garchi, toki, shuning uchun |
| Ergash gap kesimining shakllari | -sa, -sa ham, -gach, -ganda, -gani uchun, -guncha |
| Bosh gapdagi -ki yuklamasi | shuki, bilamanki, shunday…ki |
| Nisbiy soʻzlar | kim…oʻsha, qayerda…oʻsha yerda, qancha…shuncha |
| “Deb”, “deya” soʻzlari | …ketmasin deb, … |
Ergash gap turlari
Ergash gap bosh gapning qaysi boʻlagini almashtirishi yoki izohlashiga qarab nomlanadi: ega, kesim, toʻldiruvchi, aniqlovchi va hol ergash gaplar. Hol ergash gaplar maʼnosiga koʻra yana bir necha turga boʻlinadi. Jadvaldagilardan tashqari tarz va oʻxshatish ergash gaplari ham ajratiladi.
| Turi | Soʻrogʻi | Misol |
|---|---|---|
| Ega | kim? nima? | Kim mehnat qilsa, oʻsha rohat koʻradi. |
| Kesim | nima? qanday? | Maqsadimiz shuki, hamma oʻqishga kirsin. |
| Toʻldiruvchi | nimani? kimni? | Shuni bilingki, vaqt qaytib kelmaydi. |
| Aniqlovchi | qanday? qaysi? | Shunday odamlar borki, ular hech qachon shikoyat qilmaydi. |
| Payt | qachon? | Quyosh botgach, havo salqinlashdi. |
| Oʻrin | qayerda? qayerga? | Qayerda hamjihatlik boʻlsa, oʻsha yerda baraka boʻladi. |
| Sabab | nima uchun? nega? | Sayr qoldirildi, chunki kechasi bilan yomgʻir yogʻdi. |
| Maqsad | nima maqsadda? | Bolalar uygʻonib ketmasin deb, onasi sekin gapirdi. |
| Shart | qanday sharoitda? | Agar vaqtingiz boʻlsa, biznikiga keling. |
| Toʻsiqsiz | nimaga qaramay? | Havo sovuq boʻlsa ham, ular yoʻlga chiqdi. |
| Natija | nima natijada? | Kun shu qadar issiq ediki, koʻchada hech kim koʻrinmasdi. |
| Miqdor-daraja | qancha? qay darajada? | Qancha koʻp oʻqisangiz, shuncha koʻp bilasiz. |
Tinish belgilari
Bosh gapdan oldin kelgan ergash gap undan vergul bilan ajratiladi. Bosh gap -ki yuklamasi bilan tugasa, vergul -ki qoʻshilgan soʻzdan keyin qoʻyiladi. “Chunki” va “toki” oldidan hamisha vergul qoʻyiladi. -ki yuklamasi qoʻshib yoziladi: bilamanki, shuki, ediki.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Ravishdosh oborotli sodda gapni qoʻshma gap deb hisoblash: “Uyga kelib, dars tayyorladim” gapida ega bitta. “Men uyga kelganimda, onam ovqat pishirardi” gapida esa qismlarning egasi har xil, bu ergashgan qoʻshma gap. 2) “Agar”ni -sa shaklisiz ishlatish: “Agar vaqtingiz bor, keling” — notoʻgʻri. 3) Sababni ikki marta ifodalash: “Chunki yomgʻir yoqqani uchun…” — bitta vosita yetarli. 4) -ki ni ajratib yozish: “biling ki” — notoʻgʻri.
Tahlil tartibi
Kesimlarni topib, gapni qismlarga ajrating. Bosh gapni, yaʼni soʻroq beriladigan qismni aniqlang. Bogʻlovchi vositani (bogʻlovchi, kesim shakli, -ki, nisbiy soʻz) toping. Bosh gapdan ergash gapga soʻroq bering va shu soʻroqqa qarab ergash gap turini belgilang. Qismlar chegarasidagi vergulni tekshiring.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
