UzLocal

Sintaksis · § 18

Ergashgan qoʻshma gap

Ergashgan qoʻshma gap — qismlari teng huquqli boʻlmagan qoʻshma gap. Bosh gap asosiy fikrni ifodalaydi, ergash gap esa unga tobe boʻlib, bosh gapning biror boʻlagini yoki butun mazmunini izohlaydi. Bosh gapdan ergash gapga hamisha soʻroq berish mumkin: qachon? nima uchun? qanday sharoitda? va hokazo.

Bosh gap va ergash gap

Ergash gap bogʻlovchi vositasidan taniladi: uning kesimida tobelik koʻrsatkichi (-sa, -gach, -gani uchun va boshqalar) boʻladi, oldida “chunki” bogʻlovchisi turadi yoki bosh gapga -ki yuklamasi qoʻshiladi. Odatda ergash gap bosh gapdan oldin keladi. Bogʻlanish -ki yuklamasi yoki “chunki”, “toki” bogʻlovchilari orqali boʻlsa, ergash gap bosh gapdan keyin turadi.

Agar vaqtingiz boʻlsa, biznikiga keling — ergash gap oldin. Sayr qoldirildi, chunki kechasi bilan yomgʻir yogʻdi — ergash gap bosh gapdan keyin.

Bogʻlovchi vositalar

Ergash gapning bosh gapga birikish vositalari
VositaNamunalar
Ergashtiruvchi bogʻlovchilaragar, chunki, garchi, toki, shuning uchun
Ergash gap kesimining shakllari-sa, -sa ham, -gach, -ganda, -gani uchun, -guncha
Bosh gapdagi -ki yuklamasishuki, bilamanki, shunday…ki
Nisbiy soʻzlarkim…oʻsha, qayerda…oʻsha yerda, qancha…shuncha
“Deb”, “deya” soʻzlari…ketmasin deb, …

Ergash gap turlari

Ergash gap bosh gapning qaysi boʻlagini almashtirishi yoki izohlashiga qarab nomlanadi: ega, kesim, toʻldiruvchi, aniqlovchi va hol ergash gaplar. Hol ergash gaplar maʼnosiga koʻra yana bir necha turga boʻlinadi. Jadvaldagilardan tashqari tarz va oʻxshatish ergash gaplari ham ajratiladi.

Ergash gaplarning asosiy turlari
TuriSoʻrogʻiMisol
Egakim? nima?Kim mehnat qilsa, oʻsha rohat koʻradi.
Kesimnima? qanday?Maqsadimiz shuki, hamma oʻqishga kirsin.
Toʻldiruvchinimani? kimni?Shuni bilingki, vaqt qaytib kelmaydi.
Aniqlovchiqanday? qaysi?Shunday odamlar borki, ular hech qachon shikoyat qilmaydi.
Paytqachon?Quyosh botgach, havo salqinlashdi.
Oʻrinqayerda? qayerga?Qayerda hamjihatlik boʻlsa, oʻsha yerda baraka boʻladi.
Sababnima uchun? nega?Sayr qoldirildi, chunki kechasi bilan yomgʻir yogʻdi.
Maqsadnima maqsadda?Bolalar uygʻonib ketmasin deb, onasi sekin gapirdi.
Shartqanday sharoitda?Agar vaqtingiz boʻlsa, biznikiga keling.
Toʻsiqsiznimaga qaramay?Havo sovuq boʻlsa ham, ular yoʻlga chiqdi.
Natijanima natijada?Kun shu qadar issiq ediki, koʻchada hech kim koʻrinmasdi.
Miqdor-darajaqancha? qay darajada?Qancha koʻp oʻqisangiz, shuncha koʻp bilasiz.

Tinish belgilari

Bosh gapdan oldin kelgan ergash gap undan vergul bilan ajratiladi. Bosh gap -ki yuklamasi bilan tugasa, vergul -ki qoʻshilgan soʻzdan keyin qoʻyiladi. “Chunki” va “toki” oldidan hamisha vergul qoʻyiladi. -ki yuklamasi qoʻshib yoziladi: bilamanki, shuki, ediki.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Ravishdosh oborotli sodda gapni qoʻshma gap deb hisoblash: “Uyga kelib, dars tayyorladim” gapida ega bitta. “Men uyga kelganimda, onam ovqat pishirardi” gapida esa qismlarning egasi har xil, bu ergashgan qoʻshma gap. 2) “Agar”ni -sa shaklisiz ishlatish: “Agar vaqtingiz bor, keling” — notoʻgʻri. 3) Sababni ikki marta ifodalash: “Chunki yomgʻir yoqqani uchun…” — bitta vosita yetarli. 4) -ki ni ajratib yozish: “biling ki” — notoʻgʻri.

Tahlil tartibi

Kesimlarni topib, gapni qismlarga ajrating. Bosh gapni, yaʼni soʻroq beriladigan qismni aniqlang. Bogʻlovchi vositani (bogʻlovchi, kesim shakli, -ki, nisbiy soʻz) toping. Bosh gapdan ergash gapga soʻroq bering va shu soʻroqqa qarab ergash gap turini belgilang. Qismlar chegarasidagi vergulni tekshiring.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi