Sintaksis · § 4
Maqsadga koʻra gap turlari
Maqsadga koʻra gap turlari soʻzlovchi gap orqali nimani koʻzlashiga qarab ajratiladi: darak gap xabar beradi, soʻroq gap javob olish uchun aytiladi, buyruq gap esa biror ishni bajarishga undaydi. Bu uch turning har biri kuchli his-hayajon bilan aytilsa, undov gapga aylanadi. Shu sababli undov gap maqsadga emas, his-hayajonga koʻra ajratiladi; baʼzi darsliklarda u toʻrtinchi tur sifatida beriladi.
| Turi | Maqsadi | Ohangi va tinish belgisi | Misol |
|---|---|---|---|
| Darak gap | xabar berish (tasdiq yoki inkor) | oxirida pasayadi; nuqta | Poyezd ertalab joʻnaydi. |
| Soʻroq gap | javob olish | odatda soʻralayotgan soʻzda koʻtariladi; soʻroq belgisi | Poyezd qachon joʻnaydi? |
| Buyruq gap | buyruq, iltimos, maslahat, taklif | qatʼiy yoki yumshoq; nuqta yoki undov belgisi | Chiptani oldindan oling. |
| Undov gap | his-hayajonni ifodalash | koʻtarinki; undov belgisi | Qanday goʻzal manzara! |
Darak gap
Darak gap — eng koʻp ishlatiladigan tur. U voqea-hodisa haqida tasdiq yoki inkor shaklida xabar beradi. Inkor “-ma” qoʻshimchasi, “emas”, “yoʻq” soʻzlari bilan ifodalanadi: “Bugun dars boʻlmaydi”, “Ukam hali uyda emas”. Darak gap oxiriga nuqta, fikr tugallanmagan boʻlsa, koʻp nuqta qoʻyiladi. Gap ichida soʻroq olmoshi boʻlsa ham, maqsad xabar berish boʻlsa, gap darak gapligicha qoladi: “Kim kelganini bilmayman.”
Soʻroq gap va uning vositalari
| Vosita | Misol |
|---|---|
| “-mi” yuklamasi | Kitobni oʻqidingizmi? |
| soʻroq olmoshlari: kim, nima, qayer, qachon, qanday, necha, qancha, nega | Dars qachon boshlanadi? |
| “yoki” bogʻlovchisi bilan tanlov | Choy ichasizmi yoki qahva? |
| “nahotki”, “nahot” soʻzlari (ajablanish) | Nahotki imtihon ertaga? |
| faqat soʻroq ohangi | Siz hali ham shu yerdasiz? |
“-mi” yuklamasi soʻralayotgan soʻzga qoʻshiladi va qoʻshib yoziladi. Uning oʻrnini oʻzgartirib, savol markazini koʻchirish mumkin: “Ertaga Samarqandga borasizmi?” (borish-bormaslik soʻraladi), “Ertaga Samarqandgami borasiz?” (joy soʻraladi), “Ertaga Samarqandga sizmi borasiz?” (shaxs soʻraladi). Gapda soʻroq olmoshi boʻlsa, “-mi” odatda ishlatilmaydi: “Qachon borasiz?”
Mazmuniga koʻra soʻroq gaplar ikki xil boʻladi. Sof soʻroq gapda soʻzlovchi haqiqatan javob kutadi. Ritorik soʻroq gapda javob kutilmaydi: savol fikrni taʼsirli qilib taʼkidlash uchun beriladi. “Kim oʻz yurtini sevmaydi?” gapining maʼnosi — “Hamma oʻz yurtini sevadi”.
Buyruq gap
Buyruq gapning kesimi buyruq-istak maylidagi feʼl bilan ifodalanadi. Buyruq gap qatʼiy buyruqni ham, iltimos, maslahat yoki taklifni ham bildiradi. Ohangni “iltimos”, “marhamat” soʻzlari va hurmat shakli yumshatadi. Inkor shakli “-ma” bilan hosil boʻladi: borma, bormang. Odatda oxiriga nuqta, kuchli his bilan aytilsa, undov belgisi qoʻyiladi: “Eshikni yoping.” — “Toʻxtang!”
| Shaxs | Birlik | Koʻplik va hurmat |
|---|---|---|
| Birinchi shaxs | boray | boraylik |
| Ikkinchi shaxs | bor, borgin | boring, boringlar |
| Uchinchi shaxs | borsin | borsinlar |
Undov gap
Undov gap kuchli his-hayajon — quvonch, hayrat, afsus yoki qoyil qolish bilan aytiladi. Uning vositalari — undov soʻzlar (voy, eh, ofarin, qoyil), “qanday”, “naqadar”, “shunchalik” soʻzlari va koʻtarinki ohang. Har qanday turdagi gap undov boʻla oladi: “Biz gʻalaba qildik!” (darak), “Toʻxtang!” (buyruq), “Nahotki bu rost?!” (soʻroq). Yana misollar: “Voy, qanday chiroyli!”, “Naqadar goʻzal yurt!”, “Ofarin, juda yaxshi yozibsiz!”
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
Ichida soʻroq soʻzi bor darak gapga soʻroq belgisi qoʻyish xato: “Kim kelganini bilmayman?” emas, “Kim kelganini bilmayman.” “-mi”ni ajratib yozish ham xato: “kelasiz mi” emas, “kelasizmi”. Rasmiy matn va interfeysda oʻquvchiga “sen” shaklida murojaat qilinmaydi: “Parolni kirit” emas, “Parolni kiriting”. Gap turini aniqlash uchun oʻzingizdan soʻrang: soʻzlovchi xabar beryaptimi, javob kutyaptimi yoki harakat kutyaptimi? Tinish belgilari haqida batafsil — “Soʻroq va undov belgilari” darsida.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
