Sintaksis · § 21
Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
Sintaktik tahlil — gapni tuzilishi va maʼnosi jihatidan izchil tekshirish: gapning maqsadi, sodda yoki qoʻshma ekani, grammatik asosi, boʻlaklari va ular qaysi soʻzlar bilan ifodalangani aniqlanadi. Tahlil bir xil tartibda olib boriladi: avval gap butunligicha tavsiflanadi, soʻng boʻlaklarga ajratiladi. Bu koʻnikma tinish belgilarini toʻgʻri qoʻyishga yordam beradi.
Birinchi bosqich: gapning umumiy tavsifi
| Mezon | Turlari |
|---|---|
| 1. Ifoda maqsadi | darak, soʻroq, buyruq |
| 2. His-hayajon | his-hayajonli yoki his-hayajonsiz |
| 3. Tuzilishi | sodda yoki qoʻshma |
| 4. Bosh boʻlaklar | ikki bosh boʻlakli yoki bir bosh boʻlakli |
| 5. Ikkinchi darajali boʻlaklar | yigʻiq yoki yoyiq |
| 6. Zarur boʻlaklarning borligi | toʻliq yoki toʻliqsiz |
| 7. Murakkablashganligi | uyushiq boʻlak, undalma, kirish soʻz, ajratilgan boʻlak bor yoki yoʻq |
Ikkinchi bosqich: gap boʻlaklarini topish
Boʻlaklarni kesimdan boshlab toping: u gapning grammatik markazi boʻlib, odatda oxirida turadi. Kesimga “kim?” yoki “nima?” soʻrogʻini berib, egani aniqlang — ular birgalikda grammatik asosni tashkil etadi. Ikkinchi darajali boʻlaklarga soʻroq har doim hokim soʻzdan beriladi. Koʻmakchi, yuklama va bogʻlovchi alohida boʻlak emas: koʻmakchi oʻzi bogʻlangan soʻz bilan bitta boʻlak boʻladi.
| Boʻlak | Asosiy soʻroqlar | Shartli belgi |
|---|---|---|
| Ega | kim? nima? kimlar? | bitta toʻgʻri chiziq |
| Kesim | nima qildi? qanday? kim? | ikkita toʻgʻri chiziq |
| Toʻldiruvchi | kimni? nimaga? kimdan? kim bilan? | uzuq-uzuq chiziq |
| Aniqlovchi | qanday? qaysi? kimning? necha? | toʻlqinsimon chiziq |
| Hol | qayerda? qachon? qanday? nega? | nuqtali chiziq (– · – ·) |
Namuna: sodda gapning toʻliq tahlili
Kecha sinfdoshlarim maktab kutubxonasidan qiziqarli kitoblar olishdi. Tavsifi: darak gap, his-hayajonsiz, sodda, ikki bosh boʻlakli, yoyiq, toʻliq, murakkablashmagan.
| Soʻz | Soʻroq | Gap boʻlagi | Soʻz turkumi |
|---|---|---|---|
| olishdi | nima qilishdi? | kesim | feʼl |
| sinfdoshlarim | kimlar? | ega | ot |
| kecha | qachon? | payt holi | ravish |
| kutubxonasidan | qayerdan? | oʻrin holi | ot |
| maktab | nimaning kutubxonasi? | qaratqich aniqlovchi | ot |
| kitoblar | nima olishdi? | vositasiz toʻldiruvchi | ot |
| qiziqarli | qanday? | sifatlovchi aniqlovchi | sifat |
Tahlilni soʻz birikmalari bilan toʻldiring: qiziqarli kitoblar, maktab kutubxonasi, kitoblar olishdi; har birida hokim va tobe soʻzni koʻrsating (“Soʻz birikmasi” darsiga qarang). Ega bilan kesim birikma hosil qilmaydi — ular grammatik asosdir. Oxirida tinish belgilari izohlanadi: bu gapda faqat nuqta bor.
Qoʻshma gapni tahlil qilish
Qoʻshma gapda avval barcha kesimlarni va ularning egalarini toping: nechta grammatik asos boʻlsa, gap shuncha qismdan iborat. Soʻng bogʻlanish usulini aniqlang: teng bogʻlovchilar — bogʻlangan, ergashtiruvchi vositalar (agar, chunki, -sa, -ki, nisbiy soʻzlar) — ergashgan, faqat ohang — bogʻlovchisiz qoʻshma gap. Ergashgan qoʻshma gapda bosh gap, ergash gap va uning turi aytiladi. Keyin har bir qism sodda gap kabi tahlil qilinadi.
Agar vaqtingiz boʻlsa, biznikiga kiring. — ergashgan qoʻshma gap: “agar vaqtingiz boʻlsa” — shart ergash gap (agar va -sa), “biznikiga kiring” — bosh gap, egasiz. · Qor eridi, lekin togʻ choʻqqilari hali oppoq. — bogʻlangan qoʻshma gap, “lekin” oldidan vergul.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzingizni tekshirish
1) Birinchi otni ega deb olish: “Kitobni Anvar oʻqidi” gapida ega — Anvar; tushum kelishigidagi soʻz ega boʻlmaydi. 2) Qaratqich aniqlovchini ega deb oʻylash: “Ukamning doʻsti keldi” gapida ega — doʻsti. 3) Soʻroqni notoʻgʻri soʻzdan berish: “qanday?” otga berilsa — aniqlovchi (tez poyezd), feʼlga berilsa — hol (tez yurdi). 4) Bir boʻlakni boʻlish: darsdan keyin — bitta hol, oʻqib chiqdi, shifokor boʻlmoqchi — bitta kesim. 5) Undalma va kirish soʻzni gap boʻlagi deb hisoblash: ular boʻlak emas, lekin tahlilda koʻrsatiladi.
Mashq: “Aziz doʻstlar, bugun, albatta, bogʻimizga yangi koʻchatlar ekamiz.” Javob: darak, sodda, bir bosh boʻlakli (shaxsi aniq), yoyiq, toʻliq, undalma va kirish soʻz bilan murakkablashgan gap. Ekamiz — kesim, bugun — payt holi, bogʻimizga — oʻrin holi, koʻchatlar — toʻldiruvchi, yangi — aniqlovchi; aziz doʻstlar — undalma, albatta — kirish soʻz.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
