UzLocal

Sintaksis · § 21

Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi

Sintaktik tahlil — gapni tuzilishi va maʼnosi jihatidan izchil tekshirish: gapning maqsadi, sodda yoki qoʻshma ekani, grammatik asosi, boʻlaklari va ular qaysi soʻzlar bilan ifodalangani aniqlanadi. Tahlil bir xil tartibda olib boriladi: avval gap butunligicha tavsiflanadi, soʻng boʻlaklarga ajratiladi. Bu koʻnikma tinish belgilarini toʻgʻri qoʻyishga yordam beradi.

Birinchi bosqich: gapning umumiy tavsifi

Sodda gapni tavsiflash tartibi
MezonTurlari
1. Ifoda maqsadidarak, soʻroq, buyruq
2. His-hayajonhis-hayajonli yoki his-hayajonsiz
3. Tuzilishisodda yoki qoʻshma
4. Bosh boʻlaklarikki bosh boʻlakli yoki bir bosh boʻlakli
5. Ikkinchi darajali boʻlaklaryigʻiq yoki yoyiq
6. Zarur boʻlaklarning borligitoʻliq yoki toʻliqsiz
7. Murakkablashganligiuyushiq boʻlak, undalma, kirish soʻz, ajratilgan boʻlak bor yoki yoʻq

Ikkinchi bosqich: gap boʻlaklarini topish

Boʻlaklarni kesimdan boshlab toping: u gapning grammatik markazi boʻlib, odatda oxirida turadi. Kesimga “kim?” yoki “nima?” soʻrogʻini berib, egani aniqlang — ular birgalikda grammatik asosni tashkil etadi. Ikkinchi darajali boʻlaklarga soʻroq har doim hokim soʻzdan beriladi. Koʻmakchi, yuklama va bogʻlovchi alohida boʻlak emas: koʻmakchi oʻzi bogʻlangan soʻz bilan bitta boʻlak boʻladi.

Gap boʻlaklarining soʻroqlari va belgilanishi
BoʻlakAsosiy soʻroqlarShartli belgi
Egakim? nima? kimlar?bitta toʻgʻri chiziq
Kesimnima qildi? qanday? kim?ikkita toʻgʻri chiziq
Toʻldiruvchikimni? nimaga? kimdan? kim bilan?uzuq-uzuq chiziq
Aniqlovchiqanday? qaysi? kimning? necha?toʻlqinsimon chiziq
Holqayerda? qachon? qanday? nega?nuqtali chiziq (– · – ·)

Namuna: sodda gapning toʻliq tahlili

Kecha sinfdoshlarim maktab kutubxonasidan qiziqarli kitoblar olishdi. Tavsifi: darak gap, his-hayajonsiz, sodda, ikki bosh boʻlakli, yoyiq, toʻliq, murakkablashmagan.

Namuna gapning boʻlaklari
SoʻzSoʻroqGap boʻlagiSoʻz turkumi
olishdinima qilishdi?kesimfeʼl
sinfdoshlarimkimlar?egaot
kechaqachon?payt holiravish
kutubxonasidanqayerdan?oʻrin holiot
maktabnimaning kutubxonasi?qaratqich aniqlovchiot
kitoblarnima olishdi?vositasiz toʻldiruvchiot
qiziqarliqanday?sifatlovchi aniqlovchisifat

Tahlilni soʻz birikmalari bilan toʻldiring: qiziqarli kitoblar, maktab kutubxonasi, kitoblar olishdi; har birida hokim va tobe soʻzni koʻrsating (“Soʻz birikmasi” darsiga qarang). Ega bilan kesim birikma hosil qilmaydi — ular grammatik asosdir. Oxirida tinish belgilari izohlanadi: bu gapda faqat nuqta bor.

Qoʻshma gapni tahlil qilish

Qoʻshma gapda avval barcha kesimlarni va ularning egalarini toping: nechta grammatik asos boʻlsa, gap shuncha qismdan iborat. Soʻng bogʻlanish usulini aniqlang: teng bogʻlovchilar — bogʻlangan, ergashtiruvchi vositalar (agar, chunki, -sa, -ki, nisbiy soʻzlar) — ergashgan, faqat ohang — bogʻlovchisiz qoʻshma gap. Ergashgan qoʻshma gapda bosh gap, ergash gap va uning turi aytiladi. Keyin har bir qism sodda gap kabi tahlil qilinadi.

Agar vaqtingiz boʻlsa, biznikiga kiring. — ergashgan qoʻshma gap: “agar vaqtingiz boʻlsa” — shart ergash gap (agar va -sa), “biznikiga kiring” — bosh gap, egasiz. · Qor eridi, lekin togʻ choʻqqilari hali oppoq. — bogʻlangan qoʻshma gap, “lekin” oldidan vergul.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzingizni tekshirish

1) Birinchi otni ega deb olish: “Kitobni Anvar oʻqidi” gapida ega — Anvar; tushum kelishigidagi soʻz ega boʻlmaydi. 2) Qaratqich aniqlovchini ega deb oʻylash: “Ukamning doʻsti keldi” gapida ega — doʻsti. 3) Soʻroqni notoʻgʻri soʻzdan berish: “qanday?” otga berilsa — aniqlovchi (tez poyezd), feʼlga berilsa — hol (tez yurdi). 4) Bir boʻlakni boʻlish: darsdan keyin — bitta hol, oʻqib chiqdi, shifokor boʻlmoqchi — bitta kesim. 5) Undalma va kirish soʻzni gap boʻlagi deb hisoblash: ular boʻlak emas, lekin tahlilda koʻrsatiladi.

Mashq: “Aziz doʻstlar, bugun, albatta, bogʻimizga yangi koʻchatlar ekamiz.” Javob: darak, sodda, bir bosh boʻlakli (shaxsi aniq), yoyiq, toʻliq, undalma va kirish soʻz bilan murakkablashgan gap. Ekamiz — kesim, bugun — payt holi, bogʻimizga — oʻrin holi, koʻchatlar — toʻldiruvchi, yangi — aniqlovchi; aziz doʻstlar — undalma, albatta — kirish soʻz.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi