Sintaksis · § 6
Gapda soʻz tartibi
Soʻz tartibi — gap boʻlaklarining gapda maʼlum izchillikda joylashishi. Oʻzbek tilida odatiy, yaʼni toʻgʻri tartib “ega — ikkinchi darajali boʻlaklar — kesim” koʻrinishida boʻladi: kesim gapni yakunlaydi, tobe soʻz esa hokim soʻzdan oldin keladi. Men kitobni oʻqidim.
Toʻgʻri tartibning asosiy qoidalari
| Gap boʻlagi | Odatiy oʻrni | Misol |
|---|---|---|
| Ega | gap boshida, kesimdan oldin | Oʻqituvchi darsni boshladi. |
| Kesim | gap oxirida | Biz uyga qaytdik. |
| Aniqlovchi | aniqlanmishdan oldin | qizil olma, ukamning daftari |
| Toʻldiruvchi | kesimdan oldin | Onam non yopdi. |
| Hol | kesimdan oldin; payt holi koʻpincha gap boshida | Ertalab hammamiz dalaga chiqdik. |
Bu qoidalarning barchasi bitta qonuniyatga asoslanadi: tobe soʻz hokim soʻzdan oldin keladi. Shuning uchun aniqlovchi otdan, toʻldiruvchi va hol esa kesimdan oldin turadi. Betaraf gapda ega odatda gapni boshlab beradi.
Men ertaga Toshkentga boraman. Koʻp qavatli yangi uylar tez qurilmoqda. Akam menga qiziqarli kitob sovgʻa qildi.
Bir necha boʻlak yonma-yon kelganda
Belgisiz tushum kelishigidagi toʻldiruvchi, yaʼni -ni qoʻshimchasiz toʻldiruvchi kesimga bevosita yondashib turadi, ularning orasiga boshqa soʻz qoʻyilmaydi. Aniqlovchilar bir nechta boʻlsa, koʻrsatish olmoshi va son odatda sifatdan oldin keladi. Soʻroq soʻzi koʻpincha kesimdan bevosita oldin turadi.
Toʻgʻri: Men kecha kitob oʻqidim. Gʻaliz: Men kitob kecha oʻqidim. Bu ikki yangi bino — olmosh, son, sifat, ot. Siz qachon keldingiz? Bu kitobni kim yozgan?
Mantiqiy urgʻu va soʻz tartibi
Oʻzbek tilida taʼkidlanadigan soʻz odatda kesimdan bevosita oldin qoʻyiladi, mantiqiy urgʻu shu soʻzga tushadi. Soʻzlarning vazifasi kelishik va boshqa qoʻshimchalar bilan belgilangani uchun oʻrin almashtirish gapning grammatik maʼnosini oʻzgartirmaydi, faqat fikr urgʻusini koʻchiradi: quyidagi har bir gap oʻz soʻrogʻiga javob beradi.
Anvar kecha kutubxonaga bordi — qayerga bordi? Anvar kutubxonaga kecha bordi — qachon bordi? Kutubxonaga kecha Anvar bordi — kim bordi?
Inversiya
Inversiya — soʻzlarning odatiy tartibini ongli ravishda oʻzgartirish, masalan, kesimni gap boshiga yoki oʻrtasiga koʻchirish. U soʻzlashuv nutqida, sheʼrda va badiiy matnda his-hayajon yoki alohida taʼkidni ifodalaydi: Keldi bahor! Qanday goʻzal bu yerlar! Rasmiy, ilmiy va ish yuritish matnlarida, yoʻriqnomalarda toʻgʻri tartibga amal qilinadi.
Tarjimadagi xatolar
Rus yoki ingliz tilidan tarjima qilishda eng koʻp uchraydigan xato — asl matndagi tartibni aynan koʻchirish: “Men sotib oldim yangi telefon” emas, “Men yangi telefon sotib oldim”. Rus tilidagi “kotoriy” bilan boshlangan ergash qism oʻzbekchada koʻpincha sifatdosh oborotga aylanib, aniqlanmishdan oldin keladi: “kecha kelgan mehmonlar”. Interfeys matnlarida ham kesim oxirda boʻladi: “Fayl yuklandi”, “Parol notoʻgʻri kiritildi”.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
